08/04/2026
Tình cờ đọc Đại Việt sử ký thấy một số sự kiện lặp đi lặp lại nhiều quá, nên rất chú ý. Hoá ra đó là việc sử chép các chúa Trịnh rất hay đem quân đi đánh họ Mạc rồi đánh võng ở Yên Mô kiếm thóc lúa trâu bò lợn gà. Bảo sao họ Bùi ta ở đất Yên Mô xưa kia có nhiều đất đai, học hành đỗ đạt mà từ những năm loạn lạc trở về sau gia sản suy sút hẳn. Người đi học cũng thưa dần.
Có lẽ ít vùng nào mà trong 50 năm lại có đến hàng chục cuộc càn quét cướp bóc của chính quyền đến như vậy.
(Từ năm 1533 đến 1592 gọi là thời Nam Bắc Triều, họ Mạc nắm quyền từ Ninh Bình trở ra Bắc. Họ Trịnh cùng vua Lê nắm quyền từ Thanh Hoá trở vào)
1. Năm Ất Tỵ - 1545, Mạc Quảng Hoà năm thứ 5; Tháng 4, vua lấy Thiếu uý Hùng quốc công Đinh Công làm thái uý, sai coi giữ ngự dinh. Vua thân hành đem các tướng đi đánh miền Sơn Nam, đến huyện Yên Mô đóng dinh.
2. Năm Đinh Tỵ, Thiên Hựu năm thứ 1 [1557]. Tháng 7, họ Mạc sai Kính Điển đem quân xâm phạm Thanh Hoa, đến sông Thần Phù và vùng Tống Sơn, Nga Sơn, đốt phá cầu phao. Thái sư Lượng quốc công Trịnh Kiểm sai Thanh quận công giữ Nga Sơn, Thuỵ quận công Hà Thọ Tường giữ Tống Sơn, ai nấy đều đem tinh binh đi chống giữ, quân Mạc không tiến lên được. Thái sư đích thân chỉ huy binh tượng, ngầm tiến đến chân núi Yên Mô thẳng tới cửa biển, gặp giặc, tung quân ra đánh, lại đánh úp phía sau, tiếng súng liên hồi, trên dưới đánh kẹp vào. Thái sư sai người huyện Hoằng Hoá là Vũ Lăng hầu lao thuyền xông vào đánh, gặp thuyền Mạc Kinh Điển, Vũ Lăng hầu tung người nhảy qua, vung gươm chém người cầm dù đứt làm hai đoạn rớt xuống sông. Kinh Điển trở tay không kịp, nhảy xuống sông trốn thoát. Quân Mạc đại bại, bỏ thuyền chạy trốn vào núi rừng. Kính Điển chỉ thoát được thân, vào hang núi ẩn náu 3 ngày, đói quá, ban đêm thấy cây chuối trôi qua cửa hang, liền ôm chuối trôi theo dòng để tìm đường về. Vài ngày sau, đến sông Yên Mô, gặp người đánh cá ở xã Trà Tu cứu thoát. Đến khi về, Kính Điển bảo cử người ấy làm Phù Nghĩa hầu.
3. Năm Giáp Tý, [Chính Trị] năm thứ 7 [1564] , Tháng 4, thái sư đốc quân đánh ra miền giữa lộ Sơn Nam, Thế tử Trịnh Cối, Trịnh Tùng cùng đi theo. Quân đến phủ Trường Yên, đánh phá các huyện Gia Viễn, Yên Mô, Yên Khang.
4. Năm Mậu Thìn, [Chính Trị] năm thứ 11 [1568]. Mùa hạ, tháng 4, Thái sư đương ốm, cố gượng ra trận, đánh phá các huyện Yên Mô, Yên Khang, Phụng Hoá, Gia Viễn, hạ lệnh thu thóc lúa rồi về.
5. Năm Quý Mùi, [Quang Hưng] năm thứ 6 [1583] Tháng 10, Tiết chế Trịnh Tùng đốc suất đại quân ra vùng Sơn Nam Hạ lộ, đánh dẹp các huyện Yên Mô, Yên Khang, thu lấy thóc lúa rồi rút về.
6. Năm Giáp Thân, [Quang Hưng] năm thứ 7 [1584]. Tháng giêng, Phủ tiết chế lại xuất quân đánh dẹp các huyện Gia Viễn, Yên Mô, Yên Khang, lại tiến quân đi tuần huyện Phụng Hoá, phủ Thiên Quan.
7. Năm Mậu Tý, [Quang Hưng] năm thứ 11 [1588] Tháng 4, Phủ tiết chế đem quân ra đánh các huyện Yên Mô, Yên Khang, dẹp yên dân miền ấy rồi về.
8. Năm Mậu Tý, [Quang Hưng] năm thứ 11 [1588] Tháng 11, Tiết chế Trịnh Tùng bàn đem đại binh ra ải Phố Cát, đánh các huyện của phủ Trường Yên và Thiên Quan. Quân tới Yên Mô, Yên Khang, thu được rất nhiều trâu bò, gia súc và của cải của giặc rồi vượt sông Chính Đại, đến luỹ trại Dương Vũ đóng quân.
9. Năm Kỷ Sửu, [Quang Hưng] năm thứ 12 [1589]. Bấy giờ, họ Mạc lại bàn cử binh, sai Mạc Đôn Nhượng thống suất vệ sĩ và quân bốn trấn, định ngày cùng tiến đến địa phận Yên Mô, hẹn giao chiến với quan quân.
10. Năm Bính Thân, [Quang Hưng] năm thứ 19 [1596] Mùa đông, tháng 11, ngày 25, Phạm Hàng, người xã Thi Vụ, huyện Đại Yên, tự xưng là Thiên Nam chiêu thảo đô nguyên suý, ngày 27 vào chiếm giữ núi Đam Khê, huyện Yên Mô, đánh phá các xã gần đấy, đến đâu mọi người đều theo phục, hơn 1 tháng đã được hơn 1 vạn quân. Từ đó các phủ Trường Yên, Lỵ Nhân, giặc cướp đều nổi dậy, trở ngại nhiều cho người qua lại mà dân binh các xã Đồi Thượng phần nhiều theo đảng giặc. Cha con Lễ Giang hầu cũng dốc lòng theo phục. Tiết chế Trịnh Tùng sai Mỹ quận công Bùi Văn Khuê đem quân cùng với viên thổ quan Yên Mô là Lương quận công Nguyễn Thể đi đánh bắt được Phạm Hàng giải về Kinh chém.
