09/15/2026
Այս բոլորը քիչ մը արմատական ձեւով կը փոխանցենք՝ ըսելու համար մեր ըսելիքը, որ հեռու է վերջնական ըլլալէ, քանզի ինքներս դեռեւս շատ մը հարցեր ունինք, մեզի համար անպարզ, Կանտի իմաստասիրութեան վերաբերող, որոնց մասին չենք ուզեր վերջնական հաստատումներ ընել առանց աւելի խոր եւ համակողմանիաւրէն ուսումնասիրելու առկայ եւ յարակից խնդիրները։ Նիցչէ կարդալը դիւրին է. Կանտ, Հեգէլ ու Հեյդեգգեր՝ ոչ այդքան։ Կանտ այն իմաստասէրներէն է, որուն մասին ամէն ոք կը սիրէ խաւսիլ (առաւելաբար քննադատելու նպատակաւ) առանց կարդացած ըլլալու անոր գործերը։ Իսկ անոր գլխաւոր գործերը պէտք է լուսարձակի տակ առնել անոր հետագայ գործերուն ընդմէջէն։ Իսկ սա մեծ գործ է։ Չես կրնար Կանտի մասին կարգին գիրք մը գրել՝ առանց լիովին ութ թէ տասն տարի յատկացնելու, իսկ սա ա՛յն պարագային, եթէ արդէն իսկ իմաստասիրական լուրջ կրթութիւն կամ նոյնքան լուրջ պատրաստուածութիւն ունիս, այլապէս քսան տարին աչքդ առ։ Շարք մը իմաստասէրներու եւ վերջապէս Հեգէլի կողմէ Կանտի իմաստասիրութեան ժխտումէն ի յայտ կու գան անշրջանցելի խնդիրներ անոր իմաստասիրութեան մէջ։ Բոլորը կը փորձեն կարդացած երեւիլ՝ հոսկէ-հոնկէ մէջբերումներ ընելով այս իմաստասէրներուն մասին կամ աւգտագործելով մէկ ուրիշ կարդացածի կամ չկարդացածի մը եզրակացութիւնները։ Յոյսով ենք, որ Կանտի եւ Հեգէլի իմաստասիրութիւնները ուսումնասիրելու հնարաւորութիւնն կ’ունենանք ձեր վարժարանային Ժ. եւ ԺԱ. դասարանի՝ Ընծայարանի Ա. եւ Բ. տարիներուն համապատասխանող դասագիրքերով։ Ամէն պարագայի, բնանդրա−
բանութեան ուսումնասիրութեան ընթացքին աւելի խոր կերպով պիտի առնչուիք այս խնդիրներուն։
Այսքանը ըսելէն ետք գոնէ սա ալ ըսենք, որ վերոնշեալ իմաստասէրները ա՛յդքան ալ խելացի մարդիկ չեն, որքան որ կը կարծուի իմաստասիրութեան ասպարէզին մէջ։ Անոնց՝ Կանտի, Հեգէլի, Հեյդեգգերի (նոյնպէս եւ Նիցչէի) առաւելութիւնը այլ իմաստասէրներու վրայ մասամբ այն բանի մէջ է, որ իրենց նիւթին քիչ թէ շատ համընդհանուր ձեւով կանուխ տարիքէն տիրապետելու հնարաւորութիւն ունեցած են եւ ապա ձգտած համապարփակ ընդհանրացումներու։ Սա ինքնին, անտարակոյս, գործ է իմացական հսկայի, որ միաժամանակ ունեցած է այդ գործը կատարելու հնարաւորութիւնը։ Սակայն այս երեք իմաստասէրներն ալ, թաթխուած ըլլալով իրենց հասարակութիւնները կլանող քրիստոնէական ըմբռնումներու ծովուն մէջ, չեն կրցած դուրս գալ ատկէ։ Այս ձախողումը այն սահմանափակումն է, որ յաճախ իբրեւ գերագոյն չափանիշ կարելի է աւգտագործել՝ արժեւորելու համար իմաստասէրի մը գործը, մանաւանդ երբ ատիկա