03/03/2026
มาฆปุณฺณมทิวส
ลกฺขิตพฺพทิวสานํ กาลกฺกโม เอวํ เวทิตพฺโพ -
เวสาขปุณฺณมายํ มคเธสุ อุรุเวลายํ สตฺถา ปฐมาภิ สมฺพุทฺโธ อโหสิ.
อาสาฬฺหปุณฺณมายํ พาราณสิยํ อิสิปตเน มิคทาเย ปญฺจวคฺคิยานํ ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนสุตฺตํ นาม ปฐม เทสนํ เทเสสิ.
ปุนวสฺเส จ มาฆปุณฺณมายํ ราชคเห เวฬุวเน อฑฺฒเตรสานํ ขีณาสวภิกฺขุสตานํ โอวาทปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิ
ขนฺตี ปรมํ ตโป ติติกฺขา
นิพฺพานํ ปรมํ วทนฺติ พุทฺธา
น หิ ปพฺพชิโต ปรูปฆาตี
น สมโณ โหติ ปรํ วิเหฐยนฺโต.
สพฺพปาปสฺส อกรณํ, กุสลสฺส อุปสมฺปทา
สจิตฺตปริโยทปนํ, เอตํ พุทฺธาน สาสนํ.
อนูปวาโท อนูปฆาโต, ปาติโมกฺเข จ สํวโร
มตฺตญฺญุตา จ ภตฺตสฺมึ, ปนฺตญฺจ สยนาสนํ
อธิจิตฺเต จ อาโยโค, เอตํ พุทฺธาน สาสนนฺติ.
วันเพ็ญเดือนมาฆะ (เดือน ๓)
พึงทราบลำดับกาลแห่งวันสำคัญที่ควรจดจำ อย่างนี้ -
ในวันเพ็ญเดือนเวสาขะ (เดือน ๖) พระศาสดาได้ตรัสรู้ที่ตำบลอุรุเวลา ในแคว้นมคธ
ในวันเพ็ญเดือนอาสาฬหะ (เดือน ๘) พระองค์ทรงแสดงปฐมเทศนา ชื่อว่า ธัมมจักกัปปวัตตนสูตร แก่ปัญจวัคคีย์ ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เมืองพาราณสี
และในวันเพ็ญเดือนมาฆะ (เดือน ๓) ในปีใหม่ พระองค์ทรงแสดงโอวาทปาติโมกข์แก่ภิกษุอรหันต์ ๑,๒๕๐ รูป ที่เวฬุวัน (สวนไม้ไผ่) เมืองราชคฤห์ ว่า...
ขันติคือความอดกลั้นเป็นตบะอย่างยิ่ง พระพุทธะทั้งหลายกล่าวว่า “นิพพานเป็นธรรมที่ประเสริฐสุด” ผู้ที่ทำร้ายผู้อื่นไม่ชื่อว่าบรรพชิต ผู้ที่เบียดเบียนผู้อื่นก็ไม่ชื่อว่าสมณะ
การไม่ทำบาปทั้งปวง การทำกุศลให้ถึงพร้อม การทำจิตของตนให้สะอาดหมดจด, ๓ อย่างนี้เป็นคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย
การไม่กล่าวร้าย การไม่ทำร้าย ความสำรวมในพระปาติโมกข์ (การรักษาศีล) การรู้ประมาณในภัตตาหาร การอยู่ในที่นอนและที่นั่งอันสงัด การประกอบความเพียรในอธิจิต (การเจริญสมาธิ), ๖ อย่างนี้เป็นคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย
อธิบาย
พึงทราบว่า ปาติโมกข์มี ๒ อย่าง คือ
๑. โอวาทปาติโมกข์ คือ พระบาฬีดังกล่าวข้างต้น ซึ่งพระพุทธเจ้าทรงแสดงครั้งเดียว
๒. อาณาปาติโมกข์ ได้แก่ สิกขาบทของภิกษุ (และภิกษุณี) ที่พระพุทธเจ้าทรงบัญญัติให้ภิกษุสวดและฟังทุกกึ่งเดือน ในวันขึ้น ๑๕ ค่ำ และแรม ๑๕ ค่ำ (หรือแรม ๑๔ ค่ำ ในเดือนที่พระจันทร์ดับ ๑๔ ค่ำ)
สำหรับโอวาทปาติโมกข์นั้น พระองค์ตรัสเป็นคาถา (คำประพันธ์) ว่า “ขนฺตี ปรมํ ตโป ติติกฺขา” เป็นต้น
