02/10/2021
Beda Czcigodny (672 – 735 r.) o tym, że nie wiadomo co stało się z ciałem Maryi oraz że nie można ufać apokryfom, które wspominają o jej wniebowzięciu:
Podczas gdy na Wschodzie wniebowzięcie Maryi, które to po raz pierwszy pojawia się na obrzeżach chrześcijaństwa w apokryficznej, heterodoksyjnej literaturze V/VI w., zostało w mniej narracyjnej a bardziej teologicznej formie [1], bez większych kontrowersji przyjęte (stąd też świadectwa Jana Damasceńskiego (VII/VIII w.), Andrzeja z Krety (VII/VIII w.) lub Germana z Konstantynopola (VII/VIII w.)), na Zachodzie sprawa ta wyglądała zupełnie inaczej. Apokryficzna Ewangelia Transitus Beatae Mariae, będąca bezsprzecznie bezwartościowa pod względem historycznym [2] jest pierwszym na Zachodzie świadectwem mówiącym o wniebowzięciu Maryi [3]. Dokument ten należy do tej samej tradycji co wspomniana na początku apokryficzna literatura. Żyjący na przełomie VI/VII w. [4] autor tej Ewangelii podaje się za żyjącego w II w. Melitona z Sardes. Utwór ten wpłynął jednie na kilku zachodnich autorów, w tym na Grzegorza z Tours (538 – 594). Przez długi czas zawarta w tym apokryfie nauka o pośmiertnym losie Maryi nie była powszechnie przyjmowana. Wśród osób, które krytycznie podchodziły do Ewangelii Ps-Melitona był Adamnan z Hy (ok. 624 - 704) lub omawiany dzisiaj Beda Czcigodny. Dysputy na temat wniebowzięcia Maryi trwały do czasów średniowiecznej scholastyki, gdzie bardzo dużą rolę odegrał m.in. traktat przypisywany Augustynowi „Liber de assumptione beatae Mariae Virginis” (Migne PL 40: 1140-1148), powstały w XI w., powiemy o tym jednak innym razem. Jeśli chodzi o Bedę, to w swoich „Sprostowaniach do Dziejów Apostolskich” kilkukrotnie nawiązuje on do apokryfu, wytykając mu liczne błędy. George Brown pisze:
„Chociaż Beda skomponował komentarz [do Dziejów Apostolskich] na początku swojej kariery egzegetycznej, w późniejszym okresie życia sporządził Retractatio w duchu Sprostowań Augustyna, tj. komentarz napisany pod koniec życia z refleksjami, poprawkami i dodatkami do wcześniejszej pracy. Chociaż chronologicznie jest to jedna z ostatnich jego prac, zostanie ona omówiona teraz, ponieważ jest ściśle związana z ‘Komentarzem [do Dziejów]’. Retractatio, stanowiące ok. jednej trzeciej wielkości oryginalnego komentarza, koryguje kilka błędów we wcześniejszej pracy, broni stanowiska Bedy w niektórych punktach przed krytyką i bardziej samodzielnie niż ‘Komentarz’, dodaje informacje uzyskane z dalszych badań. Wśród wielu ważnych informacji, w dziele tym znajduje się jego roztropne potępienie apokryficznego tekstu mówiącego o śmierci Marii, Transitus Mariae, jako fikcyjnego i podejrzanego”. [5]
Zdaniem Bedy, autor tego apokryfu kłamał oraz zaprzeczał słowom Ewangelisty Łukasza a ci, którzy aprobują tę „bajkę”, wykazują się beztroską bezmyślnością. Poniżej dwa dłuższe fragmenty z jego Retractatio:
„Wybuchło wówczas wielkie prześladowanie w Kościele jerozolimskim. Wszyscy, z wyjątkiem Apostołów, rozproszyli się po okolicach Judei i Samarii.” (Dz 8:1). Jeśli po rozproszeniu się Kościoła apostołowie pozostali w Jerozolimie, jak przedstawił to Łukasz, to oczywistym jest, że skłamał ten, który w księdze mówiącej o śmierci błogosławionej Bożej matki, podając się za Melitona, biskupa Azji napisał, że w drugim roku po wniebowstąpieniu naszego Pana wszyscy Apostołowie zostali rozproszeni po całym świecie, każdy głosząc w swojej własnej prowincji. Wszyscy oni, gdy zbliżała się śmierć Błogosławionej Marii, zostali porwani w obłokach z miejsc, w których głosili słowo Boże, i przeniesieni do Jerozolimy, tuż pod drzwi jej domu. Wśród nich był nawet Paweł, świeżo nawrócony prześladowca wiary Chrystusowej, który został zabrany z Barnabą do służby pogan. Dokument