28/08/2024
Lelio Sozzini : Brevis explicatio in primum Iohannis caput
Originale scriptum circa 1550 Tiguri, primum editum posthume 1568, Alba Iulia, Transylvania. [Editio altera a Fausto Sozzini annotata et aucta, Amstelodami 1565]
Brevis explicatio in primum Iohannis caput
Cum plerique abutantur hoc Iohannis capite ad hominum commenta stabilienda de filio Dei Christo, quem fingunt aeternum, bis genitum, duarum naturarum, incarnatum hocque contra omnem veritatem faciant, quo non tantum tota Scriptura de Christo filio Dei obscuratur, corrumpitur atque pervertitur, sed etiam ille Christus Dei filius a Mose, prophetis et in toto Vetere Testamento praenuntiatus et a piis omnibus semper ante expectatus, qui postea de Spiritu Sancto conceptus, ex Maria natus, pro nobis passus et mortuus, funditus extirpatur; quin et secundus deus introducitur ad abolendum illum solum verum altissimumque Deum patrem Christi; quare ne pii patiantur se abduci ab illo uno soloque Deo patre et a Christo etiam unico eius filio, quem nobis Pater de coelo commendavit, breviter summas tantum rerum in hoc capite controversarum attingam.
In principio
Voce principii aeternitatem quidam significari volunt, alii vero tempus ante conditum mundum, icona nota sed nihil horum intelligit Iohannes.
Tempus enim evangelii, quo coeptum est a Christo praedicari, designat nomine principii seu initii, quemadmodum ipse Iohannes alibi hoc aperte comprobat dicens: «Sed et vos testabimini — Christus ait ad apostolos — qui mecum ab initio estis»; «Sic haec vobis ab initio non dixi, quia fui vobiscum». Vox ἀρχὴ utrobique posita, ut Iohan., capite I. Sed et Marcus ab eadem voce et re incipit evangelium suum, ἀρχὴν seu principium evangelii Christi nominans. Sic et Lucas quoque orditur suum evangelium eadem voce usus: «Sicut — inquit — nobis tradiderunt qui a principio spectatores erant et ministri sermonis, visum est quoque mihi omnia ab initio tibi describere». Sic Act., I, de eodem initio scribit: «Quando — inquit — Iesus coepit facere et docere, incipiens a baptismo Iohannis». Sic Act., II: illapsus est Spiritus Sanctus in eos, quemadmodum et in nos, ἐν ἀχρῇ, ab initio, certe non ab aeterno nec ante conditum mundum, sed tempore ministerii quando missus fuit. Eadem voce utitur describens hunc sermonem, Christum hominem: «Quod erat a principio, quod audivimus, quod vidimus oculis nostris, quod spectavimus et manus nostrae contrectaverunt de sermone vitae»; de Christo verbo, visibili oculis palpabilique manibus, qui ex Maria natus est, loquitur. Nam ille aeternus qui fingitur, a nemine unquam palpatus ab aeterno vel post legitur neque unquam auditus.
Caeterum ostendant qui aliter sentiunt alicubi Scripturam sub nomine principii aeternitatem designasse; quod si ostendere solido aliquo testimonio non poterunt, quid temere pronuntiant detorquentes genuinas vocum significationes?
Erat verbum
Verbi nomine putant denotari aliquem filium aeternum, per quem Deus omnia ageret sub Vetere Testamento et loquutus fuerit cm patribus. Sed haec commenta hominum refutant multi loci Scripturae et praecipue Act., XIII capite, quod omnia, quae erant facta et promissa in Vetere Testamento, unus ille Deus pater praestiterit et filium etiam eduxerit suum ex semine Davidis. Et Hebr., capite I, dicitur Deum olim sub Vetere Testamento loquutum per prophetas, nunc autem novissimis temporibus, id est sub Novo Testamento, loquutum per filium. Et Act., I, Lucas dicit se scribere quae coepit Iesus docere et facere, nihil unquam scribens de gestis Christi sub Vetere Testamento.
Nos vero sermonem seu verbum esse dicimus Christum hominem visibilem ex Maria natum, qui voluntatem paternam homines docuit, unde etiam, quod proloquutor esset paternorum mandatorum, nomen habet sermonis vel verbi.
Qui enim hic verbum appellatur, alio in loco a Iohanne et aliis vocatur eodem sensu magister, praeceptor, doctor, apostolus confessionis nostrae, pontifex, imago Dei inconspicui, quae omnia Christus homo expressit tum dictis tum factis etc. Sed et omnes loci Scripturae, quicumque e hoc verbo loquuntur, non intelligunt aliquem Christum aeternum ante Mariam vel binaturium, sed hunc de quo loquimur hominem, ut I Iohan., I, sermonem seu verbum describit visibile, palpabile, quod et auditum est, Christum intelligens hominem. Sic Act., XIII, sermo salutis vocatur qui, ignoratus ab Hierosolymitanis, condemnatus et occisus est. Sic Apoc., XIX: amictus veste sanguinolenta, cuius nomen sermo Dei. Hi loci omnes hominem Christum verbum esse docent, sermonem videlicet illum, qui docendo loquebatur (non aliquem aeternum, qui nihil docuisse legitur).
Et verbum erat apud Deum, hoc erat in principio apud Deum
Qui Christum aeternum tuentur, his verbis abutuntur, ut statuant Christum fuisse realiter in coelo ante mundum conditum, cm nulla Scriptura hoc doceat. Pii vero facile vident, I Pet., I, ad praeordinationem hoc referri, tum ad promissionem et figuras et umbras, sacrificia et oblationes, in quibus praenuntiatus et praefiguratus fuit Christus. Sic se ante Abrahamum fuisse dicit ille homo Christus, Iohan., VIII (non enim alius ibi loquitur). Ab initio enim mundi, ante Abrahamum erat promissus, cognitus et expectatus. Erant typi varii eius et sacrifcia quibus praefigurabatur Christus, sine quibus nunquam pii adoraturi Deum in coetus coibant. Quare etiam Abraham diem Christi futuri, non ipsum Christum praesentem videre cupivit, quem in promissione tunc et figuris videbat, eius nativitatem, mortem et resurrectionem et quae nomine nostro facturus erat expectans.
