03/07/2026
Dzisiaj przypada dokładnie 400 lat od formalnego POWSTANIA PARAFII ŚWIĘTEGO KRZYŻA W WARSZAWIE - 3 lipca 1626 r.
W rejonie dzisiejszych zabudowań bazyliki św. Krzyża w Warszawie, już pod koniec XV wieku obecne było miejsce kultu – krzyż lub nawet kapliczka. Jej powstanie związane było z istnieniem folwarku książąt mazowieckich położonym na północ od obecnej ul. Oboźnej, dla którego obsługi w pobliżu osiedlali się ludzie. Teren ów leżał nad poprzecinaną wąwozami skarpą wiślaną, pomiędzy Czerskiem a Warszawą, a dokładniej między Jazdowem – letnią rezydencją książąt mazowieckich, a zamkiem książąt mazowieckich w Warszowie.
Pierwszą historyczną wzmianką jest zapis czynszu w księdze biskupiej Jana Lubrańskiego z 1510 r. „pro capella S. Crucis in Varsavia”. W aktach rady miejskiej wzmianka o kaplicy widnieje pod rokiem 1512 . Niewątpliwie nie był to już krzyż przydrożny, ale budowla większych rozmiarów – kaplica, w której raz w tygodniu, w niedzielę jeden z wikariuszy kolegiaty św. Jana odprawiał Mszę św. Około 1520 r. Marta – wdowa po rajcy miejskim Serafinie Möllerze, podarowała grunt tzw. baryczkowski na utrzymanie stałego kapelana. Ona też ufundowała skromny kościółek filialny, być może już murowany. W maju 1526 r. Anna księżna Mazowiecka, nadane przez Martę Möllerową dobra uwolniła od wszelkich podatków i od siebie dodała grunty dla kapelana. Dalsze zapisy na rzecz kościoła św. Krzyża uczyniły spadkobierczynie Marty Möllerowej w 1534 r.: Dorota Passowa i Helena – żona Pawła klucznika. W 1536 r. bp poznański Jan Latalski wydał dekret podnoszący kościół św. Krzyża do godności „beneficjum simplex”, czyli zmienił dotychczasowy wikariat w prebendę. Pierwszym kapelanem został ks. Jędrzej Lubański. Prawo patronatu przyznano Dorocie Passowej i Helenie – żonie Pawła klucznika.
W dalszych latach XVI w. kościół św. Krzyża był pod stałą opieką warszawskich mieszczan, o czym świadczą liczne zapisy na ozdobienie budowli, utrzymanie księdza i remonty budowli. W 1572 r. Anna Wolfowa ufundowała przy kościele szpital. Fundusz ten powiększył także Wojciech Oczko – sławny lekarz królewski.
Warto w tym miejscu zauważyć, iż w skarbcu bazyliki świętokrzyskiej znajduje się pięknie zdobiony relikwiarz Krzyża św. z 1592 roku.
Wraz z przeniesieniem dworu królewskiego z Krakowa do Warszawy przez Zygmunta III Wazę w 1596 r., miasto w szybkim tempie zaczęło się rozbudowywać. Wzdłuż traktu wiodącego z zamku w Warszawie do Ujazdowa, Czerska, Krakowa – wznoszono nowe, okazałe dwory, pałace magnatów i szlachty, którzy chcieli mieć własne rezydencje przy Królewskim Szlaku, czyli Krakowskim Przedmieściu.
W 1615 r. nastąpiła poważniejsza rozbudowa kościółka św. Krzyża. Burmistrz Warszawy Paweł Zembrzuski (potomek Marty Möllerowej) wraz z żoną Krystyną dobudowali dwie kaplice i sfinansowali gruntowny remont świątyni. Przy wejściu umieszczono marmurową tablicę z napisem w języku łacińskim, na której znalazły się m.in. słowa: „Dla ratunku dusz swoich i na pamiątkę dla potomnych”. Z biskupich akt wizytacyjnych z kwietnia 1626 r. wynika, iż był to już wówczas kościół murowany.
Bp Jan Wężyk 3 lipca 1626 r. wskutek starań Pawła Zembrzuskiego zatwierdził utworzenie parafii świętokrzyskiej. Pierwszym proboszczem został krewny Pawła – ks. Baltazar Zembrzuski. W granicach nowo utworzonej parafii znalazły się obszary przylegające do Krakowskiego Przedmieścia, więc poczynając od ul. Bednarskiej w stronę Nowego Światu, włączając w to jurydyki czyli podmiejskie majątki magnatów: Kałęczyn (dziś Nowy Świat), Bożydar (między Nowym Światem a Solcem), Grzybów i Leszno. Następcą Baltazara Zembrzuskiego na urzędzie proboszcza był ks. Jan Albert Zeydlicz piastujący ten urząd w latach 1644-1653.
Z opisu Adama Jarzębskiego, który to fragment większego dzieła powstał w 1643 r. wynika, iż wówczas kościół św. Krzyża była to nieduża budowla z dwiema kaplicami po obu stronach nawy. Nad drzwiami był balkon lub duże okno z balustradą u dołu. Kościół otoczony był cmentarzem, obok stała dzwonnica. Po drugiej stronie kościoła znajdował się szpital i szkoła. Całą parcelę otaczał parkan. Naprzeciw dzwonnicy stała tzw. Kalwaria: Chrystus na Krzyżu, Madonna, Maria Magdalena i Apostołowie. W takiej formie kościół przetrwał do „potopu szwedzkiego”. Podczas walk ze Szwedami został spalony i poważnie zrujnowany.
W 1620 roku w pobliżu kościoła św. Krzyża, około miejsca, na którym stoi dzisiaj pomnik Mikołaja Kopernika, z rozkazu króla Zygmunta III Wazy wybudowano tzw. Kaplicę Moskiewską, w której złożono ciała carów Wasyla i Dymitra Szujskiego oraz żony Dymitra – Katarzyny, wziętych do niewoli po bitwie pod Kłuszynem w 1610 r. i zmarłych w 1612 r na zamku w Gostyninie. Ciała carów król Władysław IV zwrócił Rosjanom w 1635 r., kaplica zaś niszczała, później została przekazana dominikanom obserwantom.
zdjęcie: wizualizacja AI na podstawie opisu Adama Jarzębskiego z 1643 r.
opis: opowieść o okresie 1510-1651
