10/09/2026
“EDEP İLEDİR KEMAL-İ ÂDEM. EDEP İLEDİR NİZAMI ÂLEM.
EDEP BİR TÂC İMİŞ NUR-U HÜDA’DAN. GİY, O TÂCI EMİN OL HER BELÂDAN.(1) Ebubekir Tanrıkulu Diy.İşl.Bşk.Emekli Uzmanı.
ElhamdulillâhiRabbil âlemin VessalâtüvesselâmüalâRasûlinâ Muhammedin ve alââlihî ve eshâbihiecmeîn.
وَاِنَّكَ لَعَلٰى خُلُقٍ عَظ۪يمٍ ﴿4﴾Cenab-ı Hak:”Şüphesiz Habibim Muhammed Mustafa(s.a.v)sen, muazzam bir ahlâk üzeresin.” Buyurur.(Kalem:4)
Efendimiz(s.a.v)de:“Beni Rabbim terbiye etti ve en güzel bir şekilde terbiye etti. ”Ben ancak güzel ahlâkı tamamlamak için gönderildim. “Buyurmuştur.
Ebu Said Hudri (r.a): “Allah Rasûlü çadırdaki bakire kızdan daha çok haya sahibi idi. Hoşlanmadığı bir şey görmüşse, biz bunu yüzünden hemen anlardık. Der.(K.Sitte:5/295)
Herkes tertemiz, İslam fıtratı üzerine doğar. Değilse sorumlu olunmazdı. Allah, peygamber göndermez, kitap göndermezdi. Mükâfatın ve cezanın anlamı olmazdı. Ceza gören itiraz eder, Rabbim, sen beni kötü yaratmışsın, benim ne suçum var? Derdi…
Peygamberimiz(s.a.v): “Ahlakınızı güzelleştiriniz”diyor… İnsan eğitimle doğmaz, eğitimle yetişir.
Bir İslam büyüğü edebi şöyle ifade eder; “Edep, insanın eline, diline, beline sahip olmasıdır” der. İnsanın iyi insan, faydalı Müslüman olması, edepli olmasına bağlıdır. Şair şöyle demiştir:
“Edep iledir kemal-i âdem. Edep iledir nizam-ı âlem.
Edep bir tâc imiş nur-u Hüda’dan.Giy, o tâcı ‘emin ol her belâdan”
Edep, şairin dediği gibi insanın olgunlaşmasıdır. Edep, toplumda huzurun, düzenin sağlanmasıdır. Hayâlı, edepli insan, zararda görmez, zararda vermez. Edepli insan, Kur’an’ın tarif ettiği kimsedir.
Hz. Aişe (r.anha)validemize peygamber (s.a.v)ın ahlakı nasıldı? Diyenlere: “Onun ahlakı Kur’an’dı” cevabını vermiştir.
İnsanın iyi Müslüman olması, iyi ortamlarda, iyi insanlarla beraber olması, edepli ve terbiyeli insan olmasını sağlar. Kötü ortamlar, kötü insanlar ise insanı edepsizleştirir.
Edep kelimesinin çoğulu âdâb’tır. Âdâp, sosyal hayatta dinin güzel gördüğü, toplumun ortaya koyduğu kurallardır. Bunlar toplum düzenini sağlamak ve korumak için konmuştur. Edep, utanmayı, çekinmeyi gerektirir. Buna hayâ denir.
Hayâ, “utanmak” demektir. “ar” anlamına da gelir. Edep ve terbiyeye uymayan konularda rahatsızlık duymak, sıkılmak ve yüzün kızarması demektir. Hayâ sahibi kimse, açıktan günah işlemez. Kötü söz söylemez. İşlediği hata ile övünmez, kötü düşünmez. Günah işleyince, meleklerin kötülüğü yazmasından ve kendini terk etmesinden çekinir. Hayâsızlık insanın kalitesini düşürür ve manevi yolda ilerlemesine engel olur. Yaptığı kötülükten vicdanı sızlamaz, üzüntü duymaz. Allah ondan merhameti de alır.
Peygamber (s.a.v)Efendimiz: “utanmıyorsan dilediğini yap” demiştir.
Kaygusuz Abdul maneviyatı olmayan insan için şöyle demiştir:
“Şu âdem dedikleri,
El ayakta baş değil.
Âdem manaya derler.
Sûret ile kaş değil.”
Bir yerde hayâ kalkarsa, hayâsızlıklar yayılır.
