28/10/2025
CHÙA PHẬT BỤT (佛侼寺) – DI TÍCH PHẬT GIÁO CỔ CỦA GIÁP NHƯ LĂNG
1️⃣. Nguồn gốc lịch sử theo Địa bạ năm 1832
Theo Địa bạ Giáp Như Lăng, lập ngày mồng 7 tháng Giêng năm Minh Mệnh thứ 13 (1832), chùa Phật Bụt (佛侼寺) được ghi nhận là một cơ sở Phật tự chính thức trong địa phận Giáp Như Lăng, thuộc tổng Hạ Nhị, huyện Thạch Hà, phủ Hà Hoa, trấn Nghệ An (nay thuộc tỉnh Hà Tĩnh).
Ngôi chùa tọa lạc tại xứ Bạch Sa (白沙) – vùng đất cát trắng cổ, gần khu dân cư và xen kẽ với các thửa đất thổ mộ, thần từ, ruộng tư điền và ngòi nước nhỏ. Vị trí này phản ánh đặc trưng của một trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng – văn hóa vùng ven biển đầu thế kỷ XIX.
Theo địa bạ ghi rõ:
“Một thửa đất chùa Phật Bụt (佛侼寺) rộng 4 sào:
Đông giáp đất thổ mộ ở xứ Bạch Sa thuộc bản giáp;
Tây giáp ngòi nước nhỏ thuộc bản giáp;
Nam giáp đất thổ mộ ở xứ Bạch Sa thuộc bản giáp;
Bắc giáp đất thổ mộ ở xứ Bạch Sa thuộc bản giáp.”
Tư liệu này cho thấy chùa Phật Bụt được dựng trên vùng cát cổ, tách biệt với đất canh tác, gần khu mộ địa và miếu đình – biểu hiện điển hình của một ngôi chùa cổ ven biển.
2️⃣. Vị thế và ý nghĩa
Là ngôi chùa duy nhất được ghi nhận chính thức trong Địa bạ Minh Mệnh (1832) của Giáp Như Lăng.
Được liệt kê cùng hệ thống thờ tự các đền thần như Cao Các, Chiêu Trưng, Tam Tòa Tứ Vị, Tam Lang, phản ánh vị trí quan trọng của chùa trong đời sống tín ngưỡng dân gian.
Tên “Phật Bụt (佛侼)” kết hợp giữa chữ Hán “Phật” và tiếng Việt cổ “Bụt”, thể hiện sự giao thoa giữa Phật giáo chính thống và tín ngưỡng bản địa – một nét đặc trưng của văn hóa dân gian Việt Nam thời Nguyễn.
3️⃣. Từ năm 1832 đến nay (2025)
Trải qua gần hai thế kỷ tồn tại, chùa Phật Bụt đã chứng kiến nhiều biến thiên lịch sử, được trùng tu, mở rộng hoặc đổi tên theo dòng thời gian và đời sống cư dân địa phương.
Theo truyền khẩu dân gian, chùa về sau được gọi là “Chùa Bụt Mọoc” – ngôi chùa “mọoc” lên giữa cát trắng Bạch Sa, ví như “Bụt hiện giữa đời”, biểu trưng cho tinh thần mộc mạc, gần gũi và niềm tin thiêng liêng của người dân làng biển Như Lăng.
4️⃣. Chùa Bụt Mọoc ngày nay
Đầu năm 2025, chùa được phục dựng với sự phát tâm của Đại đức Thích Ngộ Tiến, trở về quê hương để hành đạo và hướng dẫn nhân dân tu học, mang tinh thần “Phật giáo đồng hành cùng dân tộc”.
Hiện nay, Chùa Bụt Mọoc là dấu tích được hồi sinh của một ngôi chùa gần 200 năm tuổi, mang giá trị to lớn về tín ngưỡng, lịch sử và văn hóa của cư dân vùng Bạch Sa – Như Lăng – Thạch Hà.
📜 Tóm lược niên đại và sự kiện chính
1832 (Minh Mệnh 13) Chùa Phật Bụt (佛侼寺) được ghi trong địa bạ Giáp Như Lăng.
1873 (Tự Đức 26) Địa bạ được sao lại để lưu chiểu, xác nhận chùa vẫn tồn tại.
Sau TK XIX Dân gian gọi là “Chùa Bụt Mọoc”; chùa dần trở thành phế tích.
3/2025 Chùa được phục dựng, do Đại đức Thích Ngộ Tiến trụ trì, hướng dẫn Phật tử tu tập, khôi phục đời sống tâm linh vùng biển.
Kết luận
Chùa Phật Bụt – Chùa Bụt Mọoc không chỉ là một công trình Phật giáo cổ, mà còn là chứng tích văn hóa – lịch sử phản ánh sâu sắc đời sống tâm linh của cư dân ven biển thế kỷ XIX.
Từ trang Địa bạ Minh Mệnh năm 1832 đến công cuộc phục dựng năm 2025, ngôi chùa đã trở thành biểu tượng của niềm tin, của sự mộc mạc và bền bỉ, xứng đáng được bảo tồn và tôn vinh như một di sản văn hóa tâm linh tiêu biểu của vùng Như Lăng – Thạch Hà – Hà Tĩnh.