16/07/2026
📜 Trzynastowieczny Paryż, tłum studentów i uniwersytecka sala pękająca w szwach. Wszyscy czekają na jedno: aż na katedrę wejdzie mistrz i ogłosi, że przez najbliższe godziny odpowie na każde pytanie.
📙 Tak właśnie rodziły się kwestie quodlibetalne (od łacińskiego de quolibet – „o czym kto chce”). Dwa razy w roku, w czasie Adwentu i Wielkiego Postu, mistrzowie pokroju św. Tomasza z Akwinu spotykali się z publicznością, by zmierzyć się z najtrudniejszymi, najbardziej nieoczywistymi pytaniami z zakresu teologii i filozofii.
🔔 Podczas jednej z takich sesji (Quodlibet VII, q. 6, a. 1-3) Akwinata zmierzył się z pytaniem o to, jak właściwie należy czytać Pismo Święte i ile ma ono sensów. W swojej odpowiedzi Tomasz sformułował poniższą zasadę:
📖 „Pismo Święte prawdę, którą przekazuje, objawia na dwa sposoby: przez słowa i przez figury rzeczy. Objawienie, które dokonuje się przez słowa, wypełnia sens historyczny, czyli literalny. Tak więc do sensu literalnego należy to wszystko, co przyjmujemy wprost z samego znaczenia słów. Natomiast sens duchowy, jak zostało powiedziane, polega na tym, że pewne rzeczy wyraża się przez figurę innych rzeczy, a ponieważ rzeczy widzialne zwykły być figurami niewidzialnych, jak powiada Dionizy, to stąd wynika, że sens przekazywany przez figury nazywamy duchowym.”
🤔 Co to oznacza w praktyce?
1️⃣ Sens literalny (dosłowny): Słowa w tekście opisują konkretne wydarzenia, ludzi i rzeczy. To potrafi zrobić każdy ludzki pisarz.
2️⃣ Sens duchowy: To sytuacja, w której same wydarzenia i rzeczy z historii stają się znakiem czegoś innego. Na przykład: Abraham, który ma złożyć w ofierze Izaaka, to nie tylko historyczna opowieść. Sam Izaak niosący drwa na wzgórze staje się „figurą” (zapowiedzią) Chrystusa niosącego krzyż. Można wyróżnić tu sens tropologiczny, alegoryczny lub anagogiczny.
📌 I tu dochodzimy do sedna sprawy! Dlaczego sens duchowy ma tylko Biblia? Jak ujął to Akwinata:
📖 „Duchowy sens Pisma Świętego bierze się stąd, że rzeczy biegnące swoim torem oznaczają coś innego, co przekazuje sens duchowy. Tak zaś układać rzeczy w ich biegu, by mogły przekazać taki sens, należy tylko do tego, kto swoją opatrznością rządzi rzeczami, a tym kimś jest tylko Bóg. Jak bowiem człowiek może wykorzystać do oznaczania czegoś pewne słowa lub pewne wymyślone podobieństwa, tak Bóg może wykorzystać do oznaczenia pewnych spraw sam bieg rzeczy poddanych Jego opatrzności. Oznaczać zaś coś słowami lub podobieństwami wymyślonymi tylko po to, by oznaczały, mieści się w samym sensie literalnym, jak widać z tego, co zostało powiedziane”.
🕊️ Ludzki autor potrafi pisać tylko słowami. Może stworzyć genialną metaforę, ale nie ma władzy nad historią świata. Natomiast Bóg – jako autor Pisma – jest też Władcą historii. Bóg nie tylko natchnął autorów do napisania słów, ale tak pokierował realnymi wydarzeniami w dziejach, by układały się one w wielki, duchowy sens.
👉 Dlatego w żadnej innej książce napisanej przez człowieka – choćby była najgłębsza i pełna metafor – nie znajdziemy „sensu duchowego” w sensie teologicznym.
🧐 Chcesz dowiedzieć się więcej?
🔎 W tym samym fragmencie Tomasz odpowiada na inne fascynujące pytania:
🔎 Czym charakteryzują się cztery sensy Pisma Świętego, które wyróżnia Tomasz – literalny (zwany też historycznym), tropologiczny (zwany też moralnym), alegoryczny i anagogiczny – i jak je rozróżniać?
🔎 Czy każdy fragment Biblii musi mieć wszystkie cztery sensy?
📙 Pełny tekst tych trzech artykułów wraz z tłumaczeniem i komentarzami znajdziesz na portalu Aquinas CC – polskie tłumaczenie dzieł świętego Tomasza to wspólne dzieło naszej Fundacji, Instytut Tomistyczny oraz Wydawnictwo W drodze!
👇 A jeśli masz na półce nasz 34. tom Opera Omnia, koniecznie otwórz go na siódmym Quodlibecie (Quodlibet VII), kwestii 6, artykułach 1-3! Dotknij żywej, średniowiecznej debaty razem z Doktorem Anielskim!