Sic patres eundem Christum habebant in cibum sub typis; eundem enim cibum habuerunt quem nos, teste Paulo I Cor., X. Petra enim erat Christus, qui sequebatur eos post venturus, non ut nos, quos iam praecessit. Sic et baptismum nobiscum communem habebant, ut probat inibi Paulus. Certe Christi caro, qui est cibus omnium electorum (non aliqua eius aeterna deitas), tunc non fuit reipsa; nondum enim erat Maria, ex qua natus est. Ad eundem quoque modum respectans Iohannes in Apoc., capite XIII, dixit agnum fuisse occisum ab origine mundi in typis et sacrificiis, umbris, in piis quoque, ut in Abele occiso, quemadmodum et nunc occiditur et persequutionem patitur in fidelibus suis membris (quod etiam ipse Christus contra Paulum persequentem ecclesiam testatur), quanquam hic praesens nobiscum non versetur carne, ut tangi possit; et crucifigitur ab Antichristo (Apoc., II) et ab impiis, qui eum conculcant et crucifigunt denuo (Hebr., VI). Sed et ipse Paulus, optimus interpres horum, docet Hebr., II : quomodo illi promissa adepti sunt, eminus omnia conspicati?
Qui quoque doctiorum neotericorum sententias quaerunt ea de re, videant (etiamsi in hac re adversarios nostros) Calvinum, Bucerum in hos locos, Marloratum quoque, qui omnium fere huius saeculi sententias collegit, et Castalionem in Novo eius Testamento. Fuisse ergo verbum apud Deum docet, sed addit «in principio», id est sui ministerii et officii tempore, ut audisti. In illo enim principio Christus esse coepit nobis verbum et magister et propheta, praedicans mandata paterna. In hoc ergo principio erat apud Patrem, nondum notus hominibus, sed soli Patri. Non enim ab hominibus agnoscebatur esse Messias, qui tam vilis ex Nazareth, ex Iosepho, fabri filius reputabatur; pro Dei filio et Messia non habebatur, cui omnes primores contradicebant. Et in causa mortis hic titulus, quasi ab illo falso usurpatus, Christo obiicitur. Non fuit notus Iohanni, quia, etsi venerat ad manifestandum eum Israeli, dicit tamen: «Et ego non noveram eum»; non noverant eum et Israelitae, ut Iohannes testatur: «In medio vestrum stat, quem vos nescitis». Immo et apostolis ignotus erat, quem nec moriturum neque etiam resurrecturum credebant, sine quo Christus agnosci non poterat vere; immo non tantum Christum, sed et eius officium, facta et verba non agnoscebant neque intelligebant, ut multi loci evangelii docent (Iohan., XIII et XX).
Eodem spectat et illud, quando fratres suadent Christo ut se manifestet mundo, sed et ipse Christus nolebat sciri ante tempus, cm vetaret non tantum daemoniis, quae eiciebat, de se praedicare, sed et illis quos sanabat (Marc., IX; Matth., VIII). Transfigurationem quoque, qua se praecipue ante mortem esse Dei filium unigenitum demonstravit, silentio praeterire ad resurrectionem usque iussit. Nam plenaria eius patefactio, qua erat apud Deum, pertinebat ad resurrectionem, ubi, absorpta cruce, morte et exinanitione, filium esse suum potentem per spiritum sanctificationis, per resurrectionem declaravit Pater, ut Paulus docet Rom., I; nemo enim ita ex morte servatus est, ut resurgeret viveretque perpetuo, quemadmodum Christus (Rom., VI); nemo accepit potestatem in coelo et in terra, ut Christus de se testatur post resurrectionem (Matth., XXVIII); nemo etiam sedit ad dexteram Dei praeter hunc (Marc., XVI). Haec autem omnia post resurrectionem facta. Quare etiam illud testimonium Davidis, Psal., II: «Ego hodie genui te», non aeternae generationi, sed Christo redivivo consentienter aptat Paulus, quia ibi iam exemptus omni cruce, filius Dei esse plenarie declaratus (Act., XIII, ut et Rom., I). Hoc ipsum et Iohannes dicit capite VII, spiritum quoque non fuisse tunc datum, antequam Christus glorificaretur, id est priusquam filius esse Dei plene demonstraretur. Act. quoque caput X, hoc ipsum comprobat dicens: «Hunc Deus suscitavit tertio die effecitque ut manifestus fieret non toti populo, sed testibus prius designatis, qui comederunt et biberunt una cm eo postea». Quare etiam quadraginta diebus manens apud suos, manifestavit se eis vere, postea vero perfectius, cm Spiritum Sanctum doctorem misit (Act., I, et II).
Certum ergo est Christum in principio fuisse apud Deum, non fuisse cognitum plene ab initio non tantum a plebe, sed etiam ab apostolis. Sed et Iohannes apertis verbis hoc comprobat primae primo, cm scribit vitae illum sermonem, quem viderunt, audiverunt, contrectarunt (ne quis alium fingat aeternum, invisibilem, impalpabilem) fuisse apud Patrem, id est in principio, non notum hominibus, ideoque statim addit per antithesim: «Sed postea haec vita patefacta est», ut iam audisti ex multis locis. Non dissimilis quoque phrasis est Matth., XIII: «Nonne omnes sorores eius sunt apud nos?»; eadem Graeca vox πρὸς ἡμᾶς, id est nobis notae. Sic cm Christus rogaretur a Caipha de doctrina (Matth., XXVI, et Marc., XIV), respondit ut de ea, quae illis nota esse debuit: «Semper docui apud vos in templo» (Iohan., XVIII). Sic Gal. II: «Non cessi ad momentum, ut veritas evangelii permaneret apud vos», id est ut vobis integra et nota esset. Sed et communis loquendi modus hoc indicat, cm quae nescimus et certa esse putamus, respondemus apud Deum illa esse abscondita, Deum illa scire, nos latere quae apud Deum sunt, ut contra scimus quae ille vult esse apud nos, sic apud se habere, sibi tantum nota esse dicimus, apud se loqui, ut de Pharisaeo Luc., XVIII.
