SƠ LƯỢC
NGUỒN GỐC – LỊCH SỬ - VĂN HÓA
HỌ BÙI THỊNH LIỆT
Họ Bùi Thịnh Liệt xuất xứ từ xã Cát Xuyên, huyện Hoằng Hóa, Tỉnh Thanh Hóa. Năm cuối đời nhà Hồ (1406) giặc Minh phương Bắc xâm lược, cảnh loạn ly dân tình lưu tán bốn phương. Chí Đức phủ quân từ xã Cát Xuyến đến xã Quảng Công – Huyện Thanh Đàm. Nay là phường Định Công, quận Hoàng Mai, Hà Nội, đến khi qua đời, phần mộ vẫn còn trở thành phát
tích của họ Bùi Thịnh Liệt, hiện tại đây có bia tích của Hoàng Giáp Bùi Huy Bích cung tiến. Giữa thế kỷ thứ 15 (1450) con trai của Thủy tổ Chí Đức là cụ Tả Dụ ( Đời thứ 2) từ Định Công sang xứ đồng Thịnh Liệt, lúc đó Thịnh Liệt còn là vùng đầm lầy hoang vu ( gọi nôm là Đầm Sét) chỉ có một gia đình họ Cao là Bố vợ cụ Tả Dụ sinh sống. Khi tổ Tả Dụ sang xứ Thịnh Liệt nhiều người khác đi theo, cùng nhau khai phá đầm lầy thành đồng ruộng, trở thành ấp Bùi Đông xã Thịnh Liệt, Tổng Hoàng Mai, Phủ Thường Tín, Trấn Sơn Nam – Thăng Long. Nay là phường Thịnh Liệt, quận Hoàng Mai, Hà Nội. Họ Bùi Thịnh Liệt được hình thành thời gian này.
Được sống trên đất địa linh. Họ Bùi sinh ra nhiều nhân kiệt, ngay đời thứ Ba họ Bùi Thịnh Liệt đã sinh ra một trang tuấn kiệt, có tên tuổi trong sách sử Việt Nam đó là Đệ tam giáp đồng tiến sỹ xuất thân, tướng công Bùi Xương Trạch. Cụ Bùi Xương Trạch sinh năm Tân Mùi (1451), bẩm sinh thiên tư đẹp đẽ, thông minh hiếu học tuyệt vời, thường đeo sách đi bừa, vừa cày vừa học, ban đêm nhà nghèo không có tiền mua dầu đèn, Ngài bắt đom đóm bỏ túi vải thưa, lấy ánh sáng mà học, lúc mệt nằm trên cần cối giã gaojcheenh vênh để tránh ngủ quên. Năm 1477 thi hương lần đầu đỗ ngay Hương tiến, năm sau khoa Mậu Tuất (1478) thi Hội, thi Đình ngài đỗ Đệ tam giáp đồng tiến sỹ xuất thân. Khi được tin đỗ Tiến sỹ, ngài đang cày dở ruộng nhà mình, bình tĩnh cày bằng xong, còn lo cho cha già, em nhỏ, rồi mới nghĩ đến mình nhận áo vua ban. Hiếu với Cha Mẹ, thương Em, chăm học, chăm làm đến thế là cùng. Ngài làm quan qua 4 đời Vua Lê, giữ nhiều chức vụ quan trọng trong triều đình lúc bấy giờ như: Đông các học sỹ Viện Hàn Lâm, Tri kinh diên sự ( giảng sách vua nghe), Tế Tửu Quốc Tử Giám (Hiệu trưởng), Đô Ngự Sự, Đài ngự sử, Thái phó binh bộ thượng thư, Chưởng lục bộ thượng thư, tước Quảng văn hầu, Kim tử Vinh lộc đại phu, Quảng quận công. Ngài viết bài ký Quảng Văn đình phú nổi tiếng ghi trong sách sử Việt Nam, Ngài là phó sứ Thần sang nhà Minh (1489). Năm 1509 Ngài được về trí sỹ, được vua ban nhiều bổng lộc, ngài chỉ nhận đất Đầm Sét, chia lại cho dân, để miễn cho dân trong khu vực khỏi sưu thuế cống nạp nặng nề cho vua chúa. Ngài mất ngày 3-11 năm Kỷ Sửu (1529) phần mộ đã được xây dựng tôn tạo khang trang. Vì ân đức phúc đầy của Ngài, nên con cháu hậu duệ Ngài thời nào cũng có người thành đạt hiển vinh, tài kiêm Văn – Võ. Về Văn: Bùi Vịnh Đệ đỗ Đệ nhất giáp tiến sỹ cập đệ nhị danh ( Bảng nhãn) khoa Nhâm Thìn (1532) làm quan chức Đông các Đại học sỹ ( dạy Thái tử) Tả