Dom Katolicki im. ks. Prałata Józefa Bylicy w Myślenicach

05/11/2023

Komentarz na niedzielę:

(1) Kontekst historyczno-kulturowy
(1.1) Katedra Mojżesza

• W sensie dosłownym chodzi o miejsce siedzenia nauczyciela. Katedra to miejsce, z którego głoszona jest nauka. W tym przypadku Jezus odwołuje się do autorytetu Mojżesza.

• Metaforycznie katedra wskazuje także na statut w hierarchii społecznej oraz wypływające z tego konsekwencje. Siedzieć na katedrze to inaczej być dla innych autorytetem i cieszyć się uznaniem innych. Faryzeusze zobligowani są do głoszenia prawdy i do życia wedle tego, co głoszą.

• Interesujące jest to, że termin „katedra” pojawia się w kontekście przybycia Jezusa do świątyni i podjęcia czynności mających na celu jej oczyszczenie. Jak czytamy: „Jezus wszedł do świątyni i wyrzucił stamtąd wszystkich sprzedawców i kupujących. Powywracał stoły wymieniających pieniądze i stragany (gr. kathedras) sprzedawców gołębi” (Mt 21,12b). W kontekście katedra została zajęta przez sprzedawców gołębi. Może to oznaczać, że nauka Mojżesza nie jest już tak istotna, przekaz jest pusty, bowiem ważniejsze staje się zewnętrzne przestrzeganie zasad kultu. Dokładnie na to samo kieruję w dalszej części swojego wywodu Jezus.

(1.2) Filakterie

• Filakterie to małe pudełeczko z wypisanymi na pergaminie najważniejszymi fragmentami Prawa (Wj 13,1-16; Pwt 6,9; 11,13-21). Jeden umieszczany był na głowie, by ujarzmić rozum i myśli oraz skierować całą swoją uwagę na Boga, a drugi zaś na lewym ramieniu, co oznaczało wyciągniętą przez Boga rękę do Izraelitów, bądź też skierowanie pragnień serca ku Stwórcy. Traktowane były często w sposób magiczny – miały chronić noszącego je przed nieszczęściem. Były wykonane ze skóry koszernego zwierzęcia. Zdobione były motywami roślinnymi bądź zwierzęcymi.

• Każdy dorosły mężczyzna miał obowiązek nosić je codziennie. Zakładane były po odmówieni porannych modlitw (szacharit). Nakaz ten usytuowany został w Pwt 11,18-19: „Weźcie przeto sobie te moje słowa do serca i duszy. Przywiążcie je sobie jako znak na ręku. Niech one będą wam ozdobą między oczami. Nauczcie ich wasze dzieci, powtarzając je im, gdy przebywacie w domu, gdy idziecie drogą, gdy kładziecie się i wstajecie”. Poświęcono im mały traktat w Talmudzie: T(e)fil(l)in.

(1.3) Frędzle

• Frędzle są elementem rytualnego stroju żydowskiego. Nakaz ich noszenia pojawia się w Księdze Liczb: „I mówił znowu Pan do Mojżesza: «Powiedz Izraelitom, niech sobie zrobią frędzle na krajach swoich szat, oni i ich potomstwo, i do każdej frędzli użyją sznurka z fioletowej purpury. Dla was będą te frędzle, a gdy na nie spojrzycie, przypomnicie sobie wszystkie przykazania Pana, aby je wypełnić – a nie pójdziecie za żądzami swego serca i oczu, przez które plamiliście się niewiernością – byście w ten sposób o wszystkich moich przykazaniach pamiętali, pełnili je i tak byli świętymi wobec swojego Boga. Jam jest Pan, Bóg wasz, który was wyprowadził z ziemi egipskiej, aby być waszym Bogiem. Jam jest Pan, wasz Bóg»” (Lb 14,37-41).

• Istotnym jest, by noszone były one na zewnątrz, tak by jedno spojrzenie na nie przypominało o prawach Bożych. Tradycja kabalistyczna oraz czerpiący z niej żydzi sefardyjscy uważają jednak inaczej, choć trudno znaleźć uzasadnienie dla takiego działania. Z talmudycznych przekazów wiemy, z czego powstawał niebieski barwnik koloryzujący uświęcone nitki: był to ślimak morski, a konkretnie skorupiak o nazwie Murex Trunculus.

• Gematria, czyli znaczenie liczbowe, słowa „cicit” równa się liczbie 600. Każdy frędzel to: osiem nici oraz pięć supłów, co daje cztery frędzle – sumując te liczby, liczba gematrii razem wynosi 613 (600+8+5) – właśnie tyle micw zawiera Tora. Cicit wykonany powinien być z naturalnego materiału, np. z wełny lub z lnu.

