02/10/2023
Nhà Từ Đường( Nhà thờ Họ) - Ý Nghĩa Tâm Linh & Những Điều Cần Biết!
1/. Nhà từ đường hay nhà thờ họ là nét văn hóa đặc trưng của người dân Việt ở khu vực Bắc bộ, đồng bằng sông Hồng và trung du Bắc Bộ. Nhà từ đường hay còn được gọi là nhà thờ họ là một nét văn hóa đẹp được lưu truyền từ ngàn đời nay. Đây được xem là nơi thờ cúng tổ tiên, ông bà - những người đã khuất của một dòng họ hay một chi hệ. Ngày nay, nhà từ đường hay nhà thờ họ còn mang nhiều chức năng khác như là nơi tụ họp của con cháu, nơi trưng bày những cổ vật liên quan đến dòng hò, nơi xử lý các công việc khác liên quan đến họ tộc
2/ Ý nghĩa của nhà từ đường
Như đã nói với ở phần trên nhà từ đường là một nét văn hóa đặc trưng của người Việt ở vùng Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ và đồng bằng sông Hồng. Không dừng lại ở đó, nhà từ đường còn mang một ý nghĩa tâm linh lớn lao đối với những thành viên trong một dòng họ, những người có quan hệ huyết thống nhiều đời với nhau.
Tín ngưỡng Việt Nam được cấu tạo bởi 3 bộ phận tín ngưỡng chính đó là tục thờ Mẫu, tục thờ Tam tòa - tứ Phủ và tục thờ cúng tổ tiên, ông bà, cha mẹ - những người đã khuất trong cùng một dòng họ. Nhà từ đường được xem là nơi để người dân Việt Nam thực hiện tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, ông bà, cha mẹ - những người đã khuất này. Nhà thờ họ từ đường không chỉ làm nơi thờ cúng tâm linh, thờ ông tổ họ, mà còn là nơi giúp con cháu sau này nhớ đến cội nguồn của mình.
Theo thống kê ở đất nước Việt Nam có tới hơ 769 dòng họ khác nhau, trong đó họ chiếm số đông nhất là họ Nguyễn, Lê, Trần. Những mỗi dòng họ lại có những nét đặc trưng riêng trong việc thờ cúng tổ tiên. Chính vì vậy, nhà từ đường ngoài ý nghĩa tâm linh là nơi thờ cúng tổ tiên còn mang nhiều ý nghĩa khác như:
Là nơi lưu giữ gia phả, những kỷ vật truyền đời của dòng họ, điều này mang ý nghĩa tinh thần cao, là niềm tự hào vô bờ bến của con cháu trong dòng họ, giúp hướng họ tới những điều tốt đẹp, nhân văn.
Là nơi tổ chức các nghi lễ cúng tế hay giỗ tổ, nơi để con cháu tụ họp lại hàng năm tưởng nhớ đến tổ tiên, ông bà và những người đã khuất.
Các chức năng chính của nhà từ đường
Vậy cụ thể, nhà từ đường có những chức năng gì? Cùng tìm hiểu ngay sau đây nhé:
3/. Chức năng chính và là gốc của nhà từ đường là để thờ các vị Cao, Tằng, Tổ, Khảo. Thờ những người từng có công lớn với đất nước, với nhân dân trong dòng họ. Thông thường thì tính từ thế hệ bé nhất của dòng trên đó 5 đời sẽ được thờ cúng chung tại nhà từ đường. Quy định này cũng sẽ có sự thay đổi giữa các dòng họ.
Là bảo tàng nơi lưu giữ gia phả của dòng họ, những cổ vật của dòng họ được lưu truyền từ nhiều đời trước. Với những dòng họ lớn, có công với đất nước trước kia còn là nơi lưu giữ sắc phong, ấn chỉ… của nhà vua ban cho.
Nhà từ đường còn là nơi gặp gỡ của các thành viên để bàn việc trong dòng họ, làm nơi hội họp của gia tộc hoặc họp toàn họ như việc giỗ họ, việc xây dựng phần mộ tổ tiên, việc tổ chức lễ hội, lễ tế hàng năm… Nhiều dòng họ hiện nay còn phát triển theo hướng hiện đại có cả những hội nhóm như hội khuyến học, hội xóa đói giảm nghèo, câu lạc bộ thể thao… của dòng họ.