Bunu Mehmet Akif şöyle ifade eder:
“Haya sıyrılmış inmiş öyle yüzsüzlük ki, her yerde.
Ne çirkin yüzler örtermiş meğer bir incecik perde.”
Abdurrahim Karakoç ise;
“- Kovuldu ülkeden ar, namus, hayâ,
Asrileştik güya uyduk modaya.
Beden açık, yüz yedi kat boya,
Sûret dinsiz, tarak deli, aynacılık,”
Kollar açık etek dizde,
Gençler zağar oldu izde,
Medeniyet budur bizde,
Güler misin, ağlar mısın?”
Açıklık ar hayâ noksanlığındandır. Örtü ise ar ve hayânın tezahürüdür. Normal insan kendini teşhir etmez.
“Allah Resûlüne soruyorlar: Ya Resûlüllah, hayâ dinden midir? AllahResûlü cevap veriyor: “Evet, hatta dinin tamamıdır. Hayâ, haramdan sakınmaktır…” buyurur. (Seçme hadisler.65)
Bir hadislerinde de: “Hayâ imandandır. Hayâsı olmayan kimsenin imanı yoktur.” Demiştir.(Seçme Hadisler.69)
İnsanın dünyası için de ahireti için de edep, en lüzumlu şeydir. Edepsizlik, insanı hayvanlaştırır. İnsanın hayvandan farkı edeptir. İnsanın davranışlarında ölçü ve edep gerekir, edepten yoksun hayat, tuzsuz yemeğe benzer. Kişinin edep ve adaba riayeti, eline, beline, diline sahip olması, kendini ilgilendirmeyen şeyleri terk etmesi onun inancı ve ahlakının güzelliğindendir,
Ailenin, toplumun yok olup dağılmasına neden olan hallerden biri dehayasızlık, edepsizlik, müstehcenliktir. Tarih, yok olan milletlerin hatta imparatorlukların mezarlıkları ile doludur. Kur’an’ı Kerimde bize bunlardan haber verir. Ad Kavminin, ut Kavminin, Semud Kavminin helak oluşu. Yine tarih bize Roma İmparatorluğunun en büyük şehri Ponpeinin yok oluşunu haber verir. Bugün bile Ponpeide yapılan arkeolojik kazılarda birçok taşlaşmış insanın cesetleri ortaya çıkmaktadır.
Bugüne kadar milletimizi ayakta tutan, şanla şerefle yaşatan değerlerin kıyısından kenarından kemirenlerin sayısı artmıştır. Zaman aleyhimize işliyor. İnsanımıza zarar veren olaylar, haller her geçen gün artıyor. Açık yeri kapalı yerinden fazla. Bu ne? Denilince “Hava sıcak” mazeret hazır.
Son zamanlarda her şey her yer kirli; insan kirli, çevre kirli, kaldırımlar kirli, deniz kirli, gök kirli, yer kirli, basın kirli, ekran kirli, ses kirli, görüntü kirli, düşünce kirli. Bütün kirliliklerin sebebi, ar hayâ damarlarının çatlamış olması ve ortalığa müstehcenliğin yayılmasıdır.
Nedir müstehcenlik? Müstehcenlik: Kötü, ayıp, çirkin, iğrenç ve halkın ar hayâ duygularını inciten şey demektir. Sözlüklerde müstehcen kelimesi: Edep dışı, açık saçık diye tarif edilmiştir.
Müstehcenlik, aile millet düşmanlarının ve dünyaya hükmetmek isteyenlerin “San ’at” kılıfı içinde gizledikleri bir silahtır, imha silahıdır.
Milli şairimiz Akif’inde dediği gibi:
“Göster Allah’ım, bu millet kurtulur, tek mucize:
Bir “utanma hissi “ ver, gâib hazinenden bize!”
Evet, yüce Allah, bütün canlıların arasında tek insana utanma duygusu vermiştir. İnsan utanır, insanın iffet ve namusunu korumasında, utanmasının büyük önemi vardır Hayâ, önce Hak’tan sonra halktan utanmaktır.