• „Należy być bardzo skrupulatnym w odniesieniu do przestrzegania micwy cicit, gdyż Tora przywiązuje jej specjalną wartość, porównując do niej wypełnienie wszystkich innych micwot. Jest to wywnioskowane z wersetu: ‘I zobaczysz je i będziesz pamiętał o wszystkich przykazaniach Boga’” [Hilchot Cicit 3:12].

(1.4) Obłuda

• Jezus wskazuje w pierwszym rzędzie na hipokryzję uczonych w Piśmie i faryzeuszy. Stawiają oni wymagania, których sami się nie podejmują. Zostało to dosadnie przez Jezusa nazwane: „sami nie chcą ruszyć ich [nakazów] nawet palcem” (w.4). Wszystko co czynią, robią nie tyle jawnie, co na pokaz. Ośmieszają się zatem, gdyż nie dość, że nie postępują zgodnie z głoszoną przez siebie nauką, to traktują ją jako narzędzie do uzasadnienia swojej pozycji. Ukazanie się w jak najlepszym świetle jest dla nich ważniejsze, niż sama wartość uczynku. Na działanie w ukryciu zwracał już wcześniej uwagę Jezus: „Strzeżcie się, żebyście uczynków pobożnych nie wykonywali przed ludźmi po to, aby was widzieli; inaczej nie będziecie mieli nagrody u Ojca waszego, który jest w niebie” (Mt 6,1). To zdanie ukazuje w pełni jedyny cel czynienia dobra, a jest nim zbawienie.

(1.5) Jeden jest Ojciec, jeden Chrystus i jeden Nauczyciel

• Czasownik „wołać”, „nazywać” (gr. kaleo) odnosi się do nazwania danej rzeczy po imieniu. Poznanie czyjegoś imienia pozwalało na poznanie jego duchowości, wnętrza, istoty jego życia. Stąd Jezus przestrzega przed nazywaniem siebie rabbim, bowiem żaden człowiek nie może nim być. Jest tylko jeden nauczyciel, Jezus, a wspólnota ludzi to bracia i nikt nie powinien się wywyższać.

• W ww. 8-10 pojawia się trzykrotne powtórzenie słowa heis – jeden. Niektórzy Ojcowie Kościoła odczytują tę trójkę w kluczu trynitarnym. Otóż heis odnosi się raz do Chrystusa (w.10), raz do Boga Ojca (w.9), a raz do nauczyciela w. 8. Nie ma jednak wskazania o jakiego nauczyciela ewangeliście mogło chodzić. Funkcję nauczycielską posiada Duch Święty. Jezus powiedział o Nim: „bo Duch Święty nauczy was w tej właśnie godzinie, co należy powiedzieć” (Łk 12,12). Co istotne, to zdanie pochodzi z fragmentu, który również odnosi się do obłudy faryzeuszy zganionej przez Jezusa. Tak wiec Mateuszowego „nauczyciela” utożsamiać można by z Duchem Świętym.

22/10/2023

Komentarz na niedzielę:

(1) Kontekst historyczno-kulturowy
(1.1) Denar

• Denar należy do monet srebrnych, wybijanych w Rzymie w okresie od II wojny punickiej, (ok. 215 roku p.n.e.). Łacińska nazwa denara (łac. denarius) nawiązuje do liczby dziesięć, bo jeden denar składał się z dziesięciu asów (monet z brązu niższej wartości).

• W okresie Republiki na monecie była głowa bogini Romy ze znakiem „x” – wartość dziesiętna w zapisie rzymskim. Rewers monety nosił podobiznę konnych postaci Dioskurów Kastora i Polluksa, z podpisem ROMA u dołu monety.

• W okresie Cesarstwa, który nakłada się na czasy Nowego Testamentu, denar jest powszechnie znany jako dzienna zapłata za pracę fizyczną (Umówił się z robotnikami o denara za dzień i posłał ich do winnicy; Mt 20,2.9-10.13).

• Wartość denara odpowiadała również podatkowi (jeden denar rocznie przez każdą osobę dorosłą nie posiadającą obywatelstwa rzymskiego). Stąd Jezus, słysząc pytanie o podatek, prosi o pokazanie denara. Sam nie miał tej monety przy sobie (cf. Mt 22,19-21 ; Mk 12,15 ; Łk 20,24).

• Spośród innych sytuacji gdzie występuje denar możemy wskazać daninę na rzecz świątyni w Jerozolimie wynoszącą dwa denary (Wasz Nauczyciel nie płaci dwudrachmy?; Mt 17,24-27), za tę samą wartość dwóch denarów Samarytanin opłaca pobyt w gospodzie dla rannego znalezionego przy drodze, zaś flakon wonnego olejku wart był aż trzysta denarów (Wszak można było olejek ten sprzedać drożej niż za trzysta denarów i rozdać ubogim; Mk 14,5).