ten zawiera również szczególną wzmiankę o Apostole Janie, który w tym czasie głosił w Efezie. Wszystko to otwarcie zaprzecza słowom Błogosławionego Łukasza, który wskazuje, że podczas gdy inni wierni zostali wypędzeni z Jerozolimy, apostołowie pozostali tam i nauczali we wszystkim, aż Kościół w całej Judei, Samarii i Galilei zaznał pokoju, czego – w co chyba nikt nie wątpi - nie można było dokonać w jeden rok. [Łukasz] wyraźnie daje również do zrozumienia, że Paweł został wyświęcony wraz z Barnabą do służby pogan nie w drugim roku po Wniebowstąpieniu naszego Pana, ale dużo później. Broń nas Boże, abyśmy również wierzyli, że błogosławiony Jan Apostoł, któremu, jako że był bezżenny, nasz Pan na krzyżu oddał swoją dziewiczą matkę, oddalił ją po roku i zostawił samą, oraz że tak długo pozostawiając sama zaczęła bać się, że jej ciało po śmierci zostanie spalone przez wrogów i z niepokojem modląc się, po tym, jak został uniesiony w obłoki, aby wrócił do niej - jakoby Jan zapominając o niej lub nie troszcząc się o nią – mówiła: ‘Proszę cię, mój synu, Janie, abyś pamiętał o słowach swego Pana, mojego Pana Jezusa Chrystusa, który mnie Tobie oddał. Bo oto, zostałam poinformowana o tym, że umrę. Słyszałam również Żydów, mówiących: ‘Poczekajmy na dzień, w którym umrze ta, która urodziła Jezusa z Nazaretu i spalmy jej ciało w ogniu’. A teraz zajmij się moimi obrzędami pogrzebowymi’. Wspomniałem o tym wszystkim, ponieważ wiem, że niektórzy, przez beztroską bezmyślność, aprobują wyżej wymienioną księgę wbrew autorytetowi błogosławionego Łukasza”.
Facta est autem in illa die persecutio magna in Ecclesia, quae erat Ierosolymis, et omnes dispersi erant per regiones Iudaeae et Samariae praeter apostolos. Si dispersa Ecclesia apostoli remanserunt in Ierusalem, ut Lucas ait, constat quia mendacium scripsit ille qui ex persona Melitonis episcopi Asiae librum exponens de obitu beatae Genitricis Dei, dicit quod secundo post ascensionem Domini anno apostoli fuerint omnes toto orbe ad praedicandum in suam quisque provinciam divisi: qui universi, appropinquante obitu beatae Mariae, de locis in quibus praedicabant verbum Dei, elevati in nubibus rapti sunt Ierosolymam, ac depositi ante ostium domus eius, inter quos etiam Paulus, nuper ex persecutore ad fidem Christi conversus, qui assumptus est cm Barnaba in ministerium gentium: quae scriptura etiam specialiter de Ioanne apostolo refert, quod eo tempore Ephesi praedicaverit: quae cuncta verbis beati Lucae aperte contradicunt, quibus narrat apostolos, caeteris fidelibus a Ierosolymis propulsis, remansisse ibidem, et praedicasse per omnia, donec Ecclesia per totam Iudaeam et Samariam et Galilaeam pacem haberet. Quod in uno anno perfici non potuisse nulli dubium est. Qui etiam manifeste insinuat Paulum non secundo post ascensionem Domini anno, sed longo post tempore in ministerium gentium cm Barnaba ordinatum. Absit autem ut credamus beatum Ioannem apostolum, cui Dominus in cruce matrem suam virginem virgini commendavit, post unum annum recessisse, et eam reliquisse solam, ac tanto tempore deiectam, ut etiam corpus suum defunctae timeret ab hostibus esse comburendum; eumque, postquam raptus est in nubibus, ad se redisse velut oblitum sive incuriosum sui, sollicita precaretur dicens: « Rogo te, fili Ioannes, ut memor sis verbi magistri tui Domini mei Iesu Christi, qui me commendavit tibi. Ecce enim vocata ingrediar viam universae terrae. Audivi autem consilia Iudaeorum dicentium: Exspectemus diem quando moriatur quae portavit Iesum Nazarenum, et corpus eius comburamus; nunc ergo, fili, curam habeto exsequiarum mearum. » Haec ideo commemorare curavi, quia nonnullos novi praefato volumini contra auctoritatem beati Lucae incauta temeritate assensum praebere.