Apud Deum sunt omnia quae futura sunt necdum sunt etiam, ut iudicium futurum, Antichristi abolitio et Babylonis ruina; nil enim illi vel occultum vel non praesens, ut nobis hominibus. Quod si, vero Iohannes voluisset intelligere Christum in principio fuisse apud Deum in coelo, tunc quoque, cm scriberet hoc Iohannes post ascensionem Christi, «erat in coelo Christus» dixisset, ergo et fuisse et nunc esse apud Deum in coelo Christum, non tantum in principio. Mentiretur enim fuisse illum in principio, cm et tunc longe post principium illud esset in eodem coelo, cm scriberet hoc Iohannes. Sed animadverte eiusmodi phrases in Scripturis idem sonare: fuit apud Deum, est in Patre, est ex Deo, est in sinu Patris, est in coelo, a Deo processit, a Deo venit a Patre exivit, escendit de coelo, pro a Deo edoctus et sanctificatus.
Et sermo ille erat Deus
Articulus additus est sermoni, ut subiectum esse, de quo Deus praedicatur, intelligatur. Absolute nomen Dei in Scripturis tribuitur plerumque typice Christo, Patri vero per se primo, quia unus et solus Deus est, praeter quem nullus est alius, qui sit a seipso altissimus et ex quo omnia. Reliquos ergo omnes, quicunque sint, tandem sive dii sive domini, ex illo esse oportet, hoc illi omnes debent, ipse autem a nullo pendens, nemini hoc debet (I Cor., VIII). Quare et Deus deorum dicitur et Deus et pater domini nostri Iesu Christi caputque eius (Ephes., I; I Cor., XI). Dicitur et solus esse super omnes, per omnia et in omnibus (Ephes., IV); a nullo factus nec constitutus nec electus nec praeordinatus nec sanctificatus a quoquam nec exaltatus nec missus vel oboediens alicui factus. Nullum enim se maiorem habet. Quae omnia praedicta Christo filio Dei ex Maria nato (non alteri) tribuit aperte Scriptura talemque nobis pingit, ut qui omnia a Patre accepta habeat et ipse totus Patris sit: ab eo enim est factus filius ex semine David ex muliere (Rom., I; Gal., IV). Ab eo est factus dominus et Christus (Act., II), cui Pater dedit nomen supra omne nomen, ut adoretur, eo quod Patri oboediens fuit ad mortem crucis (Phil., II); factus nobis sapientia, iustitia, pax a Deo (I Cor., I).
Est a Deo quoque datus nobis magister et pastor, ut doceat, ne quis audiens illum aberret; datus servator, rex et caput, ne quem perdat; quare et in eo thesauri omnes sunt absconditi scientiae Dei (Col., II) et tanta potentia (dominium enim in coelo et in terra a Patre habet, Matth., XXVIII), ut neminem fallat, ut omnes sibi datos servet eaque ratione dominus vere dicatur et rex, tum Deus noster a Patre unctus, cui et omnia subiecit (seipsum tantum excipiendo), ut postremo nos regnumque suum, devictis hostibus et morte, reddat Deo et Patri, ex quo accepit, ut sit ille Deus, omnia in omnibus (I Cor., XV).
Haec est Christi solius praerogativa et dignitas, quam totam a Patre accepit, in qua illi nemo, post illum unum Deum patrem, aequandus.
Et hac ratione et non alia filius Dei est Deus, dominus et Christus, rex, sacerdos, caput, propheta, quod a Deo sit hoc totum factus nobisque datus, constitutus et sanctificatus et ab aeterno destinatus, ut esset Messias, servator omniumque dominus et per quem omnia nobis largiretur Pater. Hoc qui de Christo non sentit et tamen illum a seipso Deum esse credit, duos deos inducit et Patrem summa afficit contumelia.
Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil, quod factum est
Hac etiam particula abusi sunt mire ad probandum Christum esse creatorem omnium, coeli terraeque, sed in co falsi sunt, 1. quod unum Deum esse Christum cm Patre somniarunt illique coaeternum et coaequalem; quare etiam creatorem cm illo unum esse commenti sunt; 2. quod creationis vocem non inteligerent de recreatione seu renovatione, reconciliatione et recapitulatione restaurationeque recipi quoque saepe in Scripturis, ut Paulus docet et superius colligere potuisti. Quod ad primum attinet, nemo piorum est, qui degustavit sacras literas, qui vel unum Deum esse Christum cm Patre vel etiam creatorem esse coeli terraeque assereret. Unus est enim Deus pater, qui creavit omnia, alius ergo non est; solus erat et nemo illi aderat, cm crearet coelos, Esa., XLIV teste; «Solus extendit coelos» Iobo teste, capite IX. Ille creator omnium ubique in lege, a prophetis, Christo et apostolis praedicatur, tum in symbolo Apostolico. Vide locos Deut., ###II; Esa., XL, XLII, XLIV; Mal., 11. Sic Act., IV, XIV, XVII.