• W denarach odliczany jest dług (Pewien wierzyciel miał dwóch dłużników. Jeden winien mu był pięćset denarów, a drugi pięćdziesiąt; Łk 7,41) oraz kwota potrzebna na zakup żywności dla tłumów (Mamy pójść i za dwieście denarów kupić chleba, żeby im dać jeść?; Mk 6,37).

• U końca Nowego Testamentu, w Apokalipsie pojawia się raz jeszcze denar jako zapłata za trzy kwarty jęczmienia (Ap 6,6).

(1.2) Ugrupowanie Faryzeuszów i zwolennicy Heroda

• W dzisiejszej perykopie inicjatywę mają dwie grupy: faryzeusze i ich uczniowie wraz ze zwolennikami Heroda chcą pochwycić Jezusa w mowie.

• Celnicy, rekrutowani spośród okupowanych (np. Mateusz Apostoł) byli odpowiedzialni za dostarczanie władzom rzymskim sum podatkowych zebranych od Izraelitów. Przez tę służbę darzeni byli wyjątkową nienawiścią w społeczeństwie.

(2) Kontekst literacki
(2.1) Kontekst szerszy

• Perykopa Mt 22, 15-22 jest osadzona między przypowieścią o uczcie królewskiej (Mt 22, 1-14) a polemiką Jezusa z saduceuszami o zmartwychwstaniu (Mt 22, 23-33), czyli między rzeczywistością ziemską (podatki itp.) a królestwem niebieskim (uczta weselna i zmartwychwstanie).

(2.2) Narracja
• Faryzeusze i zwolennicy Heroda szukają sposobu aby odwieść ludzi od chodzenia za Jezusem. Wymyślają po to sposób samooskarżenia się, przez nieroztropną odpowiedź na pytanie zamknięte (tak czy nie). Na to pytanie zadane Jezusowi odpowiedź pozytywna – oskarża Go o kolaborację z okupantem, odpowiedź negatywna – o brak subordynacji Jezusa wobec panującej władzy Rzymu.

• Zwrócenie się do Jezusa tytułem „nauczycielu”, czyli rabbi nie oznaczało przyznania mu tego tytułu ale właśnie próbę jego podważenia. Dalsza część formuły zagajenia dialogu (wiemy, że jesteś prawdomówny i drogi Bożej w prawdzie nauczasz) wydaje się ukrytą ironią skierowaną przeciwko Jezusowi.

• Faryzeusze podkreślają, że Jezusowi nie zależy ani na Herodzie, ani na Cezarze (na nikim Ci też nie zależy, bo nie oglądasz się na osobę ludzką) jednak ich pytanie o podatek zakłada odpowiedź eliminującą jedną z dwóch władz doczesnych (Cezar lub Herod). Jezus ma się okazać albo anty-rzymski, (Judasz z Galilei byłby tu Jego poprzednikiem) albo anty-izraelski.

• Wobec tego pytania Jezus natychmiast demaskuje hipokryzję rozmówców, którzy nie chcą znać odpowiedzi na postawione przez siebie pytanie ale tylko uchwycić Jezusa w mowie.

• Prośba Jezusa o przyniesienie monety denara, poświadcza dwa fakty: Jezus nie ma przy sobie denara, faryzeusze – mają. Wobec zakazu czynienia jakichkolwiek obrazów (Pwt 5,8; Wj 20, 4.23) posiadanie monety z podobizną Cezara – już było wykroczeniem wobec Tory. Na monecie widniał napis: „Tyberiusz, Cezar, syn boskich Augustów, August”. Tak obraz jak i napis na monecie dyskredytują rozmówców Jezusa, którzy taką monetą się posługują.

• Na pytanie Jezusa: «Czyj jest ten obraz i napis?» faryzeusze odpowiadają : „Cezara”, przygotowując końcową pointę Jezusa.

• „Oddajcie Cezarowi to co należy do Cezara a Bogu to co należy do Boga” ta odpowiedź Jezusa otwiera zamknięte pytanie swoich oponentów (płacić czy nie płacić?) i podnosi je na zupełnie inny poziom.

• Z jednej strony wyraźnie rozróżnione są władza doczesna i władza boska. Z drugiej podkreślona zostaje podwójna zależność człowieka: od władzy świeckiej i od boskiej. Oddanie każdemu co mu się należy w kontekście Boga przywołuje Rdz 1,26 gdzie człowiek, uczyniony na obraz i podobieństwo Boga – powinien Mu oddać to co do Niego należy – tak jak oddaje Cezarowi, to co należy do Cezara. Poddaństwo władzy świeckiej jest jedynie częścią poddaństwa władzy boskiej. To ta druga udziela mandatu pierwszej a nie odwrotnie. Nie ma też alternatywy : jedna albo druga, mimo że jest wyraźnie ich rozróżnienie. Praworządność władzy doczesnej jest wyraźnie widzialna w świetle władzy boskiej (prześladowania i męczennicy wykazują niepraworządność władzy świeckiej przez odwołanie się do doskonałości władzy boskiej).