Bên cạnh đó, nhà thờ họ còn là nơi để con cháu có thể giới thiệu của bạn bè, dẫn bạn bè người thân về thăm quan và coi đó như một niềm tự hào vô bờ bến của bản thân.
4/ Cấu trúc cơ bản của nhà từ đường
4.1. Cấu tạo mái nhà từ đường
Trong cấu tạo của hệ mái nhà từ đường lại có những thành phần cấu tạo như: Hoành, rui, mè, gạch màn, ngói mũi
Hoành: Là các dầm chính đỡ mái được đặt nằm ngang, vuông góc với khung nhà, đổ theo chiều dài mái nhà từ đường.
Rui: Là các dầm phụ ở vị trí trung gian, được thiết kế đặt dọc theo chiều dốc mái (trực diện với hoành), rui sẽ gối lên hệ thống hoành để nâng đỡ toàn bộ mái.
Mè: Khoảng cách giữa các mè là khoảng cách nhỏ nhất, vừa đủ để lợp ngói. Mè cũng là các dầm phụ nhỏ, được đặt trực giao với dầm, song song với hoành, gối lên hệ rui. Việc sử dụng hệ thống hoành – rui – mè này là nhằm mục đích phân nhỏ kết cấu đỡ mái, để khi lợp ngói lên mái nhà từ đường sẽ luôn được chắc chắn, đủ khả năng chống chọi với các tác động của thời tiết.
Gạch màn: Là lớp nằm bên trên lớp mè/ Gạch màn thường được sử dụng là gạch đất nung, dùng để tạo độ phẳng cho mái, đồng thời chống nóng, chống thấm dột cho toàn bộ nhà từ đường.
Ngói: Là lớp phủ bên trên lớp gạch màn. Có nhiều kiểu ngói dành cho nhà từ đường như ngói ta, ngói vảy rồng, ngói mũi hài… thường được làm bằng chất liệu đất nung, chống thấm dột tốt. Với những công trình nhà từ đường xây dựng kỳ công giữa lớp gạch màn và lớp ngói thường có thêm 1 lớp đất sét chống đỡ.
4.2. Hệ cột của từ đường
Trong kiến trúc nhà cổ Việt Nam – ngày nay thường được sử dụng để làm nhà từ đường, nhà thờ họ thì cột là bộ phận phải chịu lực nén lớn nhất vì vậy hầu hết phải sử dụng đến hệ cột bằng đá và gần như không có mối liên kết nào giữa thân cột và đế cột. Cấu tạo hệ cột của nhà từ đường thường có 3 loại cột chính như sau:
Cột cái: Là những cột chính chịu lực nén lớn nhất của nhà từ đường, thường được đặt ở hai đầu nhịp, thân cột được cấu tạo tròn, lớn và mập nhất.
Cột quân hay cột con: Là phần cột phụ ngắn, nằm ở vị trí đầu các nhịp phụ giữa hai bên nhịp chính. Để tạo độ dốc cho mái nhà thì cột quân có chiều cao thấp hơn cột mái. Nối giữa cột quân và cột cái là con xà nách.
Cột hiên: Được sử dụng cho phần hiên nhà từ đường, nằm phía trước nhà, lại ngắn hơn cột quân. Nối giữa cột hiên và cột con bằng kẻ bẩy.
4.3. Hệ xà của nhà từ đường
Xà là các giằng ngang chịu kéo, liên kết các cột với nhau, gồm có các loại sau:
Xà thượng song song với chiều dài nhà từ đường, dùng để liên kết đỉnh cột cái với nhau.
Xà hạ (xà đại) chạy song song với chiều dài nhà từ đường, nằm gần sát vị trí liên kết giữa xà lòng, xà nách vào cột cái, nhằm liên kết cột cái với cao độ của đỉnh cột quân.
Xà tử thượng (xà nằm bên trên cột con): Nhiệm vụ chính là liên kết các cột quân của các khung ở bên trên.