ในคาถาแรก บาทที่ ๔ บางฉบับเป็น “สมโณ โหติ ปรํ วิเหฐยนฺโต” คำนี้ไม่สมควร เพราะตก “น” ซึ่งเป็นศัพท์ที่มีอรรถปฏิเสธไป, ประโยคปฏิเสธต้องมีศัพท์ประเภทปฏิเสธนตฺถ เช่น น, โน, มา เป็นต้น ประกอบอยู่ด้วย ถ้าไม่มี เนื้อความก็จะกลับเป็นตรงกันข้าม ถึงแม้ในภาษาบาฬีจะมีการละศัพท์อยู่บ้าง แต่ก็เป็นศัพท์ที่มีอรรถว่า “มี, เป็น” เช่น โหติ, โหนฺติ เป็นต้น ส่วนศัพท์ประเภทปฏิเสธนตฺถ ไม่มีการละศัพท์
นอกจากนี้ ในอรรถกถาที่อธิบายพระบาฬีนี้ก็แสดงให้รู้ว่าเป็น “น สมโณ โหติ ปรํ วิเหฐยนฺโต” (ที. มหา. อ. ๕/๑๒๒; ขุ. ธ. อ. ๑๘/๒๔๘; ขุ. พุทฺธ. อ. ๔๔/๔๓๑)
ในคาถาที่ ๒ บาทที่ ๒ บางฉบับเป็น “กุสลสฺสูปสมฺปทา” คำนี้เป็นของเทียมที่เกิดขึ้นภายหลัง เพราะพระบาฬีเดิมเป็น “กุสลสฺส อุปสมฺปทา” เนื่องจากในพระไตรปิฎกฉบับอื่นๆ เป็นแบบนี้ทั้งนั้น และในอรรถกถาก็อธิบายเป็น ๒ บทแยกกันแบบนี้ (ที. มหา. อ. ๕/๑๒๒; ขุ. พุทฺธ. อ. ๔๔/๔๓๑)
สาระสำคัญ
ในพระคาถาเหล่านี้แสดงสาระสำคัญหลายอย่าง ดังนี้
๑. เป้าหมายของพระพุทธศาสนา คือ พระนิพพาน ดังที่พระองค์ตรัสว่า “พระพุทธะทั้งหลายกล่าวว่า นิพพานเป็นธรรมที่ประเสริฐสุด”
พระพุทธะทั้งหลาย หมายถึง พระสัมมาสัมพุทธเจ้า, พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระสาวกพุทธะ หรืออนุพุทธะ เพราะท่านเหล่านี้ได้ประจักษ์นิพพานแล้ว
๒. นโยบายในการเผยแผ่พระพุทธศาสนา คือ ให้มีความอดทนอดกลั้น ไม่เบียดเบียนผู้อื่นด้วยกายและวาจา
๓. หลักการของพระพุทธศาสนา คือ การเว้นความชั่วทุกอย่าง, การทำความดีให้สมบูรณ์ คือให้ถึงโลกุตระ และการเจริญภาวนาชำระจิตให้สะอาดปราศจากนิวรณ์ ๕
๔. วิธีปฏิบัติโดยหลักใหญ่ๆ คือ การรักษาศีล, การรู้จักประมาณในการบริโภคอาหาร, การอยู่ในที่สงบสงัดเพื่อฝึกจิต, การเจริญสมาธิ อันเป็นฐานของปัญญา เพราะพระองค์ตรัสว่า “เมื่อจิตตั้งมั่นเป็นสมาธิ ย่อมรู้เห็นตามความเป็นจริง”
จาตุรงคสันนิบาต
จาตุรงคสันนิบาต หมายถึง ที่ประชุมอันประกอบด้วยองค์ ๔ ดังนี้คือ
๑. วันนั้นเป็นวันอุโบสถ ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือนมาฆะ (เดือน ๓)
๒. ภิกษุ ๑,๒๕๐ รูป มาประชุมกันโดยมิได้นัดหมาย
๓. ภิกษุเหล่านั้นล้วนแต่เป็นพระอรหันต์ ผู้ได้อภิญญา ๖
๔. ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมดเป็นเอหิภิกขุ คือผู้ที่พระพุทธเจ้าทรงบวชให้
พระพุทธเจ้าได้เสด็จไปในที่ประชุมนั้นแล้วทรงแสดงโอวาทปาติโมกข์
ข้อควรทราบ
นอกจากนี้ ควรทราบว่า
- วันมาฆะนี้เป็นวันที่พระสารีบุตรเถระบรรลุเป็นพระอรหันต์
- และพระพุทธเจ้าทรงตั้งพระสารีบุตรเถระกับพระโมคคัลลานเถระ เป็นอัครสาวก
แต่ ๒ อย่างนี้เกิดขึ้นก่อนที่พระองค์จะแสดงโอวาทปาติโมกข์
สังคหคาถา
มาฆปุณฺณมายํ พุทฺโธ, โอวาทปาติโมกฺขกํ
อรหนฺตานํ เวฬุวเน, รมณีเยว อุทฺทิสิ.
ในวันเพ็ญเดือนมาฆะ (เดือน ๓) พระพุทธเจ้าทรงแสดงโอวาทปาติโมกข์แก่พระอรหันต์ทั้งหลาย ที่เวฬวันอันน่ารื่นรมย์
(คุณารักษ์...ประพันธ์)
Cr.อาจารย์คุณารักษ์ นพคุณ