Sevgili Peygamberimiz(s.a.v) :“Hayâ hayır getirir.” (R. Salihın . 685)
“Utanmıyorsan dilediğini yap.” (Tecrid-i Sarih . 2002)
“Hayâ imandandır” (Seçme Hadisler. 68)
“Fuhuş bir şeyde bulunursa, onu mutlaka çirkinleştirir; hayâ bir şeyde bulunursa, onu mutlaka güzelleştirir. (Seçme Hadisler.71)
“Allah, bir kulu helâk etmek istediği zaman ondan utanma duygusunu alır. Hayâ ondan alınınca onu fenâ bir insan bulursun.” (Seçme Hadisler.72)
“Hayâ ile iman bir arada bulunur. Biri giderse diğeri de gider.” (Seçme Hadisler.76) buyurarak utanmanın önemine işaret etmiştir.
Atalarımız : “Kadını er zapt edemez. Ar (utanma duygusu) zapteder” demişlerdir.
Hayâ insanın vasfıdır. İnsanın ahlakî değerleri tahrip edilir, hayâ duygusu köreltilirse, insanın hiçbir değeri kalmaz.
Hz. Âdem(a.s) cennetten çıkarılarak yeryüzüne indirildiği zaman, Allah’u Zülcelal, Cebrail(a.s)’i ona göndermişti. Cebrail(a.s), Âdem(a.s)’e şunları söylemiş:”Cenab-ı Hak sana, birini seçmek üzere üç şey gönderdi: Hayâ, din ve akıl. Bunlardan birini seç, ikisini alıp gideceğim. Âdem(a.s) de şöyle demiş: Ey Rabbim, aklı seçiyorum.Bunun üzerine Cebrail(a.s), hayâ ile dine bakarak: Haydi gidelim, demiş. Fakat hayâ ile din: Gidemeyiz, demişler. Cebrail(a.s) sormuş: İsyan mı ediyorsunuz? Haşa! Ancak, Cenab-ı Hak bize akıldan ayrılmamayı ferman buyurmuştu.”
Allah, insanı en güzel biçimde yaratmış : “şüphesiz sen yüce bir ahlâk üzeresin” buyurmuştur. (Kalem Suresi. 4)
Allah Rasûlü(s.a.v)’de:“Sizin en hayırlınız ahlakı en güzel olanınızdır.” (Buhari Edep . 38)
Ahlâk olmadan hiçbir şey güzel olmaz. Bizi iffetsiz, ahlaksız bir toplum haline getirmek isteyenler var. Soruyorum; iffetsiz ahlaksız hangi aile, hangi toplum, hangi millet ayakta durmuştur?
Mehmet Akif ne güzel söylemiş:
“Kızımın iffeti batmakta rezilin gözüne…
Acırım tükürüğe billahi, tükürsem yüzüne” demiştir.
Ar, hayâ toplumun sigortasıdır. Ahlaksızlaşan toplumlar yaşama şansını elde edememişlerdir.
İnsan, ahlakî değerlerini kaybettimi utanma duygusunu da kaybeder. Açılıp saçılmaktan utanmadığı içinde değerini kaybeder.
İmam-ı Gazali(r.a)şöyle demiştir: “Bir kadın edepten daha güzel elbise giymemiştir. Bir erkek de edepten daha güzel bir servet edinmemiştir.”
Utanma duygusunu Allah canlılar arasında yalnız insana vermiştir. Bu duygudur insanın şerefini, ırzını ve namusunu koruyan.
Edep sınırını aşan bazı kimseler “sen kalbe bak!” der. Kalbe Allah bakar. Hayâ, edep olmayınca, sıkıntılı bir hayat olur. Bela üstüne bela gelir. Hem sıkıntı çeker hem de etrafına sıkıntı verir. Başkalarına kötü örnek olur ve kötülük telkin eder. Her insanda aşağı yukarı, şöyle veya böyle kendini teşhir beğendirme arzusu vardır. Her insan ilgi çekmek, kendine baktırmak, kendini beğendirmek ister ve kendine hayranlık uyandırmak ister.
Vitrinde eşya ne maksatla teşhir edilmekteyse bazı kadınlar ve kızlarda kendilerini, açılıp saçılarak teşhir ederler. Psikologlar, kendini teşhir edenlerin ruhsal rahatsızlıkları olan kimseler olduğunu açıklamıştır. FransızPorfTony : “Çıplaklık sapıklıktır. Zayıf karakterli kimseler, açıklıkla kendini ispat etme ihtiyacı duyarlar. Bu duygu içinde ilgi çekmek amacıyla kendilerini teşhir ederler” demiştir. Müstehcen giyim, kadının vücudunu sergilemesi ve sınırsız özgürlük, kadını mutlu etmemektedir. Müstehcenlik, inançlı ve mazbut insanları tâciz etmektir. Genel ahlâka uygun davranmamak ise topluma saygısızlıktır.