Xà tử hạ (xà dưới bên dưới của cột con): Nhiệm vụ chính là liên kết các cột quân của các khung ở bên dưới.
Xà ngưỡng nối các cột quân ở vị trí ngưỡng cửa.
Xà hiên liên kết các cột hiên phần hiên nhà từ đường
Xà thượng lương hay còn gọi là nóc được đặt trên đỉnh mái
4.4. Bẩy – Kẻ trong cấu tạo nhà từ đường
Bẩy hay bẩy hậu hoặc bẩy hiên: Là phần dầm nằm trong khung liên kết vào cột quân, nhằm mục đích đỡ phần mái vẩy phía sau nhà từ đường.
Kẻ là các dầm đơn đặt theo phương chéo của mái nhà, gác lên các cột cái, cột quân bằng liên kết mộng
Bẩy – kẻ ngoài nhiệm vụ chịu lực còn là vị trí để các nghệ nhân sáng tạo các sản phẩm điêu khắc thể hiện tín ngưỡng, văn hoá của công trình nhà từ đường.
4.5. Các bộ phận khác trong cấu tạo kiến trúc từ đường
Ngoài cấu tạo chính bao gồm phần mái, cột, xà, bẻ, bẩy… cấu trúc nhà từ đường còn bao gồm các bộ phận khác như:
– Con rường với chiều dài thu ngắn dần cân theo chiều vát của mái, dùng để đỡ hoành mái.
– Con lợn còn gọi là rường bụng lợn: Là con rường trên cùng, gối lên con rường bên dưới qua hai đoạn cột ngắn gọi là trụ trốn, và làm nhiệm vụ đỡ xà nóc (thượng lương). Bên dưới rường bụng lợn (giữa hai trụ trốn) là ván lá đề thường để điêu khắc trang trí. Con lợn có thể được thay bằng giá chiêng.
– Rường cụt là loại rường nằm ở vì nách (giữa cột cái và cột quân), chúng nằm chồng trên xà nách, chúng cũng đỡ hoành và vẫn thu dần chiều dài khi lên cao theo độ dốc mái
– Tàu mái: là phần nằm trên đầu kẻ, đầu bẩy để đỡ phần rui đua ra của mái, tàu mái chạy dọc theo mặt trước hoặc 2 mặt bên của nhà. Phía trên tàu mái là phần lá mái
– Lá mái: Nằm trên tàu mái đỡ phần rui đua ra đỡ ngói
– Then tàu: Là phần liên kết giữa tàu mái với xà hiên để giữ phần tàu mái không bị trôi.
– Ván d**g (hay còn gọi là ván rong) Là phần nằm kê giữa kẻ và hoành, mục đích của ván d**g chính là truyền lực từ các thanh hoành tới.
– Đầu dư: Là phần thừa ra của kẻ hoặc bẩy, kẻ ngồi liên kết vào cột quân hoặc cột cái và để giữ các thanh kẻ, thanh bẩy.
– Con triện: Con triện thường được dùng để trang trí ở 2 cánh phong hoặc trên đỉnh nóc của nhà từ đường.
– Bờ nóc: Là phần trên cùng của mái được xây gạch và đắp xi măng. Phía trên cùng của bờ nóc thường được các dòng họ trang trí bằng các con vật tứ linh đối xứng đẹp mắt.
– Ngoài ra còn các bộ phận khác như: Cửa bức bàn, dạ tàu, đầu đao… tuỳ quy mô của các công trình nhà từ đường.
Nhà từ đường đặc trưng của khu vực đồng bằng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ cũng đa phần được xây số gian thờ theo số lẻ như nhà ban gian, 5 gian, 7 gian bao gồm Phương Đình – gian thờ chính, và 2 bên nhà thờ phụ ở 2 bên cánh.
Các kiểu quy cách kiến trúc nhà thờ từ đường phổ biến là nhà 2 mái, 2 đầu bít đốc; nhà 4 mái, 2 đầu hồi có 2 mái phụ, mỗi trái nhà có thêm 1 hàng cột quân và có thể có thêm hàng cột hiên; nhà 8 mái…