Neque vero sola creatio, sed omnia opera quae fecit Deus sub Vetere Testamento, sive verbo iubendo et promittendo sive spiritu oris sui repraestando, tribuuntur illi uni Deo, Christi patri, ut Lucas Act., capite XIII apertissime docet, qui tandem implevisse promissiones dicitur, educto filio et dato ex semine Davidis, non ex aliquo verbo Dei aeterno.
Moses etiam describit accurate, et nemo illo melius (huic enim soli data fuit haec provincia a Deo), omnium rerum creationem, singulos dies recenset, quo quid factum sit; enumerat etiam animantia, bestias, insecta, herbas et quidlibet suo genere; ubi si quis filius Dei affuisset in creatione, an hoc praeteriisset? Quemadmodum ubi ad restaurationem prolapsae creaturae venit, statim seminis mulieris (non aeterni filii) ad conterendum caput serpentis meminit. Et in historia Abraham meminit: recuperandam benedictionem amissam per semen eius (Gen., XII), non per aeternum quoque aliquem Christum dicit. Utrobique et ad maledictionem auferendam et ad benedictionem conferendam (in quo omnia opera Christi comprehensa) seminis humani, non aeterni alicuius Dei meminit, tum mannae coelestis tum aquae ex petra profluentis, agni paschalis, serpentis suspensi, sine quibus Deus populum illum nec aluit nec potavit nec servavit. Describit structuram tabernaculi cm apparatu vario, sic sacrificia, fusionem sanguinis et partium orbis vel altaris, ad quam fiebat, quae omnia erant umbra futuri Christi; in creatione vero coeli et terrae omniumque per Christum (si qua esset) surdane aure praeteriret? An non absurdissimum esset res factas per illum omittere, futuras autem longe post accurate describere? Umbras nullas intermittere et reptilia insectaque describere, Christum autem, per quem facta essent omnia, obliterare?
Quod autem ad novam creationem attinet, haec in Novo Testamento ubique tribuitur Christo, per quem Deus hanc executus est, de qua etiam hic Iohannes loquitur omnia per illum Christum Deum verbum, qui fuit caro, facta esse et sine illo nihil factum quod factum fuisset.
Ubi quoque statim additam restrictionem vides, ne quis universaliter de omnibus creaturis hoc dici putet; addit enim «quod factum sit», intelligens de iis rebus, quae factae sunt per eum. Nam ea exceptione innuit alia esse sine illo facta, antequam educeretur ex semine David, ut sub Vetere Testamento fuisse diximus.
Sed de nova creatione loquens Scriptura, tribuit illi quod per illum sint omnia et nos per illum, et nos creatos dicit in Christo ad bona opera, ut in illis ambulemus, I Cor., VIII, Ephes., II, et II Cor., V scribit. Si quis igitur est in Christo, nova creatura est (ecce novam creaturam in Christo audis).
Addit praeterea: «Vetera praeterierunt, ecce nova facta sunt omnia» (en quoque audis omnia nova in Christo). Certe coelum terraque, mare, arbores animantiaque omnia denuo creata non sunt per Christum, sed loquitur hic de spirituali renovatione et cm Deo reconciliatione per Christum; quemadmodum ibidem statim subdit dicens: «Haec autem omnia — quae scilicet sunt creata in Christo et nova facta — sunt ex Deo, qui nos sibi reconciliavit per Iesum Christum deditque ministerium reconciliationis, nempe quia Deus erat in Christo mundum sibi reconcilians, non imputando ipsis peccata ipsorum posuitque in nobis sermonem hunc reconciliationis». Haec ergo creatio seu no vitas omniaque nova seu novae creaturae describuntur a Paulo, non coeli terraeque fabrica. Similiter et Ephes., II, ait: «Ut conderet in semetipso in unum novum hominem, faciens pacem et ut reconciliaret ambos Deo per crucem». Similis est locus Ephes., III, ubi dicit omnia creata esse a Deo per Christum, qui locus de secunda creatione seu renovatione intelligitur, ut ex circumstantiis colligere facile est, quod et Calvinus aperte fatetur, quanquam in aliis locis adversetur.
Huic novae creationi per Christum servit et ille locus Col. I,
ubi mox a principio describitur Christus non aliquis aeternus, sed ille ex Maria natus, habens sanguinem, per quem habemus remissionem peccatorum. Meminit et ibi operum tenebrarum primum, ad quae destruenda venit Christus. I Iohan., III, meminit et regni Christi, in quod translati sumus. Regnum autem hoc coepit in Christo homine; illi enim dicitur Luc., I: «Dabit illi Deus — non ante dederat — sedem David patris sui, et regnabit in ea», non regnavit antea, qui et imago quoque Dei inconspicui et primogenitus omnis creaturae dicitur, per quem Christum hominem omnia sunt condita seu renovata vel recollecta aut recapitulata, quod idem esse ex Pauli verbis quivis colligere potest, quae ibi sequuntur vice expositionis, et Ephes., I. In utroque autem loco eodem modo describit non coeli terraeque creationem (quae solius Patris est) Christo tribuens, sed eorum quae in coelo et in terra sunt renovationem. Non enim tribuit Paulus Christo coeli et terrae creationem, sed pacificationem vel reconciliationem eorum, quae in coelo et in terra sunt, ut et Hebr., IX, coelestia ait per Christum repurgata, non facta. Per Christum enim non solum Patrem se nobis Deus demonstravit, nos recipiendo pro filiis, sed et omne dissidium inter coelum et terram sustulit, angelos (qui olim erant hostes nostri una cm Deo et Adamo ingressum paradisi flammeo gladio prohibebant) non tantum amicos, sed etiam ministros fecit, qui gaudent super uno poenitente plusquam super multis iustis, et angeli piorum intuentur faciem Patris in coelis semper (Hebr., I, et Matth., XVIII). Haec autem omnia data nobis in Christo, cui Deus ut capiti nostro subiecit omnia, cui introducto in orbem terrarum dictum: «Et adorent cm omnes angeli Dei».