կը զետեղուի ժամանակաշրջանի մը մէջ, ուր հասարակութիւնը կլանող գաղափարախաւսութիւնը սկսած է ճարճատիլ։ Նիցչէ միակն է, որ կրցաւ քարուքանդ ընել զինք կաշկանդող շղթաները, սակայն ի վիճակի չեղաւ նոր ճանապարհ մը բանալու՝ հակառակ իր ենթադրութիւններուն այդ մասին։ Մեր մէջ առկայ է համոզում առ այն, որ ան չէ՛ հասկցած մարդկութեան մեծագոյն խնդիրները։ Սակայն ըրածն ալ անկրկնելի գործ է, եւ ակնկալելի է, որ տարիներ շարունակ իմացական սիրահարութեան մը բռնուիք զինք կարդալով։ Այդպէս ալ պէտք է։ Մեր կատարած վերապահումները այս իմաստասէրներուն հանդէպ չեն միտիր զանոնք արժեզրկելուն կամ զանոնք հեռու պահելուն ձեր ուշադրութենէն։ Ընդհակառակն։ Նախ պէտք է ոչ թէ սիրէք զանոնք, այլ սիրահարիք ողջ էութեամբ։ Եւ ալ սովորաբար կը սիրահարի՛ք զանոնք կարդալով։ Ձեր հասունութեան շրջանը այդ սիրահարութենէն տասնամեակ մը կամ տասնամեակներ անց է, որ պիտի կենսաւորուի։ Եթէ փորձէք պայմանականաւրէն սիրել՝ համաձայնագրային “սիրով մը”՝ “տեսնենք շահս ի՛նչ պիտի ըլլայ քեզմէ. ակնկալութիւններս պիտի արդարացնե՞ս իմ աւրէնքներուս մինչեւ վերջին մանրամասնութեան թոյլ տուած պայմաններուն մէջ՝ երկու աննշան բացառութիւններով”, պիտի դառնաք մեծամիտ ապուշներ։ Պիտի անպայմանականաւրէն սիրահարիք այս իմաստասէրներուն եւ իւրացնէք անոնց գործերը, նախքան հնարաւորութիւն ունենալը այդ գործերը անդրանցելու։ Եթէ փորձէք խորամանկութիւն ընել՝ ըսելով ՝ “ես գիտեմ ընելիքս. քեզի կարդամ, որ յետոյ ալ լաւ մը քննադատեմ՝ ապացուցելով խելացութիւնս, եւ անուն շահիմ”, պիտի մնաք սոխի գլուխ կամ, լաւագոյն պարագային, դառնաք խռպոտ ձայնով թռչուն մը։ Առանց այս մեծ իմաստասէրներու իմաստասիրութեանց լիակատար ու անվերապահ ըմբոշխնումին, ատոնց խորագոյն իմացումին, պիտի չկարենաք անդրանցել անոնց իմաստասիրութիւնները։ Այդ պարգեւը ձեզի պիտի տրուի, ձեր մէջ ինքնաբերաբար պիտի ծնի՝ ո՛չ իբրեւ իրաւունք ու պահանջ։
Ահա, կը տեսնէք, որ լաւագոյն հինգ կամ վեց իմաստասէրներէն երեքը թէ չորսը գերմանացիներ են։ Կան նոյնպիսի արժէքով այլ գերմանացի իմաստասէրներ եւս այս թէական տասնեակին մէջ։ Թէեւ ցանկալի բան մը չէ իմաստասէրներու այդպիսի դասակարգում մը կատարելը, այս յանցանքը թող մեզի ներուի, որպէսզի կարենանք հակիրճ փոխանցել մեր պատգամը։ Եւ այս լաւագոյն հնգեակին երեքը կը բանին քրիստոնէական աշխարհակարգի ըմբռնումներով։ Ի՞նչ կը նշանակէ սա։
