21/01/2026
Chương I
Ô NHIỄM & SỰ SINH KHỞI
1. CHÍN VẾT DƠ CỦA CON NGƯỜI
(Nava purisamalāni, Vibhaṅga 17. 961)
Con người có chín vết dơ, đó là: sân hận, giận dữ (kodho), giả vờ (makkha), ganh tỵ
(issā), ích kỷ (macchariya), dối lừa (māya), không thành thật (sāṭheyya), nói dối, làm
điều sai trái (pāpicchatā) và tà kiến.
GIẢI THÍCH:
1. Ganh tỵ: Issā (i + gốc su) là ganh tỵ với thành công và thịnh vượng của người khác.
Theo Thanh Tịnh Đạo (XIV, đoạn 172), ganh tỵ (issā) là “bực tức, không thích, là
bực bội trước hạnh phúc và thịnh vượng của người khác.” Vì bực tức, người này trở
nên độc ác và có ác ý muốn hại người. Chính ác ý gây ra đau khổ trong kiếp sống này
và tiếp tục gây ra đau khổ trong các kiếp tương lai cho người nuôi giữ ác ý, đồng thời
gây đau khổ cho người bị ganh tỵ. Theo Vibhaṅga
1
, ganh tỵ liên quan đến lợi lộc,
danh dự, sự tôn trọng, tôn kính, cúng dường…
2. Ích kỷ: Macchariya là ích kỷ đến mức giữ của quá mức. Trong khi issā là không thích
người khác thành công và thịnh vượng, macchariya là không thích người khác có
được thành công và thịnh vượng như mình. Người này che dấu cái mình có, không
1 Chương 17, đoạn 893
2
muốn chia xẻ cái mình có với ai, cũng không muốn ai có được cái mình có. Theo Chú
giải, người ích kỷ ước rằng: “Mong cho điều tốt đẹp này đừng đến với ai ngoài tôi.”
Theo Phụ Chú giải Atthasālinī, người ích kỷ còn ngăn cản người khác cho tặng ai cái
gì, hoặc thuyết phục cho ít lại. Ích kỷ gồm năm loại liên quan đến: (1) chỗ ở, (2) gia
đình, (3) lợi lộc, (4) tiếng tăm, (5) kiến thức.
2
Chỗ ở có thể là chùa, nhà, căn phòng, một góc phòng hay cái ghế, dù lớn hay nhỏ, mà
mình cảm thấy thoải mái sử dụng. Ích kỷ liên quan dến gia đình biểu hiện qua việc không
muốn san sẻ vợ hay chồng của mình với người khác. (Do vậy, trong Phật pháp, tình cảm
vợ chồng không được coi là yêu thương thực sự, đúng nghĩa, vì xuất phát từ tham ái.)
Với ích kỷ liên quan đến tiếng tăm, người này chỉ muốn bản thân được khen, không
muốn ai khác được khen. Với ích kỷ liên quan đến kiến thức hay giáo pháp, người này
không muốn chia xẻ cái mình biết cho ai, do lo sợ người khác có được kiến thức sâu rộng
như mình hay hơn mình.
Theo Phụ Chú giải Atthasālinī, người ích kỷ về kiến thức không muốn chia xẻ giáo
pháp mà mình biết đến người khác sẽ “trở nên xấu xí, nước dãi chảy ra miệng”
(không thể nói hay, khiến người khác không thích nghe) hoặc tái sinh vào địa ngục
tro than nóng. Người ích kỷ (không thích người khác được) khen tặng, khi sinh ra sẽ
không được xinh đẹp hay không có được danh vọng, tiếng tăm.