Per hunc Christum quoque quaecumque erant maledicta in terra per crucem mortemque in benedictionem vertit, ut nihil iam supersit in coelo et in terra, cuius inimicitiae nobis metuendae sint, postquam Christum fratrem, nobis per omnia similem, caput universae creaturae et dominum potestatem tenentem in coelo et in terra habemus. Ut vero de angelorum creatione Scriptura tacet, ita et de lapsu eorum similiter etiam et de eorum restauratione paucis attingit; restauratione quidem egebant, postquam illorum caput est Christus, postquam et Christus sine capite suo Patre nihil potest (Iohan., V). Angelica natura etiam lapsu priorum angelorum forte imminuta, ut et lapsu Adami fiumana corrupta natura.
Haec creatio seu reconciliatio per Christum facta in coelo et in terra plus nobis fructus attulit et multo ampliorem gloriam Dei in nos patefecit illa priore, quam habemus communem cm aliis creaturis.
Ergo, ut Vetus Testamentum illam priorem creationem uni et soli Deo creatori omnium patri tribuit, ita istam posteriorem creationem seu renovationem seu recollectionem omnium in coelo et in terra Christo, facto Novi Testamenti mediatori, tribuit Novum Testamentum; non enim dicit usquam solum Deum omnia servasse vel absolvisse, sed per Christum cuncta fecisse et reconciliasse. Unde et nos redemptos, iustificatos, sanctificatos, Deo reconciliatos et vitae aeternae haeredes factos (quod est novae creationis) per Christum Nova Scriptura semper asserit; absque isto enim nihil horum factum est, tum etiam accessum nullum nos habere, nisi per Christum ad Deum, de quo sub Vetere Testamento altum silentium.
Ut quoque in Vetere Testamento suo ordine omnia opera creationis prioris et quae ad eam pertinet conservationis recensentur Deoque patri uni tribuuntur, sic etiam in Novo Testamento omnia opera novae creationis per Christum factae recensentur, quae a prophetis praedicta erant, neque intermissum quicquam, quod nos scire expediret. Omnia inquit Lucas Act., I, se scripsisse quae Iesus coepit (coepit, inquam) facere et docere (ecce initium operum et doctrinae) usque ad illum tempus quo in coelum assumptus est, prius constitutis testibus horum; vide Matth., IV. Ad eundem quoque mondum et Paulus, de operibus huius novae creationis scribens, Novum Testamentum statuit initium horum tum dictorum tum factorum (Hebr., I), cm novissimis temporibus Deum ait loquutum esse per filium quod ante sub Vetere Testamento fecit per prophetas. Sic et capite II Hebr., ubi et doctrinae salutis coeptae praedicari a Christo et operum eius summa recensetur. Hoc ipsum et capite XII Hebr. confirmat; et capite III, Christum facit administratorem domus Dei, cuius domus nos sumus.
Mentirentur certe Paulus et Lucas, tum alii evangelistae, ut Marcus, qui initium evangelii Iesu Christi describit, si quid ante sub Vetere Testamento Christus vel docuisset patres vel etiam fecisset. Christus etiam ipse, si creasset coelum et terram, non tacuisset istud, ibi praecipue ubi contra Iudaeos probat se filium Dei esse ex operibus communibus cm Patre, ubi tantum operum novae creationis meminit, in sanando, vivificando, resuscitando, iudicando. Dixisset etiam, si verum fuisset hoc: ut Pater operabatur creando, ita et ego operabar, sed tantum de praesentibus loquituur et Patrem sibi adiungit, quia Pater per eum omnia fecit; de praeteritis tacet.
Violare se ibi sabbatum negavit Christus, quia, ut Pater omnia conservando operatur, ita et Christus, sanando in sabbato, hoc ipsum cm Patre egit. Sed et prophetae omnes de hoc alio secundo creatore tacent, uno contenti Patre; opera autem Christi futura describunt Esa., ###V et LXI, quae Matth., II, et Luc., IV, quoque recensentur. Et haec sunt opera novae creationis seu restaurationis.
Summa est: loquitur hic Iohanness de Christo ex Maria nato, per quem loquutus est Pater non olim, sed novissimis istis temporibus; unde quoque sermo vel verbum dicitur. De Novo Testamento loquitur, cuius Christus homo, teste Paulo, est mediator, et mediatori competit ut sint per illum omnia, non autem ex ipso.
Haec autem facta novae creationis describunt evangelistae quatuor, quae per eum fecit Pater; nam et Lucas scribit signa fecisse Deum per illum, daemones expulisse et omnes morbos sanasse, quia Deus erat cm illo (nihil autem usquani tribuitur Deo in Christo incarnato) et Christus quoque sibi credi non vult, si a seipso loquatur vel faciat aliquid, sed propter opera quae egit Pater per eum credi sibi voluit.
Sic alias de Christo scribit evangelista: «Bene omnia fecit». Sed quae illa omnia? Addit opera Novi Testamenti, novae creationis, in sanandis mutis et surdis, quae etiam Esaias ante multo praedixerat.
Et de creatione coeli terraeque per Christum nusquam cm omnibus prophetis vel verbo meminit. Sed et Iohan. capite I, inibi aperte ostendit gratiam et veritatem per Christum factam esse seu exsolutam, ut per Mosen legem. Ne quis ergo sibi somniet filium Dei Christum aeternum, cuius generatio vel unctio aeterna demonstrari non potest, sed nec ullum opus, tum quod aliquid acceperit a Patre aut illi potestas data sit omnium; isti enim ex Maria nato haec omnia tribuit Scriptura.
In ipso vita erat, et vita erat lux hominum
De eodem Christo ex Maria nato loquitur Iohannes, ostendens vitam hominum in eo stare. Qui enim in Christum credit habet vitam aeternam, qui vero non credit non videbit vitam et luce omni destitutus in tenebris degit (Iohan., III).