thị lang bộ Hộ, Tả xuân phương, Tả thuyết thư, tước mai lĩnh hầu, Mai quận công, một người tinh thông lục nghệ ( Nghĩa là Văn võ toàn tài). Cụ Bùi Hồng – Tự Bùi Bỉnh Quân Đệ tam giáp đồng tiến sỹ xuất thân khoa Kỷ Mùi (1619) làm quan chức Phủ doãn phủ Phụng thiên, tước Thọ Lộc Bá, năm Đức long (1630) được cử đi sứ sang nhà Minh, mất trên đường đi. Được tặng chức Hữu Thị lang. Hoàng Giáp tiến sỹ khoa Kỷ Sửu (1769) Bùi Huy Bích làm quan đến chức Hành tham tụng. tước kế liệt hầu. Nhà văn, nhà thơ lỗi lạc lỗi một thời, có nhiều tác phẩm văn học, các bài văn bia, ký khắp mọi nơi, có giá trị văn học lịch sử để lại đến ngày nay. Được tôn vinh “Danh nhân Văn hóa Việt Nam”. Về Võ: - Bùi Trụ võ tướng tài thao lược, chinh chiến khắp miền đất nước, trung hưng nhà Lê diệt Mạc, có công lớn được vua Lê phong chức: Hộ bộ Thượng Thư – Đổng giang hầu kính quốc công. Hai sắc phong thần ny đức Hồng huân, Tiên lực Dực thánh (Theo phả Họ Bùi, hai sắc phong này treo ở từ đường Họ Đặng – Lương Xá). Tướng quân Bùi Bỉnh Uyên vị tướng tài văn võ, người sang Lào đón vua Lê về nước trung hưng nhà Lê. Từng phò 3 đời Vua Lê, 4 đời chúa Trịnh, sứ thần đàm phán với tướng nhà Minh ở Lạng Sơn, làm quan các chức: Lễ bộ thượng thư. Sắc phong Thuần lực, Thuần tín minh nghĩa công thần (phong thần), Kim tử vinh lộc đại phu, khởi phục Quốc Lão chí sỹ, Thái bảo Mai quận công. Bẩy con trai ngài đều là tướng võ, có công lớn với nhà Lê đều được phong tước Công hầu, Quận công. Họ Bùi Thịnh Liệt là dòng Họ Thế phiệt trâm Anh, sinh nhiều mỹ nhân tài sắc – Điển hình các Tổ Cô:
Bà Bùi Ngọc Mai, con gái út của cụ Bùi Xương Trạch, tài sắc hơn người lấy vua Lê Hiến Tông, sinh ra hoàng tử Lê Dung, Bà được phong là Mai quý phi. Bà Bùi Ngọc Lan hầu vua Mạc Đăng Dung, được phong quốc tính Chiêu viên công chúa. Bà Bùi Ngọc Huyên hầu vua Mạc Đăng Doanh vinh phong Thái chiêu công chúa ban quốc tính. Nhà sử học Lê Quý Đôn ca ngợi Họ Bùi Thịnh Liệt viết: “Con cháu sinh sôi này nở, công nghiệp rạng rỡ vẻ vang, từ đời Lê Trung Hưng bầy tôi kế thế, tộc thuộc lớn lao, nói đến nhà quý hiển nhất, chỉ có họ Bùi mà thôi ”. Họ Bùi Thịnh Liệt chỉ tính thời Lê đã có 4 vị tiến sỹ, gần ba chục vị đỗ hương cống, hơn chục vị tướng quân và có 4 bà được phong công chúa, hàng chục bà được phong Quốc phu nhân – Quận công phu nhân...
Thiết nghĩ vua Lê Thần Tông sắc phong hoành phi cho họ Bùi Thịnh Liệt 4 chữ: “Sơn Nam Vọng Tộc” thật là sác đáng. Thời nhà Nguyễn: Họ Bùi Thịnh Liệt có trên 20 vị là tuần phủ, tri huyện: Cụ Bùi Như Tích, Hiệu Khắc Trai. Thi hương cổng đỗ đầu bảng, văn thơ nổi tiếng một thời, có sách “ Gia lộc phong vật ký” tri huyện Gia Lộc – Tứ Kỳ là danh nhân Hà Nội. Cụ Bùi Ngạn Cơ – “ Bùi Cơ Túc ” cử nhân tri phủ Tương Dương, người xây dựng đền Sét tối liêng thiêng di tích còn đến ngày nay. Trong đền có bàn thờ Ngài. Cụ Bùi Thục cử nhân Bổ Chính Hà Nội – Tuần Phủ Hà Nam, người Thịnh Liệt trước đây gọi Ngài là Quan Bố...
