08/07/2026
CÁC ĐẤNG BẬC ĐÃ VIẾT GÌ VỀ XỨ CAO MỘC HƠN 100 NĂM TRƯỚC?
Kính thưa quý vị,
Hôm nay, chúng tôi xin biên dịch và giới thiệu một bài phóng sự quý giá về xứ Cao Mộc, địa phận Thái Bình, khi ấy thuộc về địa phận Trung, do chính cha xứ là cha chính José Sedano Thái O.P. viết vào tháng 09.1917, và đã được đăng lên Nguyệt San Misiones Dominicanas số 6, tháng 03.1918. Trong bài này, chúng ta sẽ thấy được về đời sống đạo sống động của giáo dân Cao Mộc cùng 20 họ lẻ khi ấy gồm Tràng Lũ, Phương Xá, Đồng Kỷ, Đông Khê, Tân Hưng, Tào Xá, Rồi Công, Phương Mai, Hoành Từ...
XỨ CAO MỘC - ĐỊA PHẬN TRUNG KÝ
I. XỨ CAO MỘC CÙNG CÁC BỔN ĐẠO VỀ XỨ NÀY
Nay tôi, qua bài tường thuật vắn tắt và ngắn gọn này, xin nói ra một số điểm đáng chú ý về xứ đạo Cao Mộc, nơi tôi đã coi sóc trong suốt mười hai năm qua.
Xứ này là một trong những nơi đã đón nhận đạo Thánh Chúa sớm nhất, và đã có vinh dự được một đấng anh hùng lừng lẫy đáng tôn kính của Dòng Giảng Thuyết chúng ta đến giảng đạo: Á Thánh Castañeda Gia.
Cao Mộc nằm cách khoảng 23km từ tỉnh lỵ Thái Bình về phía Bắc. Xứ ấy giáp với xứ Lai Ổn ở phía Bắc, xứ Sa Cát ở phía Nam, xứ Hệ và Thượng Phúc ở phía Đông, xứ Nam Lỗ ở phía Tây. Có khoảng 4995 nhân danh, trải rộng trên 20 họ, tất cả đều khá gần với nhà xứ. Tuy nhiên, việc coi sóc các họ ấy cũng gian nan lắm, vì các họ ấy bị chia cắt bởi nhiều sông ngòi. Vậy nên vào những ngày Chúa Nhật cùng những ngày lễ trọng, có nhiều bổn đạo đi lễ trễ, thậm chí là bỏ lễ hẳn. Lại sự gian nan đáng kể hơn cả là khi một thầy cả đi kẻ liệt, bởi lẽ cụ ấy phải chịu nhiều sự trở ngại khi cần gấp gáp đến nơi càng nhanh càng tốt.
Nhìn chung, các bổn đạo ở xứ này có đức vâng phục. Rất tiếc, có một số người (nhờ ơn Chúa thương, số ấy ít lắm) đã quên bổn phận mình và tai của họ nên chai đá trước những lời thúc giục thiêng liêng và lời khuyên răn từ cha xứ hợp pháp của họ, làm hạt giống lành nơi họ chẳng thể trổ sinh hoa trái.
Tinh thần tự do — hay đúng hơn, là chủ nghĩa phóng túng — vốn thường đi kèm với cái gọi là văn minh hiện đại; từ những gương mù gương xấu từ những người lẽ ra, vì chức vụ và địa vị, phải là mẫu mực cho tha nhân; đến những mối giao du không tốt lành từ bạn bè của những người bị hấp dẫn bởi ánh sáng tri thức, đang theo học tại các trường tiểu học và trung học công. Tất cả những điều này đã khiến cho một vùng vốn sống theo lối gia trưởng, chưa từng biết đến chia rẽ hay tranh chấp, giờ đây rơi vào tay những kẻ chuyên quyền, trở thành nơi trú ngụ của những người ưa kiện tụng. Song chớ nghĩ rằng điều ấy luôn xảy ra ở đây, không phải thế đâu; chỉ một số đã bị kiêu ngạo làm ra mù quáng mà thôi. Nói chung, gần như mọi lúc, họ vẫn tuân theo quyết định của thầy cả, người mà họ hết lòng kính mến và tôn trọng, và nếu chẳng may có ai đó không cùng quan điểm với cụ ấy, kẻ đó thường bị cộng đoàn khinh dể và bị xa lánh.
