10/06/2026
🐉นาคาสาระธรรม : หัวข้อธรรมวันละตอน : " วิญญาณกิจ 14"
กิจ หรือ วิญญาณกิจ 14 (กิจของวิญญาณ, หน้าที่ของจิต - Viññāṇa-kicca: functions of consciousness; psychic functions)
1. ปฏิสนธิ หน้าที่สืบต่อภพใหม่ ได้แก่จิต 19 คือ อุเบกขาสันตีรณะ 2 มหาวิบาก 8 รูปวิบาก 5 อรูปวิบาก 4
Paṭisandhi: re-linking; rebirth-linking.
2. ภวังคะ หน้าที่เป็นองค์ของภพ ได้แก่จิต 19 อย่างเดียวกับปฏิสนธิ
Bhavaṅga: lifecontinuum; factor of being.
3. อาวัชชนะ หน้าที่คำนึงอารมณ์ใหม่ ได้แก่ จิต 2 คือ ปัญจทวาราวัชชนะ และมโนทวาราวัชชนะ
Āvajjana: apprehending; adverting.
4. ทัสสนะ หน้าที่เห็นรูป ได้แก่ จักขุวิญญาณ 2
Dassana: seeing.
5. สวนะ หน้าที่ได้ยินเสียง ได้แก่ โสตวิญญาณ 2
Savana: hearing.
6. ฆายนะ หน้าที่รู้กลิ่น ได้แก่ ฆานวิญญาณ 2
Ghāyana: smelling.
7. สายนะ หน้าที่ลิ้มรส ได้แก่ ชิวหาวิญญาณ 2
Sāyana: tasting.
8. ผุสนะ หน้าที่ถูกต้องโผฏฐัพพะ ได้แก่ กายวิญญาณ 2
Phusana: contacting; touching.
9. สัมปฏิจฉนะ หน้าที่รับอารมณ์ ได้แก่ สัมปฏิจฉนะ 2
Sampaṭicchana: receiving.
10. สันตีรณะ หน้าที่พิจารณาอารมณ์ ได้แก่ สันตีรณะ 3
Santīraṇa: investigating.
11. โวฏฐัพพนะ หรือ โวฏฐปนะ หน้าที่ตัดสินอารมณ์ ได้แก่ มโนทวาราวัชชนะ 1
Voṭṭhapana: determining.
12. ชวนะ หน้าที่แล่นเสพอารมณ์ อันเป็นช่วงที่ทำกรรม ได้แก่ จิต 55 คือ กุศลจิต 21, อกุศลจิต 12, กิริยาจิต 18 คือเว้นอาวัชชนะทั้งสอง โลกุตตรผลจิต 4
Javana: apperception; impulsion.
13. ตทาลัมพนะ หน้าที่รับอารมณ์ต่อจากชวนะก่อนตกภวังค์ ได้แก่ จิต 11 คือ มหาวิบาก 8 สันตีรณะ 3
Tadālambana: retention; registration.
14. จุติ หน้าที่เคลื่อนจากภพปัจจุบัน ได้แก่ จิต 19 อย่างเดียวกับในปฏิสนธิ
Cuti: decease; death; shifting.
จัดโดยฐานที่จิตทำกิจ 14 นี้ มี 10 คือ รวมข้อ 4, 5, 6, 7, 8 เป็นข้อเดียว คือ ปัญจวิญญาณฐาน (fivefold sense-impressions) นอกนั้นคงชื่อเดิม
กิจ 14 นี้ ในวิสุทธิมัคค์เรียกว่า วิญญาณปวัตติ หรือ วิญญาณปวัตติอาการ (อาการที่วิญญาณเป็นไป - modes of occurrence of consciousness)
อ้างอิง : วิสุทฺธิ. 3/29; สงฺคห. 15.พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลธรรม สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ป.อ. ปยุตฺโต) / kalyanamitra
[ติดตามเรื่องราวต่างๆเกี่ยวกับม่อนพญานาคราชได้ที่] https://www.facebook.com/Monpayanaga