Nhưng người thành đạt quan trường Nhà Nguyễn tiêu biểu nhất là: Cụ Mão hiên Văn cơ Bùi Phổ, Ngài thông minh hiếu học từ nhỏ, năm tuổi đã đọc sách, 10 tuổi đã thông thạo kinh sử. Năm 1802 Vua Gia Long lập triều đại nhà Nguyễn, sắc chỉ những người tài năng học vấn, tự viết suy nghĩ của mình cách trị nước an dân, phát triển kinh tế đất nước, gửi Vua xem khảo duyệt cho làm quan, có hàng ngàn người viết bài, nhưng chỉ 24 vị trúng tuyển, Ngài đứng thứ 5. Hơn 30 năm làm quan nhà Nguyễn qua nhiều chức vụ quan trọng như: Tri phủ Nam sách – Thái Bình, Hữu Tham trị bộ binh, bộ Hộ Công bộ Thượng thư, quyền thượng thư Bộ hình. Ngài là người soạn thảo sửa đổi bộ luật nhà Nguyễn, soạn gia phả nhà Nguyễn “Chức toản tu” gia phả họ Bùi Thịnh Liệt. Ngài là chủ khảo khoa thi hương Thanh Hóa, gia định để kén chọn cử nhân, Ngài có sách Mão hiến văn tập, Mão hiến thi tập, Mão hiến chuyết bút...v...v. Ngài được nhà Nguyễn tôn thờ ở đền Hiền lương cùng 40 công thần khác ở kinh thành Huế. Thời kỳ Pháp thuộc, họ Bùi Thịnh Liệt có cụ Bùi Liêm (Hòm Liêm) hoạt động Đông khinh nghĩa thục của Phan Bội Châu. Ngày 6.9.1912 du học nước ngoài, năm 1916 bị Pháp bắt ở Quảng Châu, Trung Quốc cùng 4 đồng chí của Cụ, thực dân Pháp xử bắn Cụ tại Nam Định. Trước khi bị xử bắn cụ làm bài thơ nói lên khí phách hiên ngang, anh hùng của nhà Nho họ Bùi:
“ Sinh bất tiệm cừu chung hữu hận
Tử nhi đắc sở thi hoàn danh.”
Tạm dịch: “ Sống không diệt thù ôm hận mãi
Chết trẻ đúng lúc để danh thơm”
Thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, họ Bùi Thịnh Liệt có Bùi Ngọc Dương, sinh viên Đại học Bách Khoa, xung phong tòng quân đánh giặc, với khí phách anh hùng tự cắt cánh tay bị thương của mình để chiến đấu đến hơi thở cuối cùng, Bùi Ngọc Dương được tuyên dương là anh hùng quân đội nhân dân Việt Nam. Thủ đô Hà Nội hiện nay có 3 đường phố mang tên danh nhân đất Việt của họ Bùi Thịnh Liệt là: Phố Bùi Xương Trạch ở quận Thanh Xuân, Phố Bùi Huy Bích ở quận Hoàng Mai, Phố Bùi Ngọc Dương ở quận Hai Bà Trưng. Họ Bùi Thịnh Liệt đời nối đời kế tiếp, trải qua hơn 600 năm phát triển trên đất Thăng long – Đông đô – Hà Nội, qua lắm biển dâu bụi trần chẳng vấy, như các nguồn mới sâu, dòng chảy mới xa, cây rễ gốc có vững, cành lá mới tươi tốt được đấy là quy luật tự nhiên của tạo hóa. Họ Bùi Thịnh Liệt sinh sôi nảy nở nay thành hàng ngàn gia đình sống trên mọi miền đất nước và thế giới, nhưng tập trung nhiều nhất vẫn là ở quê cha đất Tổ Thịnh Liệt. Những người họ Bùi Thịnh Liệt tính nết thường ngay thẳng thật thà, khiêm tốn, thích lao động, kinh doanh làm giàu bằng tài năng ý chí của mình. Anh em họ hàng sống hòa mục giúp đỡ nhau trong đời sống. Người họ Bùi rất ham học với nghĩa có thể nghèo, quyết không chịu dốt nát thấp hèn, chả thế hàng năm có đến hơn 150 học trò giỏi, hơn 60 gia đình đạt danh hiệu “ Gia đình hiếu học”. Học để thành nhân tài phục vụ quốc gia.
Đối với xã hội. Người họ Bùi thuận hòa trong giao tiếp, không tranh giành tham lam những gì mình không có, ở mỗi cương vị xã hội đều sống thanh cao, trọng nhân nghĩa, sống thủy chung với đất nước, dân tộc. Đó là truyền thống, là phúc ấm trường tồn hưng thịnh của họ Bùi Thịnh Liệt ngày nay. Bùi Đăng Thái