II. CÁC HỘI ĐOÀN ĐẠO ĐỨC TRONG XỨ NÀY
Dòng Ba Cha Thánh Đaminh được lan rộng khắp xứ này, với nhiều người, cả đàn ông lẫn đàn bà, đã gia nhập vào đạo binh thánh thiện này. Họ rất sốt sắng, và mỗi ngày quy tụ vài lần trong nhà thờ để đọc kinh chung. Họ có vị Bề trên bên nam và bên nữ, những người coi sóc cho các hội viên và điều hành các việc chung. Ảnh hưởng của các ông bà dòng Ba rất tốt lành.
Gương sáng và đời sống không tì vết của họ khiến người lương ca ngợi đạo Công giáo, thậm chí nhiều khi còn trở thành động lực mạnh mẽ giúp họ trở lại đạo thật. Thêm vào đó, những người Công giáo yếu đức tin và bê trễ bổn phận cũng cảm thấy hổ thẹn khi so sánh đời sống lỏng lẻo của mình với gương sáng của các ông bà dòng Ba, nhờ vậy mà họ cố gắng chu toàn nghĩa vụ của người Kitô hữu đích thực.
Nhiều người còn tận tâm trong việc cứu vớt và rửa tội cho các trẻ em bên lương; nhờ họ, nhiều linh hồn được hưởng Nhan Thánh Chúa trên trời và cầu nguyện cho các xứ truyền giáo, cách riêng cho xứ này. Họ rất khéo léo trong việc nghĩ ra những phương cách thích hợp để rửa tội cho những trẻ bất hạnh, bị đời chối bỏ, và chắc chắn nếu không có những tâm hồn bác ái ấy thì các em đã không được vào Thiên Đàng.
Ngoài ra, ở đây cũng như khắp Bắc Kỳ, các bổn đạo ngay từ khi đến tuổi khôn đã ghi danh vào Hội Rôsariô, và hiếm có ngày nào không đọc đủ ba chuỗi kinh, ngay cả trong nhà riêng. Tâm hồn được vui mừng và an ủi khi nghe tiếng kinh Rôsariô vang lên nhịp nhàng trong các gia đình. Các tín hữu xứ Bắc Kỳ không ngại dư luận, thường đọc kinh lớn tiếng, dù bên cạnh có nhà của người lương.
III. THỦ CÔNG NGHIỆP CỦA CÁC BỔN ĐẠO TRONG XỨ NÀY
Nghề nghiệp của những bổn đạo Cao Mộc cũng tương tự như ở các xứ họ khác, đó là trồng lúa. Tuy nhiên, cho đến nay, xứ của tôi có một đặc điểm riêng đó là chuyên trồng trà — ở đây gọi là “chè”. Nhờ có nhiều đồn điền trà và nhu cầu tiêu thụ lớn, các tín hữu ở đây luôn sống khá giả hơn so với nơi khác. Đất đai ở đây rất phù hợp để trồng cây này, và đáng lý bây giờ sản phẩm của chúng tôi vẫn sẽ có uy tín với mọi người, nếu không vì trà của người Tàu chế biến kỹ hơn và bán rẻ hơn. Từ khi người Tàu mang trà đi khắp nơi, gần như tất cả thành thị và làng quê đều tràn ngập trà của họ, khiến cho giáo dân ở đây ngày càng khó khăn và đến nay chỉ còn ít người còn chuyên trồng trà.
Một trong các họ lẻ của xứ này là họ Tràng Lũ thì chuyên dệt vải. Vải của họ rất được ưa chuộng tại địa phương vì độ bền và sự tinh xảo. Chớ nghĩ rằng để dệt ra những loại vải này, họ dùng đến máy móc hiện đại. Những vật dụng họ dùng rất đơn giản, dễ sử dụng: tôi rất muốn tả lắm, nhưng sợ bài viết dài quá.
Vì tín hữu ở đây khá giả, nên các nhà thờ được xây dựng rất kiên cố. Nhìn chung, tôi cho rằng đây là xứ có nhiều nhà thờ đẹp nhất trong toàn Địa phận Trung. Chính Đức Thầy, Cha Chính Dòng và các đấng bậc khác cũng công nhận điều đó.