• Rozwiązanie dialogu następuje przez zmieszanie grupy, która początkowo powzięła inicjatywę rozmowy – teraz zmieszani odchodzą zostawiając swojego rozmówcę.

15/10/2023

Komentarz na niedzielę:

(1) Kontekst historyczno-kulturowy
(1.1) Idea uczty na starożytnym Bliskim Wschodzie

• Uczta była traktowana jako forma komunikacji, w której dochodzi do wymiany społecznie ważnych informacji między zapraszającym gospodarzem a zaproszonymi gośćmi. Jeżeli więc gospodarz zapraszał kogoś na ucztę, to mogło oznaczać, że miał bardzo ważną informację do przekazania. Uczta zawsze wiązała się z ważnym komunikatem.

• Już samo przygotowanie uczty było istotnym środkiem komunikacji. Rodzaj przygotowanych posiłków oraz sposób rozmieszczenia miejsc przy stole przez gospodarza był wyraźnym komunikatem dla gościa, np. im bliżej stołu ktoś został posadzony, tym w oczach gospodarza był osobą ważniejszą.

• W starożytności ucztę dzielono na dwa główne typy: ceremonialną i rytualną. Uczta ceremonialna to świąteczny posiłek, na którym gospodarz i goście wyrażali swoją wzajemną solidarność, przynależność i jedność. Uczta rytualna z kolei wyznaczała przełomowe chwile w życiu osoby (np. zaślubiny) i miała na celu wyrazić i uczcić czyjąś przemianę osobową, na czym zyskiwała cała społeczność.

(1.2) Uczta weselna
• Uczta weselna przeważnie była dużym zgromadzeniem, zamożni gospodarze (np. król) mogli zapraszać nawet całe miasto. Zawsze jednak obecni byli przyjaciele i krewni obydwu rodzin.

• Przyjęcie zaproszenia i obecność na uczcie weselnej było społecznym obowiązkiem, dlatego byłoby zniewagą nie przyjąć zaproszenia na wesele lub ubrać się na nie w nieodpowiedni sposób. Osoba zaproszona, nawet jeśli nie darzyła sympatią gospodarza, musiała przyjąć zaproszenie. Podobnie gospodarz, nie mógł sobie pozwolić na niezaproszenie pewnych dostojnych i ważnych społecznie osób, nawet jeśli nie darzył ich sympatią. Z drugiej strony, zaproszenie niewłaściwej osoby (np. jawnego grzesznika lub wroga wspólnoty) byłoby bardzo źle widziane.

• Ze względu na ogromne przygotowania dokładny czas rozpoczęcia się uczty weselnej nigdy nie był z góry znany, dlatego wyjście i zwołanie zaproszonych gości było czymś standardowym.

• Wielką obrazą było, kiedy ktoś przyjął zaproszenie, a w międzyczasie, jeszcze przed zwołaniem zrezygnował i nie pojawił się na uczcie, zostawiając wolne miejsce. Taki widok pustego miejsca był wstydliwy i obraźliwy dla gospodarza. W przypadku gospodarza-króla groziło to nawet karą, gdyż mogło być odczytane jako bunt o wymiarze politycznym.

• Goście zwykle przywdziewali najlepsze szaty (proporcjonalnie do możliwości).

• Od ludzi niższej klasy społecznej wymagano większej punktualności (już po zawołaniu) niż od klasy wyższej, do której podchodzono bardziej pobłażliwie. Spóźnienie się bez względu na klasę społeczną było widziane jako zniewaga.

• Uroczystość weselna: jedzenie, picie, śpiewy, tańce, potrafiły trwać nawet przez tydzień czasu.

(1.3) Szata weselna

• Szata wskazywała na rangę i status społeczny osoby. Publiczne uroczystości, takie jak uczta weselna, były miejscem manifestacji swojego statusu społecznego na podstawie noszonej szaty. Bogatsi nosili szaty z najlepszych materiałów.

• Szata weselna była znakiem przynależności do grona wybranych gości weselnych i nadawała status bycia godnym w domu gospodarza i zgromadzonej społeczności.