Kadının güzelliği, bir manzaranın, bir hayvanın, bir çiçeğin, bir kuşun güzelliğinden farklıdır. Kadına başka şeylere bakıldığı gibi bakılmaz. Başka güzellikler, ruha hitap ederken, çoğu zaman tacize uğramasının nedenlerinden biri, kadının açılıp saçılmasıdır.”
“Bunalımlı Topluma Hayır” adlı kitabın yazarı Fransız Prof. TonyAnatrella, çıplaklığın tabuyu yıkmak değil, ilkelliği yüceltmek olduğunu söylemiştir.
Aynı zamanda psikanalist olan Tony, cinsellik özgürlükten öte felâkettir, çıplaklık sapıklıktır. İnsanın değerli varlığı olan ruhunu ve şahsiyetini satışa çıkarmasıdır. Açılmak zayıf karakterli insanlarda bir çeşit kendisini ispat etme duygusundan kaynaklanır. Bu güçsüzlüğün ve şahsiyetsizliğin sembolüdür. Demiştir.
Vahşet görüntüleri, vahşet fotoğrafları, başta çocuklar ve gençler olmak üzere insanımıza zarar vermektedir. Müstehcenlik ve çıplaklık ne ölçüde, ne maksatla olursa olsun kadını küçük düşürür.
23.04.1999 tarihli Sabah Gazetesi’nin bir haberinde :“Çıplaklık kadınları aptallaştırıyor: Bilim adamlarının bulgularına göre; abdal kadınlar çıplaklaşmıyor, çıplak kadınlar aptallaşıyor. Bu sonuca 350 kadına zekâ testi yapan Amerikalı psikolog ulaştı. Kadınlar tam giyimli, birde mayo, bikini ile teste tabi tutuldular. Şok sonuç: Çıplak kadınların zihinsel yeteneklerinde ani düşüş görülmüştür.”
13.08.2001 tarihli Türkiye Gazetesi’nin haberinde de :“Ünlüler bunalımda: Sinema ve müzik dünyasının pek çok ünlü ismi, yaşadıkları depresyon nedeniyle psikolojik tedavi görüyor. Yaşadıkları ayrılıklar nedeniyle depresyona giren ünlüler, tedavi altında. Şan, şöhret ve ışıltılı hayatın mutluluk vermediği ünlüler, ruhi sıkıntılarına da şifa arıyor…” İşte birçoklarının özendiği hayat…”
Vücudunu teşhir etmekten utanmayanların sonu çok acı oluyor. Ya alkol komasında, ya uyuşturucu komasında ölüyor, ya öldürülüyor. Ya da ileri yaşlarda toplum onu terk ediyor, etrafında dönen sinekler kayboluyor, kimsesizler, acizler yurtlarında hayatlarını noktalıyorlar veya akıl hastanelerinde çıldırarak ölüyorlar. Veya terk edilmiş viran yerlerde ölüp gidiyorlar.
Cenab-ı HakİsraSûresi’nin 32. ayetinde “Zina yapmayın” demiyor, “zinaya yaklaşmayın” diyor. Ateşe yaklaşanın içine düşmesi tehlikesi gibi, zinaya sebep olabilecek tahrik ve teşvik görüntüleri insanı istenmeyen işlere götürür.
Kur’an’da Allah’ın ikazı var :“İnanmış erkek ve kadınlar gözlerini harama bakmasınlar kapatsınlar.” (Nur Sûresi .31)Bu ikaza göre; günaha girmeden kendimizi kurtarmaya dikkat etmeliyiz.
Peygamberimiz(s.a.v) ne diyor : “Ateşe dayanabileceğin kadar günah işle”diyor. Bakmanın günahı olduğu gibi baktırmanın da günahı vardır. Onun için; Uygun olmayan elbise, İçgıcıklayıcı ses tonu, Dikkat çekici yürüyüş, Bana baksınlar düşüncesi, edep ve iffetle bağdaşmaz.
Size şunu söylüyorum. Dikkat edin, kendinizi kollayın. Kalbinizi, gönlünüzü, hayalinizi günahla kirletmeyin. Ateşe dayanabileceğiniz kadar günah işleyin. Giyinirken, giyindirirken neye sebep olacağınızı düşünün de öyle giyinin, öyle giyindirin.
