06/08/2026
LỊCH SỬ LỄ ĐẦU DÒNG ĐAMINH BÙI CHU
---------------
Hằng năm cứ lễ Đầu dòng
Đoàn con khắp chốn dặn lòng bảo nhau
Ruổi rong, buôn bán nơi đâu
Hễ đầu tháng tám cùng nhau lên đường
Bùi Chu Đất Mẹ thân thương
Dâng lời chúc tụng, dâng hương nguyện cầu
Đội ơn Đức Chúa cao sâu
Qua tay Đức Mẹ chuyển cầu ơn thiêng
Nhớ ơn Cha Thánh dạy truyền
Văn Côi lần hạt liên liên mỗi ngày
Vui, Thương, Mừng, Sáng hăng say
Lòng Tin, Cậy, Mến ngày ngày gia tăng
Hầu cho Thiên Chúa sáng danh
Chiếu tỏa Chân Lý bao quanh xứ này
Chính đây là lúc sum vầy
Tạ ơn Cha Thánh Quan Thầy Đa Minh
Lập Dòng Giảng Thuyết quang vinh
Dưỡng nuôi giáo phận bằng kinh Kính Mừng
Nồng nàn đạo đức bình dân
Kiên trung giữ đạo bao lần nguy nan
Hậu duệ Cha Thánh huy hoàng
Đầu rơi máu chảy trang hoàng sử xanh
Sáu vị mục tử hùng anh
Ba mươi tám đấng vinh danh sáng ngời
Thật là Nhân Chứng giữa đời
Là gương Thánh Đức mọi thời noi theo
Cánh đồng Dòng Thánh đã gieo
Đức Cha Hồ Ngọc tiếp theo kế thừa
Phước lành đổ xuống như mưa
Vít-vồ bản quốc mới vừa về đây
Đầu Dòng chủ lễ liền ngay
Cũng là bổn mạng Đức Thầy chúng ta
Thượng tôn Quốc Ngữ nước nhà
Đu-minh-gô Thánh đổi là Đa Minh
Trải qua cấm cách, chiến chinh
Một lòng một dạ trung trinh vững vàng
Dù cho trắc trở gian nan
Mùa thu tháng tám, hợp đoàn muôn dân
Lại thêm được phước hồng ân
Ba lần giám mục, bồn lần thụ phong
Giáo dân thỏa chí toại lòng
Ngợi khen Thiên Chúa lòng lành vô biên
Cầu xin Cha Thánh nhân hiền
Hộ phù con cái dẫn thuyền ra khơi
Đem danh Chúa đến muôn nơi
Xứng danh tín hữu đời đời Bùi Chu.
Xin tóm lược về lịch sử Lễ Đầu dòng:
Gọi là Lễ “Đầu Dòng” vì là lễ kính Thánh Đaminh là Tổ Phụ lập Dòng Anh Em Thuyết Giáo, mà ta quen gọi là Dòng Đa Minh hay Dòng Giảng Thuyết). "Đầu Dòng" mang nghĩa là người đứng đầu Dòng (Giảng Thuyết), chỉ Cha Thánh Đaminh. Thiết nghĩ cũng nên nhắc, theo lịch phụng vụ cũ, Lễ Đầu Dòng, tức Lễ Thánh Đaminh, được cử hành vào ngày 04.08.
Theo Sử ký Địa Phận Trung, trang 132, thuật về xứ Phú Nhai (Trà Lũ), có ghi: "Đã lập ra Nhà Chung Bắc Tỉnh lần thứ nhất đời cha Chính Huy là năm 1757, mà các lễ đầu dòng, thì các đấng các cụ cũng về hội mừng lễ Cha cả ta ở đấy nữa". Như vậy, Lễ Đầu Dòng có lẽ được tổ chức vào năm 1757, hoặc trước đó, khoảng năm 1676, khi các cha Đa Minh bắt đầu đến truyền giảng tại Địa phận Đông, nhưng như đoạn trích dẫn nêu, Lễ Đầu Dòng này chỉ mang tính chất nội bộ, chứ chưa thành đại lễ như hiện nay. Và cũng phải nói thêm rằng thời kỳ này cũng đã có sự bắt đạo, mặc dù chưa gay gắt bằng thời Nguyễn, nên việc quy tụ giáo dân để mừng lễ Cha Thánh là điều khó khăn.
Niên biểu sớm nhất ghi nhận về Lễ Đầu Dòng được tổ chức cách long trọng, giáo dân đông đảo tham dự là vào năm 1844. Đây là thời kì vua Thiệu Trị nắm quyền. Ông một vị vua ôn hòa, không thù hiềm nặng với đạo, nên dù vua không rút lại các sắc lệnh cấm đạo, nhưng ông cũng không thi hành lệnh cấm đạo triệt để. Do vậy, Giáo hội Việt Nam được hưởng một khoảng thời gian yên bình ngắn ngủi, trước khi Tự Đức lên ngôi và thi hành chính sách cấm đạo cách dã man.