Loquitur ergo hic non de vita temporali, sed de aeterna, ut I Iohan., V, exponit dicens: «Quoniam vitam aeternam nobis dedit Deus, et haec vita in filio eius est». Sic alias: «Ut Pater habet vitam in semetipso, ita dedit filio vitam habere in semetipso, ut et ille vivificet quos velit». Sic Christus ille homo vocat se viam, veritatem et vitam (Iohan., XIV); aeternus
ista de se ante hunc non dixit.
Quod autem ad vitam animalem attinet, Paulus testatur Deum eam omnibus dare et halitum; in ipso nos vivere, moveri et esse, cui vitae etiam et habitationi in terra terminos praestiterit Deus. Quemadmodum ergo aliis titulis descripsit nobis Christum Dei filium ex Maria natum, non aliquem ante Mariam, ita quoque et hoc titulo summo pingit eundem, cm in eo sit vita omnium, nemo praeter ipsum et omnes per ipsum salventur. Ille ipse est vita, ille habet verba vitae aeternae, ipse est panis vitae. Aeterno autem alicui Christo non homini nusquam ista tribuit Scriptura; lucem quoque illum vocat, quia ut vivificat, ita et illuminat; ille enim Christus homo testatur de se dicens: «Ego sum lux mundi; qui me sequitur, non ambulat in tenebris»; «Quandiu fuero in mundo, lux sum mundi». Hanc lucem in tenebris lucentem tenebrae non apprehenderunt, immo eam fugiunt ob hancque lucem spretam, quae venit in mundum, condemnationem esse iustam Iohanness asserit.
Hunc titulum etiam Esa., XLII, ut et Luc., capite II, Christo homini tribuit, cm lux gentium vocatur. Certum autem est eam lucem non lucere neque apprehendi, nisi ab haeredibus vitae. Positurum enim se dicit Deus Christum in lucem, quia lux non fuit.
In mundo erat, et mundus per ipsum factus est, et mundus eum non cognovit
Mundum hic vocat non coeli machinam et sphaeras, sed homines. Quid enim hoc esset ad rem, Christum non esse cognitum a machina coeli et sphaeris? Vox mundi apud Iohannem saepe pro hominibus accipitur. Sic «Deus dilexit mundum, ut filium suum unigenitam daret» (Iohan., III) hominibus certe, non sphaeris coelestibus. Sic «Non venit ut iudicet mundum, sed ut servetur mundus per eum», «Christus salvator mundi», «Tollit peccata mundi», «Dat vitam mundo», et «Carnem pro mundi vita».
In mundo ergo fuit, inter homines versatus est, et praecipue inter Israelitas, quorum reformandorum et salvandorum causa primum venit. Christum autem ex Maria natum describit; nam illum aeternum Christum confictum, inter homines versatum nusquam legimus. Qui ergo Christum venisse non in carne, sed ante carnem dicit, Antichristus est (I Iohan., IV). Intelligitur ergo de adventu Christi hominis, videlicet in carne, in mundum.
Et mundus per illum factus
De nova creatione, ut audivisti, loquitur; per Christum enim novus mundus sub Novo Testamento, ut per mediatorem Novi Testamenti, fabricatus est docendo, quia fuit verbum, magister, propheta; divinam vim in miraculis exercendo, quia verbum fuit Deus; vivificando, quia fuit vita, et illuminando, quia fuit lux (Esa., ###V et LXI; Luc., IV).
Describuntur opera Christi: evangelizare pauperibus, sanare infirmos, caecos illuminare; haec est novi mundi fabrica et fabricatus novus mundus a Christo. Haec est fabrica, quam describunt omnes evangelistae, non Moses, et tamen hic fabricator summus huius novi mundi non fuit agnitus, quia fuit vilis homo, caro, subiectus, despectus virorum.
Cum esset in mundo versareturque inter homines, fabricans mundum, non agnoscebatur ab illo; quare et scandalizabantur in illo etiam discipuli eius, durum sermonem eius dicebant, deserebant eum. Et Petrus etiam eum ter negavit. In illo principio nihil erat firmum in discipulis et omnes discipuli fugerunt ab eo, et se solum esse, desertum ab omnibus, Patre tantum excepto, dicebat.
Cum autem esset glorificatus per resurrectionem desiissetque versari inter homines post Spiritum Sanctum missum, amplior notitia eius et virtus se exeruit inter pios quam cm in mundo esset, ut ante audisti.
Eo spectabat et illud Christi dictum, cm scandalizarentur in eo ut vili: «Quid si videritis — inquit — filium hominis (non aliquem alium) ascendentem, ubi erat prius?» (Iohan., VI), hoc est: ubi hic filius hominis, qui vobis nunc sua vilitate est scandalum, exaltatus fuerit seu demonstratus servator mundi et Messias, per quem Deus omnes salvat, dederitque ei illam gloriam Pater, quam apud eum habuit ante mundi iacta fundamenta vel in qua erat apud eum (dedit autem illi eam post resurrectionem locato in dextera), tunc tandem desinetis scandalizari (quod factum est in die Pentecostes et post). Exaltationem futuram obiiciebat vilitati suae praesenti, prae qua non agnoscebatur a suis, ad quos venit; sicuti et Caiphae scandalizato in Christo vili, sed faciente interea se filium Dei, quum scidit vestem, obiicit illam exaltationem, qua se filium hominis venturum in nubibus coeli cm maiestate sua asseruit.