Retractatio in Actus Apostolorum 8.1, Migne PL 92: 1014-1015
„Rzekł Duch Święty: ‘Wyznaczcie mi już Barnabę i Szawła do dzieła, do którego ich powołałem’ (Dz 13:2). Wydaje się, że stało się to po śmierci Heroda, który zmarł w trzecim roku panowania cesarza Klaudiusza, czyli według Kronik, w trzynastym roku od męki naszego Pana. Skoro zatem jasne jest, że Paweł wybrany został wraz z Barnabą do apostolstwa po takim czasie od spełnienia się męki naszego Pana, jeszcze bardziej jasne jest, że mylą się ci, którzy podjęli się napisania księgi, o której wspomnieliśmy wcześniej w sprawie śmierci świętej Marii. Jest bowiem napisane w owej bajce, jak to często powtarzaliśmy, że w drugim roku po Wniebowstąpieniu Pana naszego, kiedy to błogosławiona Matka Boża bliska była śmierci, Apostołowie, którzy głosząc słowo i będąc rozproszonymi po całym świecie, zostali złapani w obłok i zebrani pod jej domem by ją odwiedzić. Wśród nich był również Paweł, niedawno nawrócony do wiary, który potem wraz z Barnabą został ustanowiony Apostołem Pogan. W rzeczywistości było zupełnie inaczej, to znaczy każdy, kto szanuje błogosławionego Łukasza, rozumie, że [Paweł] nie został wyświęcony na apostoła w drugim roku męki naszego Pana, ale w trzynastym. Dlatego też jeśli chodzi o wspomnianą już krótką księgę mówiącą o śmierci błogosławionej Marii, ponieważ wyraźnie błądzi ona w kwestii czasu, również pod innymi względami jej wiarygodność zdaje się być wątpliwa”.
Dixit Spiritus sanctus: Segregate mihi Barnabam et Paulum in opus ad quod assumpsi eos. Hoc post mortem Herodis factum esse videtur, qui mortuus est tertio Claudii principis anno, qui, est iuxta fidem chronicorum, tertius decimus a passione Domini annus. Cum ergo constet Paulum cm Barnaba post tantum tempus peractae dominicae passionis in apostolatum esse segregatum, patet profecto eos multum errare, qui librum cuius supra meminimus de obitu sanctae Mariae composuerunt vel susceperunt. Scriptum namque est in eodem figmento, ut saepe commemoravimus, quod secundo anno post ascensionem Domini, cm moritura esset eadem beatissima Dei genitrix, apostoli iam tunc per orbem ad praedicandum dispersi, subito ad eam visitandam omnes in nube rapti convenerint; in quibus et Paulus nuper ad fidem conversus, ac mox cm Barnaba gentium factus apostolus. Quod longe aliter factum esse, id est, non eum secundo anno post passionem Domini, sed decimo tertio esse ordinatum apostolum, omnis qui beato Lucae credit, intelligit; ac per hoc praefatum de obitu beatae Mariae libellum, cm manifeste erret in tempore, in caeteris quoque suspectae fidei esse comperit.
