08/08/2026
„Współpracownicy wypraw misyjnych św. Pawła”
(Cz. 2)
Św. Paweł, niestrudzony Apostoł Narodów, gromadził wokół siebie uczniów, aby Dobra Nowina dotarła do jak najliczniejszego grona ludzi ówczesnego świata, zarówno żydowskiego jak i pogańskiego. Paweł i towarzysze w dziele ewangelizacji cierpieli niedostatki, odtrącenie, niesprawiedliwość, biczowanie, ponieśli śmierć męczeńską dla Chrystusa.
W pierwszej części przedstawione zostały sylwetki świętych pierwotnego Kościoła: Barnaby, Marka Ewangelisty, Sylasa i Tymoteusza W tej partii artykułu przyjrzymy się postaciom: św. Tytusa, św. Łukasza Ewangelisty, św. Erasta i św. Arystarcha.
Św. Tytus
- urodził się . ok. 2 roku po Chr. Znany jest wyłącznie z Listów św. Pawła. Pochodził z rodziny grecko-rzymskiej zamieszkałej w okolicy Antiochii Syryjskiej. Stamtąd zabrał go Apostoł do Jerozolimy. Został ochrzczony przez św. Pawła przed 49 rokiem. Paweł nie pozwolił go obrzezać w przekonaniu, że jego praca apostolska będzie rozwijać się nie wśród Żydów, ale wśród pogan. Obok Tymoteusza i Łukasza, Tytus należał do najbliższych i najbardziej zaufanych uczniów św. Pawła. Towarzyszył mu w podróżach i na Soborze Apostolskim w Jerozolimie. Tytus był też u boku Pawła w Efezie, w czasie III podróży misyjnej. Jego to właśnie wysłał do Koryntu. W swoich Listach Apostoł Narodów wyraża słowa pochwały dla Tytusa. Jeden List, napisany ok. 65 roku, św. Paweł skierował wyłącznie do niego i stanowi on duchowe dziedzictwo oraz świadectwo ich relacji. Tekst ten został włączony do kanonu Nowego Testamentu. Około 63 roku Paweł ustanowił Tytusa biskupem gminy chrześcijańskiej na Krecie. Tytus zmarł w wieku 94 lat.
Pamiątki po św. Tytusie.
Grób Tytusa znajduje się prawdopodobnie w Gortynie na Krecie, gdzie według legendy miał ponieść śmierć męczeńską, za panowania cesarza Domicjana (81-96). W miejscu pochówku, w VI wieku wzniesiono pierwszą światynię, bazylikę św. Tytusa, która uległa zniszczeniu podczas trzęsienia ziemi. Po najeździe Saracenów na Kretę w 823 roku, odnaleziono tylko głowę Świętego i umieszczono ją w relikwiarzu. W roku 1662 Wenecjanie zabrali ją do swego miasta i umieścili w bazylice św. Marka. Ojciec Święty Paweł VI nakazał tę relikwię zwrócić Kościołowi prawosławnemu. Podczas wielkich uroczystości została przewieziona w dniu 12 maja 1966 roku i umieszczona w mieście Heraklion (Iraklion)- stolicy Krety. Święty Tytus jest patronem Krety.
Święty Łukasz Ewangelista
Rodzinnym miastem św. Łukasza była Antiochia Syryjska. Był poganinem, choć w nowszych badaniach pojawia się przypuszczenie, że był Żydem. Naukę Chrystusa Łukasz przyjął przed przystąpieniem do św. Pawła. Nie wykluczone, że znał Jezusa. Nie należał do 72 uczniów Pana. Z zawodu był lekarzem, jak o tym pisze św. Paweł (Kol 4,14). Należał do ludzi wykształconych i doskonale obeznanych z ówczesną literaturą. Świadczy o tym jego piękny język grecki, kronikarska dokładność informacji i umiejętność zdobywania źródeł. Starał się dobrze poznać nową religię (Łk 1,3). Około 40 roku po Chr. w Antiochii stał się wyznawcą Chrystusa. Tam zrodziła się nazwa „chrześcijanie” i stąd wyszły misje wśród pogan.
Łukasz około 50 roku po raz pierwszy spotkał św. Pawła, został jego uczniem, towarzyszem podróży i lekarzem. W Troadzie św. Paweł zabrał go ze sobą w długą podróż apostolską (Dz 16,10-17). W Filippi rozstali się. Dopiero w trakcie trzeciej podróży, która rozpoczęła się w 58 roku, Łukasz przyłączył się ponownie do Apostoła, aby go już więcej nie opuścić. Przybyli razem do Jerozolimy. Kiedy św. Paweł dwa lata przebywał w więzienia, w Cezarei Nadmorskiej, Łukasz miał wówczas w Jerozolimie sposobność zapytać uczniów o szczegóły życia Jezusa, które przekazał w swojej Ewangelii. Ze św. Pawłem odbył drogę do Rzymu i jako jedyny pozostał przy nim w więzieniu (2 Tm 4,11). Najstarsza wzmianka o św. Łukaszu znajduje się w Liście św. Pawła do Filemona (w 24). Jest również wymieniany w Liście do Kolosan (4,14) i w Drugim Liście do Tymoteusza (4,11).
Nie wiemy, co działo się z Łukaszem po męczeńskiej śmierci św. Pawła (67 rok). Wg tradycji wyminia się wiele różnych miejsc (Achaję, Galię, Macedonię itp.), w których miał nauczać. Bardziej prawdopodobna wydaje się wzmianka, że Łukasz zmarł w Bitynii (ob. Turcja), przeżywszy 84 lata. Autor nie wspomina jednak o śmierci męczeńskiej, pisze tylko, że Łukasz zmarł „pełen Ducha Świętego".
Pamiątki po św. Łukaszu
Do przechowywania relikwii i ciała Świętego pretendowaly różne miejscowości m.in. Teby
i Efez. Tradycja kościolow wschodnich umieszcza grób św. Łukasza w Tebach. W 375 r. doczesne szczątki Świętego przeniesiono z Teb do Konstantynopola, gdzie w 527 roku cesarz Justynian Wielki złożył je w kościele Hagioi Apostoloi. Od VIII wieku przechowywane są na cmentarzu przy kościele Santa Giustina w Padwie. Relikwie głowy otrzymal w 1354 roku cesarz Karol IV
i umiescil je w katedrze Św. Wita w Pradze.
Św. Łukasz zostawił po sobie dwie bezcenne Księgi Nowego Testamentu, są nimi Ewangelia i Dzieje Apostolskie. Swoją Ewangelię oparł na świadectwie Apostołów. Upodobnił ją do tekstu Mateusza i Marka. Ubogacił je jednak w wiele cennych szczegółów z życia Pana Jezusa. Nie wykluczone, że w Jerozolimie miał kontakt z Maryją. Natomiast Dzieje Apostolskie to jedyny dokument o początkach Kościoła. Łukasz jako uczestnik wielu opisywanych wydarzeń, związanych z podróżami św. Pawła, przekazał ich przebieg z niezwykłą dokładnością. W świetle badań weryfikacyjnych każdy szczegół jego relacji okazał się być w pełni prawdziwy. Niektórzy uważają go za współautora Listu do Hebrajczyków i Listu do Efezjan. Według tradycji kopią tekstu Łukasza jest manuskrypt: Ewangeliarz św. Augustyna z VI wieku, przechowywany w Cambridge.
Późna legenda, z około 530 roku, mówi, że św. Łukasz był malarzem. Przypisuje mu się autorstwo wielu ikon, w tym powszechnie czczonego w średniowiecznym Bizancjum obrazu Marii Theotokos. Jeden z nich, cesarzowa Eudoksja, żona Teodozego II Wielkiego, zabrała z Jerozolimy i przesłała św. Pulcherii, siostrze cesarza. Według innej opowieści kopią jednego z obrazów św. Łukasza jest ikona jasnogórska
Św. Erast z Koryntu (łac. Erastus)
- to pełnomocnik Pawła w Efezie, podczas III wyprawy. Z Efezu Paweł wysłał Erasta i Mateusza do Macedonii. Po aresztowaniu Pawła, w jego ostatniej podróży do Rzymu, Erast zatrzymał się w Koryncie. Paweł wymienia Erasta w Liście do Rzymian, napisanym ok. 58-60 roku w Koryncie, jako jednego z miejscowych dostojników (Rz 16,24). Grecy widzą w nim ekonoma wiernych z Jerozolimy, a później biskupa w Peneas lub Cezarei Filipowej. W Martyrologium Romanum przypisano mu sakrę Macedonii. Zmarł w Filipii.
Pamiątki po św. Eraście.
Większość pamiątek archeologicznych związanych ze św. Erastem znajduje się w Koryncie. Najważniejszym obiektem jest inskrypcja Erasta (tzw. Erastus Inscription) z połowy I wieku n.e. Na placu, w pobliżu starożytnego teatru odkryto płytę chodnikową z łacińskim napisem: ERASTVS. PRO. AED. S. P. STRAVIT - „Erast położył ten bruk na własny koszt w zamian za urząd „edyla”, tj. zarządca miasta” (oikonomos). Artefakt można zobaczyć na terenie wykopalisk w Koryncie, a jego kopia znajduje się w tamtejszym muzeum archeologicznym.
Św. Arystarch
– żył w I wieku.po Chr.
Opis tej postaci znajdujemy w Dziejach Apostolskich (19,29; 20,4; 27,2) i Listach św. Pawła do Kolosan (4,10) oraz do Filemona (w.24). Arystarch był Macedończykiem pochodzącym z Tesalonik. Towarzyszył św. Pawłowi w trzeciej podróży misyjnej do Efezu (lata 53-58). Był świadkiem zamieszek wywołanych przez złotnika Demetriusza w Efezie (Dz 19,24-30). Następnie brał udział w wyprawie Apostoła przez Macedonię i Grecję (Dz20,4) do Jerozolimy. Towarzyszył swojemu mistrzowi gdy ten został uwięziony (58 rok) i razem ze św. Łukaszem służył mu w drodze z Cezarei do Rzymu (60 rok) (Dz 27,2). Prawdopodobnie dobrowolnie sekundował św. Pawłowi w rzymskim areszcie (Kol 4,10 i Flm 24 ). Miał być ścięty razem ze św.Pawłem i Trofimem. Brak świadectw potwierdzających dalsze losy i okoliczności śmierci św. Arystarcha.
Pamiątki po św. Arystarchu. Nie zachowały się pamiątki przypisywane konkretnie św. Arystarchowi. Jego istnienie potwierdzają głównie teksty biblijne i tradycja chrześcijańska.
W Tesalonice odnaleziono rzymskie inskrypcje wymieniające imię „Arystarch" jako urzędnika (politarchę), co dowodzi popularności tego imienia w tym regionie i w tym czasie.
Pozostałości starożytnego teatru, w którym Arystarch został pochwycony przez tłum podczas zamieszek wywołanych przez rzemieślników (Dz 19,29), są aktualnie stanowiskiem archeologicznym.
Autor:
Andrzej Koperski
Kobietom, współpracownicom św. Pawła, autor poświecił odrębny artykuł pt. Kobiety u początków Kościoła Chrystusowego, „Charyzmat" nr 46, 15 czerwca 2023, s. 18-20.
Wybrana literatura do cz. 1 i 2 :
Atlas biblijny, Lublin 1990 Atlas historii biblijnej, Warszawa 2009
Bosak P.Cz, Leksykon wszystkich postaci biblijnych, Kraków 2015
Brownrigg R., Wszystkie postacie Nowego Testamentu, 2003
Chrostowski W., Święty Paweł. Na rozdrożach synagogi i kościoła. Biografia, 2021
Decaux A., Święty Paweł, Warszawa 2006
Encyklopedia Katolicka
Hahn S., Ilustrowany świat Biblii, 2024
Haręzga S., Paweł i Barnaba. Relacje i współpraca w Kościele ( lectio divina), 2025
Hesemann M., Paweł z Tarsu. Archeolodzy tropem Apostoła Narodów, 2015
Lawrence P., Atlas historii biblijnej, Warszawa 2009
Nowy leksykon biblijny, 2011
Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, (wyd. Święty Paweł), 2009
Porter J. R., Zaginiona Biblia. Księgi, które nie weszły do kanonu, Warszawa 2003
Słownik – Konkordancja Osób Nowego Testamenu (opr. P.Cz. Bosak), 1991
netografia:
https://pl.wikipedia.org/wiki/%C5%9Awi%C4%99ty_Barnaba
https://pl.wikipedia.org/wiki/Marek_Ewangelista
https://pl.wikipedia.org/wiki/Bazylika_%C5%9Bw._Marka_w_Wenecji
https://pl.wikipedia.org/wiki/Sylwan_(ucze%C5%84_apostolski)
https://pl.wikipedia.org/wiki/Tymoteusz_(posta%C4%87_biblijna)
https://pl.wikipedia.org/wiki/Tytus_z_Krety
https://pl.wikipedia.org/wiki/%C5%81ukasz_Ewangelista
https://pl.wikipedia.org/wiki/Erast_z_Koryntu
https://pl.wikipedia.org/wiki/Arystarch_(posta%C4%87_biblijna)