Quod si vero quis de prima creatione hoc vellet intelligi, mundum hunc per illam factum et illum fuisse in mundo olim, quod iam falsum esse ante probatum est, an non dicerent illi homines, quos accusabat: quis nobis de Christo retulit, quod creaverit coelos vel fuerit ante mundum? Moses enim in creatione omnium de Christo tacuit. Christus etiam nullo verbo (etiamsi esset verbum) se creatorem coelorum esse patefecit. Nam eum qui creavit omnia et Deum et patrem suum esse et verbis et reipsa testatus est. Frustra ergo quis hoc exprobaverit illi populo.
Iohannes autem aliam creationem respiciens, accusat Israelitas quod, cm venisset Christus ad eos sanandos, docendos, illuminandos et suscitandos, tamen tenebrae ubi luxit eum non comprehenderunt, non fuit agnitus nec receptus pro sua dignitate; a quibus vero fuit receptus datam esse illis potestatem a Christo, ut essent filii Dei. Non leve illis beneficium Christus dedit, in quo eius summa praerogativa et potestas accepta a Deo in mundo apparuit. Nam hic Iohannes istis titulis praerogativam summam filii Dei ex Maria nati tuetur, ne quis levis esse credatur; de aeterno autem aliquo nihil somniat, qui nec fuit ante in mundo nec docuit nec miracula fecit nec dedit potestatem cuiquam, cm nec crederetur tunc in eum sub Vetere Testamento, sed expectabatur. Iohannes, XIV, cm ait: «Creditis in Deum», ut de re nota loquitur, et: «In me credite», ut, qui non fuit notus.
Et verbum caro factum est, vel verbum caro fuit
Qui Graece norunt vocem ἐγένετο norunt significare idem plerumque quod fuit, ut sit sensus: Christus ille, qui erat verbum, Dei proloquutor seu interpres et spiritu sine mensura unctus, qui erat lux, vita structorque novi mundi, qui cm ad suos venisset, non fuit receptus, hoc verbum (inquam) fuit caro, homo, vilis, mortalis, despectus, maledictum etiam factus; caro enim fere pro eo semper sumitur. Hoc dicit, ne quis Christum sibi somniet seu unctum a Deo, qui non sit homo.
Ideo et Iohannes praevidens alium Christum non hominem introducendum, praemonuit dicens: «Omnis spiritus, qui Christum negat in carne venisse (non in carnem ait) ex Deo non est, impostor est et Antichristus; de quo audistis Antichristum venturum fuisse et iam nunc in mundo esse». Quae verba innuunt doctrinam hanc de filio Dei ficto ante carnem tempore apostolorum iam exortam fuisse, et ante omnia Christum lucem veram sublatum esse, ut tandem omnia in tenebris vastaret Satan, ut Christus praedixit (Iohan., IX). Certe in his verbis Iohannis I capite, nulla transubstantiatio asseritur neque aliqua unius Christi aeterni cm altero temporali iunctura, unde etiam duas naturas, aut potius duos Christos, introduxit Antichristus, visibilem et invisibilem, aeternum et temporalem, unum hominem cm Deo copulatum, mortalem et immortalem, aequalem et minorem, qui crevit sapientia et aetate, tum qui non crevit, qui unus est cm Patre et qui non unus, passus et non passus pro nobis. Ista enim ut et multa alia portenta hinc stabilivit Antichristus, de quibus nec somniavit Iohannes; simplex est hic oratio, sed nunc obscurata per phantasmata Antichristi.
Iohannes enim simpliciter illum Christum verbum Deum, lucem vitamque, structorem novi mundi, hominem fuisse docet, ne quis vel Deum patrem esse Messiam vel Deum aliquem alium aeternum vel non hominem somniaret Christum. Contra Antichristum et eius fictum Christum editum hoc est evangelium, quod Antichristus pro suo Christo aeterno torquet. Talium vero phrasium plena est Scriptura, ubi vox ἐγένετο idem valet quod fuit. In eodem capite paulo ante dicit de Iohanneἐγένετο ἄνθρωπος, «fuit homo missus a Deo». Sic Iohan., I, 6. Sic de Christo Luc., XXIV: ὃς ἐγένετο ᾀἀνήρ, «qui fuit vir verbo potens et opere». Sic Luc., I: ἐγένετο, «fuit in diebus Herodes regis». Sic Marc., I. Quod si quis diligens lector fuerit, plus mille locos colliget in Novo Testamento ex Graeca lingua; nusquam tamen hanc vocem pro incarnari vel duas res aut naturas iungi in unum invenies; quin facilius invenires pro converti, ut aqua facta vinum in Cana. Quare pii sedulo caveant sibi a talibus Antichristi imposturis, quibus non tantum ille Christus unicus, verus Dei filius ex Spiritu Sancto conceptus ct ex Maria natus et a Deo commendatus de coelo et nunquam incarnatus vel ex duabus naturis conceptus sublatus est, sed etiam tota Scriptura obscurata, ut nemo illam prae isto Christo fictitio intelligat. De nullo magis et diutius hucusque certatum, et ab initio, quam de istis naturis Antichristi, de quibus ne verbum quidem habetur in tota Scriptura nec de communicatione idiomatum a Satana inventa. Quin et nunc in omnibus ecclesiis Germanicis, Helveticis, Gallicis de nullo alio contendunt, sicut ab initio evangelii, quam de naturis. An vero putamus res tam necessarias non fuisse descripturos apostolos, in quibus isti hodie proram et puppim religionis et salutis omnium locant? An tacuisset de Christo isto aeterno Pater, quem sub Vetere Testamento nec ostenderat nec promiserat unquam nec unxerat nec in eum credere docuit, cm etiam angelos saepe describat in Vetere Testamento et alias res levissimas?
Lux est Christus, unus etiam magister, quo nemo clarius docet, nihil facilius est tota eius doctrina, si quis modo haec Antichristi blasphema commenta de Deo trino et de Christo bino, ab oculis abstergat.
