Chùa Giai Lam là một ngôi chùa cổ được xây dựng vào năm 1428 vào thời Hậu Lê. Trong dân gian có một câu chuyện được tương truyền từ nhiều đời liên quan đến lịch sử của ngôi chùa:
Có một người dân trong làng, trong lần nọ xuống sông dùng nhủi để bắt tôm cá. Sau ba lần nhủi, ông đều nhủi được cái mõ, mà không có con tôm hay con cá nào. Thấy chuye
̣̂n không bình thường, ông ta liền mang chiếc mõ lên đặt lên cồn đất có vị trí cao nhất và tiếp tục công việc của mình. Lần này, ông đã có được tôm, cá như ý muốn. Nhưng kể từ đó, vào mỗi đêm thanh vắng, người dân trong làng thường nghe tiếng mõ gõ đều đều. Do hiếu kỳ, người dân trong làng tìm đến nơi phát ra tiếng mõ để dò xét, nhưng khi đến đó lại chẳng thấy người và vật đâu. Thấy sự mầu nhiệm và linh ứng khác thường, người dân trong làng lập một am nhỏ thờ chiếc mõ, vùng đất này có tên gọi là “Cồn Mõ”. Bấy giờ, làng Mỹ Trai có một vị tú tài đỗ đạt ra làm quan, ông được gọi là Tri Huyện Giai (thuộc huyện Cẩm Bào trong địa giới hành chính cũ). Ông nghe người dân kể lại và tìm hiểu về sự tích Cồn Mõ, cũng như sự linh ứng của câu chuyện đúng như truyền thuyết. Ông quyết định bỏ ra một số tài vật, và vận động nhân dân xây chùa trên đất Cồn Mõ (1428). Sau khi chùa xây xong, ông cho người bắc cầu Giai qua Khe Cái, dân các nơi cũng tập trung về đây sinh sống tạo nên làng Tân Triều. Chùa được đặt tên là “Giai Lam Tự”, mang ý nghĩa là “ngôi chùa có cảnh đẹp mãi mãi”. Đó chính là tiền thân của khu đất xây dựng chùa Giai Lam - Tịnh Pháp ngày nay. Trải qua bao biến thiên của lịch sử, chùa Giai Lam được sự quan tâm và thương tưởng của Hòa thượng Thích Chân Tính – Đạo trưởng Tổ đình chùa Hoằng Pháp - Tp.HCM. Sau khi được nhân dân trong vùng thỉnh mời chư Tăng về đây xây dựng và phát triển đạo tràng, Hoà Thượng đã cắt cử chúng đệ tử từ Tổ Đình Hoằng Pháp về chùa hướng dẫn Phật tử tu học. Ngoài việc hỗ trợ xây dựng cảnh già lam, chư Tăng còn tổ chức các khoá tu và những hoạt động thiết thực như ấn tống kinh sách, từ thiện xã hội, các khoá kỹ năng cho những thiếu nhi và thanh thiếu niên trong khu vực. Giai Lam – Tịnh Pháp dần dần trở thành một ngôi chùa tiêu biểu trên đất Hà Tĩnh, với nhiều hoạt động Phật sự nổi bật. Tinh thần hoằng pháp lợi sinh được chư Tăng bổn tự tiếp nối và giữ gìn, xây đắp để đạo tràng ngày một phát triển hơn. Tên tuổi của chùa đã gắn liền với tinh thần của chốn Tổ cũng như theo tông chỉ của Phật giáo đại thừa: “Tu - Học - Hoằng Pháp Lợi Sinh”. Đó là kim chỉ nam cho mọi hoạt động của chùa từ xưa đến nay, và tiếp tục cho đến mai sau.