Nhận thấy lòng đạo của các tín hữu vẫn còn rất buồn phiền sau cơn bão bách hại, năm 1844, Đức cha Hieronimo Hermosilla Liêm đã cho tổ chức lễ kính thánh phụ Đaminh cách long trọng nhất có thể, ngõ hầu có thể xoa dịu nỗi u buồn nơi tâm hồn các tín hữu. Đức Cha đã chọn nhà thờ Nam Am (thuộc giáo phận Hải Phòng hiện nay), nơi có trường Latinh và cũng là nơi thân thuộc của Đức cha, làm nơi cử hành đại lễ. Cha Marcos Gispert An ghi nhận trong cuốn Historia de las Misiones Dominicanas en Tonkin, in tại Madrid, 1928, trang 481, đã ghi như sau: “Để chuẩn bị cho thánh lễ này (tức lễ kính thánh phụ Đa Minh), Đức cha đã chọn nhà thờ Nam Am làm nơi tổ chức lễ. Nhà Thờ Nam Am chẳng qua chỉ lớn hơn phòng thay áo một chút, được dựng tạm lên giữa đám lau sậy và vườn cau. Đức cha đã triệu tập tất các các giáo dân ở các xứ lân cận, các thừa sai Âu châu, chín linh mục triều, khoảng 200 thành viên Nhà Đức Chúa Trời, trong số đó có cả các sinh viên, thầy giảng, và người giúp việc. Ngài cũng chỉ đạo trang hoàng nhà thờ cách lộng lẫy nhất với các giá treo và bảng in từ Pháp gửi đến.”
Quả thật, Thánh lễ đã thành công vang dội vượt ngoài sự mong đợi của Đức cha. Các giáo dân tham dự lần đầu tiên thấy những cảnh tượng như vậy, chưa từng thấy trước đây, và không khỏi vui mừng sung sướng khi so sánh thời điểm hiện tại khi ấy với quá khứ đau thương. Suốt tám ngày liền, giáo dân đua nhau đến viếng nhà thờ Nam Am; và nhân dịp này, Đức cha Hermosilla còn đã tận dụng để ban bí tích thêm sức cho một lượng đông người lớn và trẻ em.
Sau khi Thành lập Địa phận Trung ngày 01.09.1848, Địa phận được tiếp tục trao cho các cha Dòng Đaminh coi sóc, và truyền thống Lễ Đầu dòng tiếp tục được kế thừa. Trong sách Sử ký Địa phận Trung của cha Manuel Moreno Trinh, in tại Phú Nhai Đường, năm 1916, trang 68, kể lại rằng: "Năm 1845, Đức Thầy An làm lễ Đầu Dòng tại làng Lục Thuỷ Hạ (Liên Thuỷ) cách trọng thể linh đình, có đủ các Đấng, các Cụ, nhiều anh chị em về các nhà xứ, các nhà mụ trong Địa phận, và hơn hai vạn bổn đạo đến thông công. Đức Cha lừa dịp tốt ấy để hội công đồng riêng Địa phận mà bàn luận thêm nhiều việc có ích chung".
Từ đó đến năm 1936, lần lượt 14 đời các Đức cha dòng Đaminh đã tận tuỵ chăn dắt và gắn bó mật thiết với đàn chiên giáo phận Bùi Chu, nhất là những tháng ngày chịu cơn bách hại đạo khốc liệt, trong đó có 6 giám mục và 38 vị là con cái của cha Thánh Đaminh đã được lãnh phúc tử đạo và được tôn phong Hiển Thánh. Vì thế, Thánh lễ Đầu dòng hằng năm tại Địa phận Trung luôn là đại lễ lớn, cùng với Lễ Mẹ Vô Nhiễm vào ngày 8/12.