Để xây được những nhà thờ như vậy — nhiều ngôi Thánh đường tốn từ tám đến mười nghìn đồng — song le Đức Thầy chớ nghĩ rằng chúng tôi có những nguồn tài chính lớn lao. Nhiều khi chúng tôi khởi sự khi không có đồng nào; nhưng dần dần, các bổn đạo góp của bằng những số tiền nhỏ bé, song do số nhân danh đông đảo nên cuối cùng cũng gom được một số đáng kể. Sau đó, cha xứ phải tự xoay sở để lo phần còn lại. Vì thế, ai quyết tâm xây nhà thờ ở vùng đất này thì phải chuẩn bị bước vào một công trình lớn lao; nhưng nếu ai bền chí thì sẽ gặp nhiều cơ hội để xứng đáng với công trạng mình.
IV. NẠN DỊCH TẢ
Năm vừa rồi, Chúa đã viếng thăm chúng tôi bằng một thử thách khiến xứ Cao Mộc phủ màu tang thương. Dịch tả đã gây ra những tổn thất khủng khiếp tại tất cả các họ trong xứ này. Suốt mười hai tháng, chúng tôi chịu đựng cơn đại dịch chết người. Trong các họ, có từ 5 đến 6 phần trăm số người qua đời; còn nơi lương dân, theo các tin tức đáng tin cậy, số người chết còn nhiều hơn: có những gia đình chết sạch, từ cha mẹ đến con cái.
Song le, tôi vẫn ngạc nhiên không hiểu sao số người chết không tăng thêm nữa, nếu xét về điều kiện sống của những người bản xứ đây. Họ sống trong những túp lều tồi tàn, cửa vào, nếu tốt, cũng chỉ rộng hơn một mét tư; nhà dơ bẩn, chứa đủ loại đồ đạc, ẩm thấp, không thoáng khí, lại càng không có ánh nắng. Thức ăn nghèo nàn hết mức: chỉ là vài cọng rau luộc tạm, ăn với ít cơm trắng, nếu có. Thêm vào đó là cách ăn mặc cẩu thả, ngủ nghỉ không đủ ấm... Thật lạ là họ không chết nhiều hơn.
Về phần thầy thuốc, cũng chẳng có ai nổi bật; nói chung là vô dụng. Trong số những bổn đạo, những người mà hành nghề thầy thuốc, gọi là vậy đi, thường là những người từng học ít chữ ở trong Nhà Đức Chúa Trời, và họ tưởng rằng mình là thầy thuốc giỏi, có thể chữa bệnh hay mổ xẻ, nên họ cho mình cái quyền có thể gây chết bệnh nhân đầu tiên được đưa đến trước họ.
Tuy vậy, chính trong cơn tai ương lớn lao này, xứ này đã gặt hái được một mùa linh hồn tốt lành: nhiều người nhờ được tái sinh trong nước Rửa tội đã về hưởng Nhan Thánh Chúa trên Thiên đàng — nếu xét theo những dấu chỉ bề ngoài. Trong những lúc như thế này, người ta mới nhận ra tầm quan trọng của nhà thương, nơi chăm sóc người bệnh và người bị dịch. Xứ này có một nhà thương nhỏ, nhưng trong vài năm ngắn ngủi đã đem lại nhiều hoa trái: cứu được không ít linh hồn thoát khỏi tay ma quỷ, được cứu chuộc nhờ Máu Châu Báu của Đấng Cứu Độ chúng ta. Rất nhiều trẻ em đã về trời nhờ nơi trú ẩn nhỏ bé này. Các bệnh nhân dịch tả hay bệnh khác đều được tiếp nhận và chăm sóc cách bác ái tại đây — chính sự phục vụ ấy đã chạm đến trái tim họ, để họ yêu mến Đức Chúa Trời, Đấng đã dựng nên họ cho chính Ngài.
Thấy mình được các người có đạo chăm sóc không vì bất kỳ ân thưởng nào, nhưng chỉ vì bác ái, với sự ân cần tận tụy, dần dần họ cảm mến Đạo Thánh đã sinh hoa trái như thế. Đó là điều giúp mở mắt cho những người bất hạnh này, khiến họ, với đầy lòng biết ơn, đã đón nhận Đạo Chính thật, và xem là phúc thay được chết khi ôm lấy Thánh Giá — biểu tượng của thánh thiêng, trường học của khổ đau, và nguồn an ủi ngọt ngào cho những kẻ đau khổ và ưu phiền.
Tại nhà thương nhỏ bé này, đã có nhiều linh hồn được rửa tội trước khi lìa đời — bấy nhiêu sự ấy cũng đủ để thấy mọi công sức đã được đền đáp xứng đáng.
Làm tại Cao Mộc, tháng 9 năm 1917.
Linh mục José Sedano Thái O.P.