08/10/2023

Komentarz na niedzielę:

(1) Kontekst historyczno-kulturowy
(1.1) Budowa i zarządzanie winnicą

• Opisane w przypowieści elementy winnicy zgadzają się z historycznym stanem wiedzy. Ogrodzenie stanowiły w winnicach luźno spasowane kamienie (choć mógł to być równie dobrze po prostu żywopłot), będące zabezpieczeniem przed zwierzętami.

• W wydrążonej w skale tłoczni miażdżono winogrona, by uzyskać z nich sok.

• Wieża pełniła podwójną funkcję: była używana jako strażnica, ale też jako schronienie dla strażników (zamiast małej chatki: por. Iz 1,8) gdy winnica była duża, strażnicy mogli z wieży obserwować całą posiadłość.

• W starożytności większość własności uprawnych to niewielkie włości ludzi ubogich. Do dużych majątków zatrudniano najemnych rolników. Według C.A. Evansa ludzie zatrudniani jako najemnicy nie zawsze byli ubodzy; zdarzało się, że byli to ludzie dobrze usytuowani.

• Nowo założona winnica przynosiła owoce przynajmniej w cztery lata po jej założeniu (Jub. 7.1). Osoba, która podejmowała się takiego przedsięwzięcia jak założenie winnicy, musiała więc mieć dobrą sytuację finansową.

(1.2) Najemnicy roszczą sobie prawo do dziedzictwa

• „To jest dziedzic; chodźcie zabijmy go, a posiądziemy jego dziedzictwo” (w. 38). Może zrodzić się pytanie: skąd bierze się przekonanie najemników, że zabicie przychodzącego syna stworzy im możliwość przejęcia winnicy? Ich naiwna kalkulacja nie musi być wynikiem braku realizmu narratora przypowieści. Możliwych jest kilka rozwiązań:

o Być może w ocenie najemników zabicie nie tylko niewolników, ale nawet syna stałoby się dla gospodarza sygnałem, że dalsze roszczenie sobie prawa do winnicy przerasta jego możliwości; najlepszym wyjściem z tej sytuacji byłoby więc zrzeczenie się własności.

o Pojawienie się syna właściciela winnicy mogło zasugerować niewolnikom, że ojciec przekazał synowi winnicę na własność lub też że właściciel winnicy nie żyje – w takiej sytuacji syn przyszedłby wziąć winnicę we własne posiadanie.

o Najemnicy już wcześniej mogli przypisać sobie prawo do posiadania winnicy. Jeżeli właściciel winnicy dopiero po okresie czterech lat (dopiero wtedy winnica zaczyna przynosić owoce) zacząłby domagać się należności, najemnicy nie czuliby większych oporów, by rościć sobie prawo do własności. W Talmudzie odnajdujemy przyzwolenie na przypisanie sobie prawa własności ziemi, na której pracowano co najmniej trzy lata, o ile właściciel nie zaprotestował (por. Miszna, Bat., 35b).

• Niektórzy interpretatorzy są zdania, że treścią alegorii jest chłopska rewolta przeciw niesprawiedliwemu właścicielowi. Starożytne źródła prawne rzeczywiście sprzyjają bogaczom, a więc i właścicielom ziemskim (C.S. Keener).

o Najemnicy jednak nie mieliby się przeciw czemu buntować: właściciel winnicy odbierał jedynie należną mu własność.
o Ludność była przyzwyczajona do skąpstwa gospodarzy. Ten z przypowieści i tak wydaje się być kimś bardzo dobrodusznym.
o Właściciele ziemscy w przypadku konfliktu bez większych trudności byli w stanie wytracić zatrudnianych najemników. Tymczasem gospodarz swoje sługi, a następnie syna posyła nieuzbrojonych.

(1.3) Zabicie posłańców i syna gospodarza

• Izrael odrzucał wielu proroków (por. 2 Krn 24,19), obrazowanych tu przez posłane sługi właściciela winnicy.
o Prześladowany był prorok Eliasz (1 Krl 19,14), ukamieniowany został głoszący słowo Boga Zachariasz, syn kapłana Jojady (2 Krn 24,21), prześladowano i ścięto mieczem prorokującego mężczyznę imieniem Uriasz (Jr 26,20-23), niejednokrotnie bito i więziono proroka Jeremiasza (Jr 20,2; 37,15-16; 38,6). Późniejsze podania z kolei przekażą, że okrutny król Manasses miał przeciąć Izajasza drewnianą piłą (Męczeństwo Izajasza, 5,1-14), a Jeremiasza – Żydzi mieli ukamienować w Egipcie ( Pro. 2.1).

o W kontekście tej konkretnej przypowieści pamiętamy także o zamordowanym na życzenie córki Herodiady Janie Chrzcicielu (zob. Mt 14,1-13), o którym chwilę wcześniej wspomniał Jezus (Mt 21,32).

o Co ciekawe, zła dola proroków jest często przywoływana i przypominana w pismach Nowego Testamentu (zob. Mt 23,29-39; Dz 7,52; 1 Tes 2,15 Hbr 11,36-38).