Sách Sử ký Địa Phận Trung, trang 222, đã tả về Lễ Đầu dòng ngày xưa như sau: “Ngày lễ ông thánh Duminhgô, thì các đấng giảng đạo và phần nhiều các đấng thầy cả bản cuốc, và cả Đức Thầy trong Địa phận cũng đứng đầu mà đến hội nhau tại nơi Cha Chính trị sở, và làm lễ trọng. Ngày ấy Đức Thầy làm lễ chính tiệc cách trọng thể; lễ đoạn kiệu ảnh tượng thánh Duminhgô chung quanh nhà thờ, rồi các bậc trong nhà Đức Chúa Lời, là Đức Thầy, Cha Chính và các đấng giảng đạo, các đấng thầy cả bản quốc, các thầy, các chú, các cậu ở nhà chung, hay là ở các xứ khác đã đến thông công, thì hội nhau tại nhà nguyện nhà chung, rồi Đức Thầy ngồi giữa, còn Cha Chính và các đấng thì ngồi hai bên Đức Thầy; bấy giờ các đấng thầy cả, các thầy, các chú, và các cậu cứ lượt mà lạy riêng Đức Cha và Cha Chính, cùng lạy chung các đấng thầy dòng nữa, có ý tạ ơn Đức Chúa Lời và kính trọng thể thánh Duminhgô trong con cái Người”. Và cũng qua vài dòng trên, chúng ta thấy Lễ Đầu Dòng thường được tổ chức tại Phú Nhai là sở Cha Chính.
Truyền thống tốt đẹp này tiếp tục được kế thừa bởi vị giám mục bản quốc thứ hai của giáo hội Việt Nam, và tiên khởi của giáo phận Bùi Chu, là Đức Cha Đaminh Maria Hồ Ngọc Cẩn. Khi chấp chánh giáo phận năm 1936, dù rằng các cha Dòng Đaminh đã kéo sang miền truyền giáo Thái Bình, nhưng Thánh lễ Đầu dòng vẫn được cử hành cách long trọng, bởi lẽ, Thánh Đaminh là bổn mạng của ngài. Thật là một sự quan phòng.
Cũng phải nói thêm: sau khi Đức Cha Gioan Casado Thuận OP chịu chức giám mục ngày 02/08/1936 tại Nhà thờ Chánh Toà Thái Bình, thì hai ngày sau, ngày 04/08/1936, Đức Tân Giám mục đã cử hành Thánh lễ Đầu dòng, cũng là Thánh lễ mở tay, tại Nhà thờ Phú Nhai. Đây là Thánh lễ đầu dòng cuối cùng của các thừa sai Đa Minh tại địa phận Bùi Chu.
Ngoài là một Thánh lễ đại triều long trọng, ngày lễ Đầu Dòng cũng đã chứng kiến nhiều sự kiện quan trọng của giáo phận "ba lần giám mục, bốn lần thụ phong", đó là 3 Thánh lễ Tấn phong Giám mục:
- Lễ Tấn phong Giám mục Đức Cha Phêrô Maria Phạm Ngọc Chi, ngày 04.08.1950.
- Lễ Tấn phong Giám mục Đức Cha Giuse Maria Vũ Duy Nhất, ngày 08.08.1979.
- Lễ Tấn phong Giám mục Đức Cha Giuse Hoàng Văn Tiệm, ngày 08.08.2001.
Và bốn lễ truyền chức linh mục (từ thời Đức Cha Hồ Ngọc Cẩn chấp chánh giáo phận), gồm:
- Ngày 04.08.1945: quý cha Đinh Cao Đàm (Phú Nhai), Đinh Thế Hiền (Kiên Lao), Đỗ Trí Tâm (Trung Lễ), Nguyễn Xuân Tín (Lã Điền) và Phạm Năng Tĩnh (Quần Cống).
- Ngày 04.08.1946: quý cha Phạm Châu Diên (Lục Thủy), Nguyễn Thanh Điện (Xuân Dục), Nguyễn Châu Hải (Vạn Lộc), Phạm Văn Hóa (Hai Giáp), Vũ Đức Khâm (Tiên Chu), Đinh Quang Lễ (Phú Nhai) và Nguyễn Văn Thông O.P.
- Ngày 04.08.1947: quý cha Nguyễn Đại Bằng (Hoàng Độc), Trần Thái Đỉnh (Ngọc Đồng), Trần Đức Huynh (Ứng Luật), Nguyễn Quang Lãm (Tràng Lũ).
- Ngày 08.08.2013: quý cha Nguyễn Văn Hạnh (Phúc Hải), Trần Văn Hành (Tích Tín), Hoàng Ngọc Khoát (Kim Châu, BMT, gốc Nam Phương), Phan Trung Lăng (Nam Điền), Phạm Văn Năng (Quần Cống), Trần Duy Khấn (Trung Linh).
Như thế, Thánh lễ Đầu dòng không chỉ là dịp Tạ ơn Thiên Chúa qua lời bầu cử của cha Thánh, nhưng cũng là dịp để nhớ lại lịch sử hào hùng và biết ơn những bậc tiền nhân, cách riêng những thừa sai Dòng Đaminh, đã có công gầy dựng nên một giáo phận Bùi Chu giàu truyền thống Đức Tin. Thánh lễ Đầu dòng chính là minh chứng sống động cho việc kế thừa truyền thống tốt đẹp ấy.