Retractatio in Actus Apostolorum 13.2, Migne PL 92: 1021, CSEL 121: 144-145
Tak jak w IV w. Epifaniusz z Salaminy stwierdził, iż nikt nie zna końca Marii [6], tak Beda Czcigodny w VIII w., będąc świadomym różnorakich legend na temat losów ciała Marii po jej śmierci, stwierdza, że choć grób, w którym złożona została Maria jest w jego czasach pusty, to nikt nie wie przez kogo i kiedy zostało jej ciało zabrane:
„W tej samej dolinie znajduje się okrągły Kościół św. Marii, podzielony kamiennymi płytami; w górnej części znajdują się cztery ołtarze; we wschodniej części znajduje się drugi a po jego prawej stronie jest pusty grób, w którym podobno przez jakiś czas spoczywała Maria. Nikt jednak nie wie przez kogo i kiedy została zabrana”.
In eadem valle sanctae Mariae rotunda est ecclesia, lapides tabulato disereta, cuius in superioribus quattuor altaria, in inferioribus unum habetur, in orientalis plaga, et ad eius dexteram monumentum vacuum, in quo sancta Maria aliquando pausasse dicitur, sed a quo vel quando sit ablata, nescitur.
Liber de Locis Sanctis 5, CSEL 39: 309 [7]
Ostrożność z jaką wypowiada się w tym temacie Beda jest godna pochwały. Dzisiaj jednak nie mamy tej wolności, by wątpić lub z wielką ostrożnością podchodzić do tego tematu. Chociaż historyczne podwaliny tej nauki praktycznie nie istnieją, to jeśli ktoś „dobrowolnie odważył[by] się temu cośmy określili przeczyć, lub o tym powątpiewać, niech wie, że odstąpił zupełnie od wiary Boskiej i katolickiej […] [oraz] że narazi się na gniew Wszechmogącego Boga i świętych Jego Apostołów Piotra i Pawła” [8].
[1] Stephen J. Shoemaker, “Ancient Traditions of the Virgin Mary’s Dormition and Assumption”, Oxford University Press 2003, s. 26.
[2] Walter J. Burghardt, “Mary in western patristic thought”, w: “Mariology”, t. 1, red. Juniper B. Carol, Bruce Publishing Company, Milwaukee 1955, s. 150. Jak zauważa Stephen Shoemaker “[w]obec uderzającego braku wczesnych historycznych dowodów, Watykan przystąpił do ustanowienia dogmatu o Wniebowzięciu głównie na podstawie dogmatycznej, a nie historycznej. Ustalono, że pomimo całkowitego braku jakichkolwiek historycznych dowodów na wczesną wiarę we Wniebowzięcie Dziewicy, dogmat ten powinien zostać nadal ogłaszany na podstawie innych dobrze ugruntowanych dogmatów, z których wszystkie sugerowały, że Maryja w rzeczywistości nie umarła, ale pozostała nieśmiertelna”. Stephen J. Shoemaker, “Ancient Traditions of the Virgin Mary’s Dormition and Assumption”…, s. 15-16.
[3] Walter J. Burghardt, “Mary in western patristic thought”, w: “Mariology”, t. 1…, s. 149.
[4] „Apokryfy Nowego Testamentu, Ewangelie Apokryficzne część 2”, red. Marek Starowieyski, Wydawnictwo WAM, Kraków 2003, s. 817.
[5] “A Companion to Bede”, red. George Hardin Brown, The Boydell Press, Woodbridge 2009, s. 64.
[6] https://www.facebook.com/mlodyireformowany/photos/a.700283070373556/813508162384379 (data dostępu: 15.08.2021)
[7] „The Complete Works of Venerable Bede”, t.4, red. John A. Giles, London 1843, s. 417; przekład własny. Częściowy polski przekład w „Anglia, Szkocja, Irlandia: teksty źródłowe do historii kościoła i patrystyki, I-IX w”, red. Andrzej Bober, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego 1991, s. 98.
[8] Pius XII, „Munificentissimus Deus”, konstytucja apostolska z 1 listopada 1950, AAS 42 ( 1950 ), s. 773.