• Po wielu wiernych sługach Bóg posyła wreszcie ostatnie swoje Słowo (por. Hbr 1,1-2), własnego Syna. Mateusz, czerpiąc materiał od Marka, zmienił kolejność zdarzeń związanych z synem właściciela winnicy. Według przypowieści w wersji Markowej syn zostaje zabity, a dopiero potem wyrzucony na zewnątrz (Mk 12,8). Mateusz decyduje się umieścić motyw mordu dopiero po wyrzuceniu go z winnicy (Mt 21,39). Powody tej zmiany mogą być następujące:

o Dostosowanie się do zwyczajów żydowskich. Gdyby syna zamordowano wewnątrz winnicy, jej przestrzeń stałaby się nieczysta (wg Talmudu zwłoki zanieczyszczają ziemię, którą sobą „zacieniają”; por. Miszna, Ohal. 2.1), Nikczemni najemnicy mieliby wówczas problem z rozprowadzaniem wina.

o Zmiana lepiej oddaje to, co stało się z Jezusem. Po sądzie wyprowadzono Go poza Jerozolimę – to tam został ukrzyżowany (Hbr 13,11-12; J 19,17.20, por. Mt 27,32-33).

16/07/2023

Komentarz na niedzielę:

(1) Kontekst historyczno-kulturowy
(1.1) Realia historyczne pracy na roli

• Biblia mówi o siedmiu głównych uprawach na terenie Palestyny: pszenica, jęczmień, winorośl, oliwka, daktylowiec, f**a, granat.

• W ojczyźnie Jezusa pola uprawne usytuowane były na stokach wzgórz i mały postać tarasów, mających na celu zatrzymywać wodę deszczową i przeciwdziałać erozji warstwy ornej gleby. Pola te ogradzane były kamiennymi murkami, a na ich obrzeżach często wyrastały różnego rodzaju chwasty, osty i inne cierniste rośliny.

• Długotrwała susza, trwająca od maja do października powoduje, że gleba w tym czasie jest tu sucha, popękana i bardzo twarda. Dodatkowo w Judei i Samarii w warstwie ornej gleby występują liczne kamienie, a podglebie jest skaliste. Orka jest, więc możliwa dopiero po rozmiękczeniu gleby, co następuje pod wpływem opadów deszczu rozpoczynających się w październiku. Pola orano pługiem ciągniętym przez zwierzęta, zaś pola położone na bardzo skalistym terenie przekopywano motyką.

• Za czasów Jezusa nie znano brony, przy pomocy której współcześnie przykrywa się posiane zboże. By ochronić ziarna przed ptakami, wykonywano orkę powtórnie lub przepędzano przez zasiane pole stado zwierząt. Nie dziwi, więc fakt opisany w przypowieści, że: przyleciały ptaki i wydziobały je.

• Plon stokrotny? Ilość plonu, o której mówi Biblia, to dużo czy mało? S. Roux, przeor trapistów, podaje w swych zapiskach z 1908 roku szacunkowy stosunek plonu do zasianego ziarna dla kilku zbóż: pszenica 9,19 do 1; jęczmień 10,12 do 1; soczewice 4 do 1. Nie jest możliwe znaleźć kłos, w którym będzie 100 ziaren. Ale zboża, czyli pszenica i jęczmień, krzewią się: z jednego ziarna wyrasta nie jedno, a kilka źdźbeł zakończonych kłosem. Nie dotyczy to jednak wszystkich ziaren i nawet obecnie przy nowoczesnych metodach uprawy wagowy plon pszenicy rzeczywiście bywa 30-40 krotny.

(1.2) Narzędzia pracy rolnika
• Pług – narzędzie do spulchniania gleby. Początkowo drewniane, a od X w. przed Chr. zakończone żelaznym lemieszem. Był ciągnięty przez osły lub woły. Orkę wykonywano w porze wczesnych deszczy jesiennych. Wymagała ona stałej uwagi rolnika, co było związane z utrzymywaniem pługa w ziemi i poganianiem ciągnącego go zwierzęcia. Jezus wykorzystał ten fakt dla pouczeniach o przymiotach człowieka, który jest godny wejść do królestwa Bożego: Jezus mu odpowiedział: «Ktokolwiek przykłada rękę do pługa, a wstecz się ogląda, nie nadaje się do królestwa Bożego» (Łk 9,62).

• Oścień – kij długości ok. 2-2,4 m z zaostrzonym końcem, którego używał oracz do popędzania wołów. Niekiedy oścień zakończony był żelaznym grotem.