Կարելի է, աւրինակ, առարկել այն իմաստով, թէ ո՛չ ամէն բան, որ քրիստոնէական է, սխալ է։ Աւրինակ՝ սէրը։ Մէկ կողմ թողելով այս բազմաշերտ յղացքին քննարկումը՝ ըսենք այնքանը, որ կա՛ն համընդհանուր մարդկային ըմբռնումներ, որոնք, առկայ ըլլալով նաեւ քրիստոնէութեան մէջ, այն պատրանքը կը ստեղծեն, թէ այն ամէնը, որ տիեզերական է, քրիստոնէական է, եւ թէ այս իմաստասէրները, արտայայտելով տիեզերականը, պիտի անխուսափելիաւրէն արտայայտած ըլլային քրիստոնէականը, եւ հետեւաբար հնարաւոր չէ քրիստոնէականը անդրանցել։ Սա իրականութեան մէջ ոլորական, ապակողմնորոշիչ միտք է, որ ինքզինքին կը վերադառնայ. արդարաբանութիւն է, աւելի՛, քան իմաստասիրական նկատողութիւն։ Աւելին, կը մատնէ այդպիսի ըմբռնումներու ո՛չ սոսկ քրիստոնէական ըլլալը, որով ալ անիմաստ կը դառնայ տուեալ կրաւնքէն կառչումը, բան մը, որ գաղափարախաւսա−
կան նկարագիր ունի։
Այս երեք գերմանացի քրիստոնեայ իմաստասէրներուն առկայութիւնը լաւագոյն հնգեակին թէ եւթնեակին մէջ, ամէն այլ իմաստաւորումի կողքին, թերեւս կարենայ նշանակել, թէ երեքին ալ փոխարինումը հնարաւոր է ուրիշներով յառաջիկայ հարեւրամեակներու կամ հազարամեակներու ընթացքին, եւ ինչպէս որ այսաւր միջնադարեան՝ քրիստոնէական կամ իսլամական համարուած արդարաբանութիւնները իրենց տեղը կը զիջին ԺԹ. եւ Ի. դարերու շարք մը իմաստասէրներու, մանաւանդ նշեալներուն, նոյնպէս եւ հնարաւոր պիտի ըլլայ նշեալներուն փոխարինումը այնպիսի մեծ իմաստասէրներով, որոնք կը կարենան ամբողջովին դուրս գալ մեր դարերը տակաւին ղեկավարող կրաւնագաղափարախաւսութեան մը աղերսուող ու ատով կապկապուած առասպելաքաղաքական համակարգի մը տակէն։ Եւ ցանկալի է, որ փոխարինուին ուրիշներով, քանզի երեքն ալ թունաւորած են մարդու մտածումի եւ իմաստասիրութեան ոլորտը իրենց զազրելի յուդաքրիստոնէական նախապաշարումներով ու շատ յաճախ սքողուած թէ բացայայտ առասպելաբանական, խորհրդանշաբանական եւ գաղափարախաւսական քարոզչութեամբ, որոնց հանրագումարը քաղաքական է եւ զեղծարարապաշտական։ Այս պատճառաւ ալ դժուար է որեւէ տեղ կարգին ուսում ստանալը, քանզի դասախաւսներուն բացարձակ մեծամասնութիւնը ձեր խոհարանին մէջ պիտի թխմէ իմաստասիրութեան պիտակի ներքոյ անոնց քարոզած կրաւնաքաղաքական եւ խորհրդանշաբանական խոհային ստրկատիրութիւնը. ոմանք նոյնիսկ նպատակադրաբար։ Ոմանց խորագոյն քաղաքական չյայտարարուած երա՛զն իսկ ատիկա է. համալսարանները շահագործել տարածելու եւ համաշխարհայնացնելու համար իրենց քաղաքական նպատակներէն դիասնուող առասպելաբանութիւններն ու խորհրդանշաբանութիւնները։ Շատ աւելի յոռի է պարագան Արեւելահայաստանի Մեռելապետութեան մէջ, ուր ստրկապաշտ աւանակներու ուսուցչական եւ դասախաւսական երամակ մը, դեռ չըսենք՝ փիղոնական, գիշեր-ցերեկ ձեր