Açıklıktan melekler bile rahatsız olur. Açıklık evin bereketini ve manevi huzurunu alır götürür. Evde huzursuzluk hâkim olur, geçim darlığı çekilir.
İbn-i Abbas (r.a)ın rivayetinde, Efendimiz (s.a.v)’e bir hatun müracaat edip:”YaResûllallah, ben sâra illetine duçar oluyorum. Hem de sâra halinde açılıyorum. Allah’uTeâlâ’ya dua ediniz ki bu illeti benden izale etsin, dedi.
Rasûl-i Ekrem (s.a.v)Efendimiz kadına hitaben: Dilersen sabret, bu illet mukabilinde sana cennet verilsin. Dilersen sıhhat ve afiyetin için Allah’uTeâlâ’ya dua edeyim. Sonra o hatun: YaResûlallah böylece sabrederim. Yalnız sâra halinde açılmamam için Allah’uTeâlâ hazretlerine dua ediniz, dedi. Efendimiz(s.a.v) de o halinde açılmaması için dua buyurdular. Bakın derde razı oluyor, açılmaya hayır.
İnsanlar iki kısımdır: 1-Hayır kapılarını zorlar, hayra vesile olurlar.2-Hep şer kapılarını zorlar, şerre sebep olurlar. Biz hangisindeniz?
Mevsim, günah mevsimi, günahların herkese hücum ettiği mevsim. Dikkat etmek lâzım.
1-Tahrik ve teşhir etmemek lâzım.2-Tahrike ve teşhire kapılmamak lâzım.
Günahlar zorluyor. O zaman mânen güçlü olmak lâzım.Tahrik ve teşhircilik, insanda akıl bırakmaz, mantık da bırakmaz. Birde ilâhiikâzlarıda unutturur. Bu durumda çirkin şeyler olur. Duyarsınız, okursunuz veya görürsünüz “Neden yaptı bunu?” dersiniz. Evli kadın saldırıya uğruyor, kaçırılıyor, çocuk kirletiliyor. Neden?
Psikolog Prof. Dr. Bekir Grebene: Cinsel anarşi yaşanıyor. Ruhsal ve psikolojik bozuklukların ana faktörü, cinsel sapıklıklardır. Seks dergileri ve televizyonlar bu sapıklığı körüklüyor. Artık Türk mizahı bile müstehcenliğe dayandırılıyor” diyor.
Geçen yıl 4000 kadın üzerinde yapılan araştırmada, müstehcenliğin, kadınlara karşı şiddet uygulamayı, ırza geçmeyi, cinsi saldırıyı ve cinsi zorlamayı arttırıcı faktör olduğu tespit edilmiştir.
“Müstehcen yayın suça itiyor: Müstehcenlik zarar verici olarak tanımlanmış; ahlâkı yıktığı, saldırganlıkları arttırdığı ifade edilmiştir. (25.1.1986 Tercüman)
Müstehcenlikte tahrik vardır. Çıplaklık her zaman karşı cinsi etkilemiştir. Çünkü açıklıkta seks mesajı vardır. Açıklık akla kötü şeyler getirir, insanı kötü yola iter.
Rabbimiz, Kur’an’da : “Ey Âdemoğulları! Size ayıp yerlerini örtecek giysi, süslenecek elbiseler yarattık.” (A’raf Suresi, 26)
“Ey Âdemoğulları! Şeytan Ana babanızı ayıp, yerlerinizi açtırarak cennetten çıkardığı gibi sizi de aldatmasın.” (A’raf Suresi, 27)
“Ey habibim kadınlara elbiselerini giymelerini söyle. Bu onların tanınıp ezâ edilmemelerine daha uygundur.” (Ahzap Suresi, 59)emri ile elbise, dar, şeffaf, açık, dikkat çekici olmayacaktır. Bakılmasına sebep olacak şekilde giyinilmeyecektir.
Şabi şöyle der: “Öyle bir elbise giy ki; sefihler seni gözlerinde küçültmesinler, fakihler de seni ayıplamasınlar.”
Açıklığın çağdaşlıkla, medeniyetle uzaktan yakından alâkası yoktur. Tarihte insanlık medenileştikçe örtünmüştür. Açıklığın medeniyetle çağdaşlıkla ilgisinin olduğunu kabul edersek, taş devri insanı bugünkünden de açıktı. O zaman onları çağdaş mı kabul edeceğiz?DEVAM EDECEK.