In hac sola doctrina Christi simplici, absque patribus, conciliis (cum per horum fumos obscurata sit lux), perseverabat ecclesia illa apostolica purissima, in qua homines simplices, pii et ardentes in fide et charitate erant, Luca teste; in hac quoque sola standum nobis erit ad finem, si volumus Christiani esse, id est discipuli Christi, et ex Babylone exire in apostolicaque ecclesia ad finem permanere. Quod si quis etiam verbum factum carnem interpretetur, non pro unione illa duorum in unum nec pro conversione unius in alterum, sed pro mutatione status seu conditionis summae potentiae Christo datae, non absurde, ut p**o, faceret, ut respondeat loco illi Phil., II et Esa., LIII, de forma Dei et servi, tum illi II Cor., VIII: «Quod cm esset dives, factus sit pauper propter nos». Hic sensus enim omnium istorum locorum esset sibi correspondens, cm Christus esset verbum, primarius doctor et esset Deus tanta potentia praeditus, ut omnia illi oboedirent, et daemones fugiendo, morbi cm morte cedendo, mare et venti sese pacando pro imperio Christi essetque innocens sine peccato, sicut et Adam creatus ad imaginem Dei. Hoc enim est esse in forma Dei Paulo. Cum ergo tantus tamque potens esset missusque ad reconciliandum nos Deo per mortem et ad exolvendum peccatum (a quo ille, ut et ab omni dolo erat liber, innocens, sanctus, pius, imaginem Dei referens atque ita nec morti nec maledicto ulli obnoxius), factus est tamen caro, vilis et contemptus et propter nos exinanivit se hac Dei forma; cm esset aequalis Deo, formam servi suscepit, subiecit se sponte servituti non qualicum que, sed etiam maledictae morti crucis, cm posset se potentia a Patre accepta tueri nec tradere se illis, quorum cogitationes ante noverat et manus eludebat eosque iam capiendus coram virtute prostraverat; verbum illud Dei factum est, inquam, caro, id est vilis, pauper, miser, maledictum, vermis et non homo, quasi omni potentia destitutus esset, morti se obiecit crucis, oboediens Patri factus (et haec quoque est forma servi et paupertas spontanea); quam ob causam etiam extulit illum Pater, dato illi nomine supra omne nomen, ut ab omnibus adoretur, resuscitavit eum et ad dexteram suam sedere fecit, potentia in coelo et in terra illi data. Et Iohannes post hanc vilitatem scribit, ut et Paulus, fuisse conspectam eius gloriam, non ut alicuius hominis vel angeli, sed ut unigeniti a Patre, iam non ut exinaniti vel in forma servi, sed pleni gratiae et veritatis. Nam ut aliquem Christum alium aeternum ante Mariam fingant, qui fuit in forma Dei vel dives vel verbum deus vel vita luxque, ut id probent nullum locum habent Scripturae, nullas divitias eius possunt ostendere. De homine enim Christo in terris tam potente et talia miranda patrante haec dici volunt evangelistae, non de alio. An non Paulo fuisset facilius loco formae dei dicere verum Deum et aeternum, ut vult Antichristus? In forma enim dei tanquam deus imperabat omnibus; id vero Paulus non fecit, quia de uno eodemque filio Dei (quem dominum et Christum fecit Deus) loquitur; illum qui non sit factus a Deo non demonstrat neque duos Christos usquam tradit.
Ut enim Vetus Testamentum eum promittebat, figurabat; re non ostendebat, ita sub Novo Testamento, non sub Vetere, natus, datus, demonstratus ab angelis, Simeone, Anna et a Deo patre, coelo aperto, coram turbis proclamatus, cm iam proditurus esset (et non ante) ut se verbum, Deum, lucem vitamque ministerio suo docens faciensque demonstraret.
Eodem sensu uterque redit, cm esset summus apud Deum, fuit infimus omnium; idem summus qui factus vilis, non alius et alius: uti et doctiores neoterici docent, praesertim Melanchthon, cuius verba hic placuit adiicere. Vide in vetusto illius commentario in primum Iohannis caput, super illis verbis «Et verbum caro factum est», ubi sic ait: «Porro, omissis philosophicis disputationibus de incarnatione, breviter ita sentio, Iohannem ταπεινώδει capere nasci, cm ait: “Verbum caro factum est”, id est quod Esaias ait “novissimus virorum” et Paulus II Cor., V: “Pro nobis peccatum factus est” et Gal., III: “Factus pro nobis maledictum”. Quare, cm carnem vocat, intellige extremam humiliationem Christi», etc.
Et habitavit in nobis
«Carnem fieri est maledictum et peccatum fieri, ut tolleretur maledictio in carne nostra, ita quod ait “habitavit in nobis” significat id quod Phil., II, dicitur “in similitudinem hominum factus, habitu inventus ut homo”. Et Hebr., IV: “Habemus pontificem tentatum per omnia” idque ita ut novissimus hominum a Propheta vocetur».
Et vidimus gloriam eius
«Antithesim facit Iohannes: ut ante de humiliatione Christi, sic hic rursum de glorificatione loquitur. Gloria, praeter omnia miracula Christi, est resurrectio eius a morte (Ephes., I); neque aliud miraculum aut opus Christi salutare nobis est praeter hoc, ut Matth., XVI: “Non dabitur eis signum, nisi Ionae prophetae” ; Rom., X: “Si in corde credideris quod Deus eum suscitavit ex mortuis, salvus eris”.
Quid autem est credere? Resuscitatum a mortuis, regnare, vicisse mortem et fregisse portas inferi, sustulisse peccatum, tueri nos, iudicaturum incredulos. Haec gloria resurrectionis est, qua glorificat Christus omnes credentes sibi». Haec Philippus, qui etiamsi tuetur Christum aeternum incarnatum, tamen in expositione verborum Iohannis «verbum factum caro» nobiscum consentit.
128`