• Jarzmo – nakładano je na karki wołów, krów lub jałówek ciągnących pług lub wóz. Składało się ono z drewnianej ramy, która sprawiała, że zwierzęta szły równo. To powiedział Pan do mnie: «Sporządź sobie więzy i jarzmo i nałóż je sobie na szyję! (Jr 27,2).

• Sierp – Pierwotne sierpy miały ostrza krzemienne, które później zastąpiono żelaznymi. Żniwiarze ścinali zboże tuż pod kłosem, które zbierano do koszy i zwożono z pola na klepisko. Inny sposób ścinania zboża polegał na zżynaniu całych łodyg u podstawy i wiązaniu ich w snopy.

• Sanie młockarskie – drewniana deska o szerokości 90 cm i długości 1,5-2 m ponabijana od spodu krzemieniami lub „guzami” żelaznymi, wystającymi niczym zęby, wykorzystywana do rozcierania kłosów w celu wykruszenia z nich ziarna: Oto Ja przemieniam cię w młockarskie sanie, nowe, o podwójnym rzędzie zębów (Iz 41,15). Deskę tę, na której stał woźnica, ciągnęły po klepisku osły, woły lub jałówki.

(2) Kontekst literacki
(2.1) Literacka dysproporcja

Bardzo interesujący w przypowieści jest efekt literackiej dysproporcji, który zachowuje po obydwu stronach ten sam stosunek liczbowy: trzy do jednego i jeden do trzech.
Trzy do jednego
• Posiani na drodze – usłyszą słowo, zaraz przychodzi szatan i porywa słowo w nich zasiane.
• Na miejscach skalistych – przyjmują słowo z radością; ucisk lub prześladowanie – załamują się.
• W cierniach – słuchają wprawdzie słowa; troski tego świata, ułuda bogactwa i inne żądze.
Jeden do trzech
• Ziemia żyzna: plon trzydziestokrotny, sześćdziesięciokrotny i stokrotny.
Trzem sytuacjom bezproduktywności odpowiada jedna sytuacja o potrójnej sile żyzności. Taka gra literackich symboli uświadamia mocno radykalność jedynych dwóch możliwości: życia i śmierci.

(2.2) Warstwy tekstu w tradycji Marka
Najstarszą wersję przypowieści o siewcy znajdziemy w Ewangelii Marka. Podstawowa trudność w interpretacji tekstu oryginalnego polega na tym, że między Mk 4,14 a Mk 4,15 mamy zmianę linii interpretacyjnej wpisaną w sam tekst oryginału:
• Do wersetu Mk 4,14 sianym ziarnem jest słowo Boga (Siewca sieje słowo; Mk 1,14). W konsekwencji glebą, w której słowo jest siane, jest serce człowieka – ono może okazać się glebą żyzną lub jałową.
• Od Mk 4,15 interpretacja idzie w innym kierunku: odtąd nie słowo jest siane, ale ludzie słuchający słowa: A oto są ci posiani na drodze (4,15); Podobnie na miejscach skalistych posiani są ci, którzy… (4,16); Są inni, którzy są zasiani między ciernie (4,18); W końcu na ziemię żyzną zostali posiani ci, którzy słuchają słowa, przyjmują je i wydają owoc: trzydziestokrotny, sześćdziesięciokrotny i stokrotny (Mk 4,20). Wydaje się, że – na zasadzie logicznej konsekwencji – alegoryczne znaczenie gleby przesuwa się dalej: ludzie zasiani są w konkretnych okolicznościach życia i historii.

Trudność tę tłumaczą hipotezy dotyczące historii samego tekstu biblijnego. Możliwa jest następująca rekonstrukcja faktów:
• Jezus (lata trzydzieste I wieku) mówił przypowieść, która została zapisana w Mk 4,1-14. W ustach Jezusa historycznego, czyli na poziomie najstarszej warstwy tradycji, ziarnem było słowo Boże, a glebą – serce człowieka, czyli ludzka dyspozycyjność i otwartość na Ewangelię. Ewentualne przeszkody zagłuszające wzrost ziarna należą do sfery wewnętrznej: są narracyjnie „umieszczone” tam, gdzie słowo jest siane – w sercu indywidualnego słuchacza słowa.

• Po śmierci Jezusa (lata czterdzieste / sześćdziesiąte I wieku) pierwsi chrześcijanie mają problem ze zrozumieniem przypowieści (śladem tej trudności mogłyby być słowa: Nie rozumiecie tej przypowieści? Jakże zrozumiecie inne przypowieści?; Mk 4,13). W różnych wspólnotach mogły powstać różne wersje przypowieści, a co za tym idzie – różne jej interpretacje.