ուղեղներուն մէջ կը վերարտադրէ իր իսկ մէջ ներբեռնուած այդ առասպելաքաղաքական ծրագիրները՝ “հայոց եկեղեցիի”, աւանդապաշտութեան եւ ազգայինի պիտակներուն ներքոյ ձեզ կախարդելով ու վերածելով այդ համաշխարհային կուռքերու ինքնագործ սպասարկուներուն։ Իսկ որպէսզի այսպիսիներուն աղբը դադրիք որոճալէ, արդէն իսկ պէտք է գտնուիք այնպիսի բարձունքի մը վրայ, որ զերծ կարենաք մնալ անոնց խորհրդանշաբանական քարոզչութեան ազդեցութենէն։
Հոս կը կարեւորուի ձեր ուսուցիչին թէ դասախաւսին իմացական խորքն ու տաղանդը։ Ան պէտք է կարենայ ձեզի փոխանցել առկայ իմաստասիրութիւնները այնպիսի ձեւով, որ զոհն ու խաղալիքը չդառնաք նշեալ եւ այլ իմաստասէրներու խորհրդանշաբանական ու առասպելաքաղաքական ստրկատիրութեան եւ միեւնոյն ատեն ձեռք բերէք բարձր իմաստասիրական կրթութիւն։ Այդպիսի դասախաւսներ գտնելը գրեթէ անհնար է։ Ոչ միայն դասախաւսներ, այլեւ դարուս մէջ բազում անուանի իմաստասէրներ, որոնք գրաւած են իմաստասիրութեան լսարանը ողջ աշխարհի տարածքին, կը մտածեն նո՛յն խորհրդանշաբանութեանց բառերով, նո՛յն առասպելաբանութեանց հովանիին ներքոյ նո՛յն մտածումի եղանակներով։ Այդ ճանապարհը դո՛ւք է, որ պիտի բանաք։ Իսկ այս մեծ իմաստասէրներու կրաւնաքաղաքական ստրկատիրութենէն ազատագրուելու ջանքին ընթացքին իւրաքանչիւր քիչ թէ շատ կայացած ազգ թէ կրաւնք ինքզինք պիտի փորձէ տեսնել միտքի նոր ջահակիրներու շարքերուն մէջ։ Սակայն անոնց բոլորին ալ ըրածը, եթէ դատենք այժմու փորձերէն, կը թուի, թէ պիտի ըլլայ աւելի նուաստ ու կեղծ, քան այս մեծութիւններուն ըրած գործը։ Պղատոն ու Արիստոտէլ պիտի մնան այս հնգեակին թէ եւթնեակին մէջ տակաւին բազում հազարամեակներ, իսկ ուրիշներ պիտի գան ու երթան։ Առաջին եւթնեակին յաջորդ հի՛նգ իմաստասէրներն ալ կրնան գալ ձե՛ր շարքերէն, եթէ . . .
(շարունակելի)
Հատուած արեւմտահայ միակ իմաստասէր ու հոգեւոր հազարամեակ կերտող ռահվիրա ԱՐՄԷՆ Ա.-ի Լիբանանի հայ ինքնայորջորջեալ գրեթէ բոլոր կրթական եւ մշակութային հայասպան հաստատութեանց կողմէ սարսափելի ատելութեամբ 2.800 հատոր աղբանոց թափուած ՀՆԱԳՈՅՆ ՅՈՒՆԱԿԱՆ ԲԱՐՈՅԱԲԱՆՈՒԹԻՒՆՆԵՐ--ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹԻՒՆ մատեանի ԹՐԱՍԻՒՄԱՔՈՍ ՔԱՂԿԵԴՈՎՆԱՑԻԻ իմաստասիրութեան վերաբերող գլուխէն:
Մատեանը կը կարենաք առայժմ անվճար ներբեռնել մեր էջին վրայ տեղադրուած յղումով:
Վերջին զգուշացում եւ առիթ փրկելու ձեր պատիւը հայոց պատմութեան յաւիտենական դատաստանէն. եթէ տպարանը արդէն իսկ մնացեալ հատորները ոչնչացուցած չէ, կրնաք զանոնք տպարանէն ձեռք բերել ու վերջնական կորուստէ փրկել:
