31/01/2026
ประวัติศาลเจ้าบุ๋นเถ้าก๋ง (ปุ้นถาวก็อง) ถ้ำน้ำผุด
14/4 หมู่ 3 ต.ถ้ำน้ำผุด อ.เมือง จ.พังงา
เรียบเรียงโดย นายศุภกิตติ์ ทัดจันทร์
ปลายรัชกาลที่ 2 ราวพุทธศักราช 2397 ชาวจีนฮกเกี้ยนและชาวไทย ที่อพยพหนีสงครามเมื่อครั้งสงครามเก้าทัพ สยามและพม่าทำสงครามกันหลายครั้ง พม่าจัดทัพเรือเข้าโจมตีเมืองถลางบนเกาะภูเก็ต จากนั้นชาวจีนฮกเกี้ยนและชาวไทยได้เข้ามาตั้งรกรากอาศัยอยู่ ณ หมู่บ้านถ้ำน้ำผุดแห่งนี้ โดย ชาวจีนฮกเกี้ยนได้ตั้งแทนบูชาพระภูมิเจ้าที่หรือ ศาลเจ้าบุ๋นเถ้าก๋ง หรือปุ้นถาวก็อง (เปิ่นเถากง) แห่งถ้ำน้ำผุด จ.พังงา และชาวไทยได้ตั้งศาลงูขาว ซึ่งเชื่อว่าเป็นเจ้าที่แห่งนี้เช่นกัน ทั้งชาวจีนชาวไทยในอดีต จึงได้กราบไหว้ขอพร มาช้านาน
ศาลเจ้าบุ๋นเถ้าก๋ง ในอดีตมุงหลังคากั่นสังกะสี ภายหลังมีพ่อค้าเมืองแร่ สกุลคอซู้เจียง และสกุลตัน(สะใภ้) ได้เข้ามาบูรณะครั้งแรกด้วยอิฐผนังฉาบปูน โดยได้นำรูปเคารพ สลัก “ฮกเต็กเจี่ยสิน(福德正神) บนหยกขาว และภาพวาดบนกระจก ลายเส้นน้ำทองลงสี ซึ่งซ่อนตรงกันพอดี พร้อมกับป้ายหินศิลาสลักอักษรจีนว่า “德福水王宮神位” (บัลลังก์บูชาของพระฮกเต็กจุ้ยอ๋อง) ใต้ฐานมีรูปวาดเสือ “虎爺” (ฮ้อเอีย) เขียนสีลงบนผนัง มีลักษณะเป็นเสือแม่ลูกอ่อน 3 ตัว ใน 1ตัวนั้น มีลักษณะคล้ายเสือดาว และอีก 2 ตัวมีลักษณะคล้ายลายพาสกลอนคล้ายเสือโคง ด้านหลังศาลเจ้าฯ มีศาลงูขาว “白蛇” ชาวบ้านขนานนามท่านว่า “พ่อตาเจ้าถ้ำ”อยู่ด้วย
ศาลเจ้าบุ๋นเถ้าก๋ง แห่งถ้ำน้ำผุด จ.พังงา มีประวัติเป็นเรื่องเล่าสืบต่อกันมาที่แตกต่างกัน 2 เรื่อง เรื่องแรกมีพระธุดงค์รูปหนึ่งได้เดินทางมาถึงบริเวณถ้ำน้ำผุด เห็นทิวทัศน์บริเวณนี้เป็นป่าเขามีความเงียบสงบเหมาะแก่การปฏิบัติธรรม จึงปักกรดจำศีลภาวนา ณ ที่แห่งนี้ ขณะที่นั่งวิปัสสนาอยู่นั้น มีร่างชายชรานุ่งขาวห่มขาวถือไม้เท้าเดินออกมาจากถ้ำแล้วบอกพระธุดงค์รูปนี้ว่า บริเวณนี้จะเกิดสิ่งมหัศจรรย์คือ จะมีเสียงดังจากใต้ดินแล้วมีน้ำผุดออกมาเป็นระยะ ๆ ขอให้พระธุดงค์ช่วยบอกชาวบ้านช่วยกันสร้างศาลเจ้าขึ้น ซึ่งชาวบ้านต่างพากันเชื่อถือ เพราะชาวบ้านบางคนเคยเห็นชายชราดังกล่าวเดินหายเข้าไปทางถ้ำนี้ จึงช่วยกันสร้างศาลเจ้าขึ้นบริเวณถ้ำน้ำผุดแห่งนี้ ส่วนอีกเรื่องเล่าว่ามีพ่อค้าชาวจีนผู้หนึ่ง ได้ล่องเรือสำเภาเข้ามาติดเนินทรายที่คลองพังงา บริเวณพื้นที่ใกล้ถ้ำน้ำผุด จึงอธิษฐานจิตว่าถ้าเรือสำเภาลำนี้สามารถหลุดจากเนินทรายและออกไปถึงปากน้ำคลองพังงาได้ จะอัญเชิญรูปเคารพปุ้นถาวก็อง (เปิ่นเถากง) หรือพระภูมิเจ้าที่จากประเทศจีนมาไว้ที่ถ้ำน้ำผุดแห่งนี้ ในที่สุดก็สามารถนำเรือหลุดจากเนินทรายและออกไปถึงปากน้ำคลองพังงาสำเร็จ พ่อค้าจีนผู้นี้จึงได้ทำตามสัญญาที่อธิษฐานจิตไว้
หลักฐานจากป้ายเหนือศาลเจ้าซึ่งจารึกว่า “ฮกเต็กสือ” (ฝูเต๋อฉือ) หมายถึงศาลเจ้าของพระภูมิเจ้าที่ และยังจารึกว่ากลุ่มกรรมการศาลเจ้าในอดีตคือชาวจีนจากเมืองหลำอัว (หนานอาน) เขตจ่วนจิว (เฉวียนโจว) มณฑลฮกเกี้ยน (ฝูเจี้ยน) ประเทศจีน แสดงให้เห็นว่ามีชุมชนชาวจีนอาศัยอยู่บริเวณนี้มานานแล้ว นอกจากนี้สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอเจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ พระอนุชาในรัชกาลที่ 5 แห่งราชวงศ์จักรี ได้เสด็จมาบริเวณศาลเจ้าแห่งนี้ เมื่อ พ.ศ. 2445 (ร.ศ.121) เมื่อคราวไปตรวจราชการแหลมมลายู ซึ่งขณะนั้นมีตำแหน่งเป็นเสนาบดีกระทรวงโยธาธิการและคมนาคม ต่อมา พ.ศ. 2452 (ร.ศ.128) พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 6 ขณะทรงดำรงพระอิสริยยศเป็น สมเด็จพระบรมโอรสาธิราชเจ้าฟ้ามหาวชิราวุธ สยามมกุฎราชกุมาร คราวเสด็จประพาสหัวเมืองปักษ์ใต้ ก็ได้เสด็จมาบริเวณศาลเจ้าแห่งนี้เช่นกัน นอกจากหลักฐานป้ายเหนือศาลเจ้าที่บ่งบอกถึงชาวจีนฮกเกี้ยนที่เป็นกลุ่มกรรมการศาลเจ้านี้แล้ว ยังมีกระถางธูปหินที่จารึก ชายชาวจีนตระกูล “หวง” และหญิงชาวจีนตระกูล “หลิม” จากเกาะปีนัง ประเทศมาเลเซีย ได้ถวายกระถางธูปหินใบนี้ให้กับศาลเจ้า เมื่อ พ.ศ. 2463
สถานที่แห่งนี้ยังมีการประกอบพิธีพลีกรรมตักน้ำศักดิ์สิทธิ์ เพื่อเสกน้ำพระพุทธมนต์ ทูลเกล้าฯ ถวายเนื่องในวโรกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษาครบ 6 รอบ เมื่อ พ.ศ. 2542 และพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษาครบ 7 รอบ เมื่อ พ.ศ. 2554 ของพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดชบรมนาถบพิตร รัชกาลที่ 9 และบริเวณนี้ยังมีพิธีพลีกรรมตักน้ำศักดิ์สิทธิ์นำไปประกอบพิธีเสกน้ำพระพุทธมนต์ เพื่อขึ้นทูลเกล้าฯ ถวายเป็นน้ำสรงอภิเษกในพระราชพิธีบรมราชาภิเษก พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 10 ใน พ.ศ. 2562 และล่าสุดเมื่อวันที่ 4 กรกฏาคม 2567 นายสุพจน์ รอดเรือง ณ หนองคาย ผู้ว่าราชการจังหวัดพังงา เป็นประธานในการประกอบพิธีพลีกรรมตักน้ำศักดิ์สิทธิ์เพื่อนำไปทำน้ำพระพุทธมนต์ศักดิ์สิทธิ์งานเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวฯ รัชกาลที่ 10 เนื่องในโอกาสมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา 6 รอบ 28 กรกฎาคม 2567
บรรณานุกรม
จดหมายเหตุ ประพาสหัวเมืองปักษ์ใต้. กรุงเทพฯ : กรมศิลปากร, 2558.
นริศรานุวัดติวงศ์, สมเด็จฯ เจ้าฟ้ากรมพระยา. จดหมายระยะทางไปตรวจราชการแหลมมลายู ร.ศ. 121. กรุงเทพฯ : กรมศิลปากร, 2540. (พิมพ์เป็นที่ระลึกในงานพระราชทานเพลิงศพนายสมคิด โชติกวณิชย์ (อดีต) อธิบดีกรมศิลปากร มิถุนายน 2540)
สานิด พรทัศน์. “ถ้ำน้ำผุด : ตำนาน”. สารานุกรมวัฒนธรรมภาคใต้ 6 (2542) : 2943 – 2944.
ถ้ำน้ำผุด. เข้าถึงเมื่อ 5 มิถุนายน 2563 เข้าถึงได้จาก thaitambon.com/travel/01111910023.
“ถ้ำน้ำผุด” บ่อน้ำศักดิ์สิทธิ์เตรียมทำน้ำอภิเษก. เข้าถึงเมื่อ 5 มิถุนายน 2563 เข้าถึงได้จาก innnews.co.th/regional-news/news_326328/
PR Phangnga สำนักงานประชาสัมพันธ์จังหวัดพังงา. เข้าถึงเมื่อ 5 กันยายน 2567 เข้าถึงได้จาก https://www.facebook.com/pr.phangnga
คุณส่ง
บุคลานุกรม
นายศุภกิตติ์ ทัดจันทร์. กรรมการฝ่ายพิธีกรรมศาลเจ้าบุ๋นเถ่าก๋ง (ปุ้นเถ่าก๋อง) จังหวัดพังงา. สัมภาษณ์, 30 กันยายน 2557.
นายสุทธิ ว่องมงคลเดช. นักวิชาการกรมศิลปากร, ที่ปรึกษา พ.ศ. 2560 - 2565.