• W ewentualnym sporze o właściwą lekturę przypowieści głos zabiera wspólnota Marka Ewangelisty (lata siedemdziesiąte I wieku) i proponuje nowy paradygmat lektury: siani są konkretni ludzie, a ewentualne przeszkody zagłuszające wzrost ziarna należą do sfery zewnętrznej: są narracyjnie „umieszczone” tam, gdzie słowo jest siane – w okolicznościach historii.

• Innymi słowy, w czasach wspólnoty Markowej refleksja szła nie tyle w kierunku pytania o to, jakie psychologiczne uwarunkowania są przeszkodą dla rozkwitu ziarna, ale – co było dla chrześcijan lat 70-tych bardziej palącym problemem – na ile historia i obiektywne okoliczności, w jakich człowiek znajdzie się mimo swej woli, wpływają na decyzje dotyczące wierności słowu. W latach 70-tych mamy czasy ostrego konfliktu między Kościołem a Synagogą.

• J. Keegan postawił hipotezę: cztery rodzaje gleby odpowiadają czterem relacjom Jezusa z czterema grupami judaizmu: faryzeuszami, saduceuszami, uczonymi w Piśmie i starszymi; zaś żyzna gleba oznacza relację z uczniami (T.J. Keegan, The Parable of the Sower and Mark’s Jewish Leaders, in CBQ 56 [1994] 501-518.

• Lata 70-te to czasy wzajemnego wykluczania na poziomie religijnym, społecznym, ekonomicznym, co było bolesne zwłaszcza dla judeochrześcijan. To czas, gdy wybór wiary Chrystusa staje się równoznaczny z koniecznością zerwania z dotychczasową tradycją religijną i opowiedzeniem się „albo” – „albo”. Czy wierność korzeniom żydowskim i religii przodków mogła się okazać glebą rodzącą ciernie? Czy odrzucenie, a nawet agresja ze strony najbliższych mogła się okazać miejscem skalistym? Na ile człowiek ma wpływ na to, na jakiej glebie historii i tradycji religijnej jest zasiany? Te problemy są bardziej aktualne w latach 70-100 I wieku.

Co interesujące, na planie narracyjnym w Ewangelii Marka nauka płynąca z przypowieści (Mk 4) została potwierdzona konkretnymi wcześniejszymi faktami (Mk 1-3), co czyni przypowieść jeszcze bardziej wiarygodną:
• Ziarno słowa naprawdę zostało już zasiane. Jezus głosi Ewangelię już w Mk 1,14.
• Co może realną przeszkodą dla słowa – ziarna z punktu widzenia narracji?
o Faryzeusze spiskują, by zgładzić Jezusa już w Mk 3,6.
o Zdrada Judasza już została zapowiedziana w Mk 3,19.
o Płytkie rozumienie Ewangelii prefiguruje reakcja i zdumienie tłumów w Mk 2,12.

(2.3) Czynnik czasu we wzroście ziarna

Interesujące jest także przeczytać przypowieść z punktu widzenia upływu czasu.
Aby w życiu ludzkim wydarzył się moment szczególny (gr. kairos plonu stokrotnego), najpierw musi upłynąć właściwie długi czas (gr. chronos oczekiwania).

05/07/2023

18/06/2023

Komentarz na niedzielę:

(1) Kontekst historyczno-kulturowy
(1.1) Byli jak owce pozbawione pasterza

Mówiąc, że Izraelici są jak owce bez pasterza, ewangelista sięga po znaną w Starym Testamencie metaforę, która zazwyczaj oddaje mocną krytykę przywódców religijno-politycznych Izraela płynącą od Boga przez proroków:
• Synu człowieczy, prorokuj o pasterzach Izraela, prorokuj i powiedz im, pasterzom: Czyż pasterze nie powinni paść owiec? Nakarmiliście się mlekiem, odzialiście się wełną, zabiliście tłuste zwierzęta, jednakże owiec nie paśliście. Słabej nie wzmacnialiście, o zdrowie chorej nie dbaliście, skaleczonej nie opatrywaliście, zabłąkanej nie sprowadzaliście z powrotem, zagubionej nie odszukiwaliście, a z przemocą i okrucieństwem obchodziliście się z nimi. Rozproszyły się owce moje, bo nie miały pasterza i stały się żerem wszelkiego dzikiego zwierza. Rozproszyły się, błądzą moje owce po wszystkich górach i po wszelkim wysokim pagórku (Ez 34,2-6).
• O Panie, od którego zależy życie wszystkich istot, wyznacz do kierowania społecznością męża, który by na jej czele wychodził i wracał, wyprowadzał ich i przyprowadzał, by społeczność Pana nie była jak stado bez pasterza (Lb 27,16-17).
• Prorok Micheasz do króla Izraela: „Ujrzałem całego Izraela rozproszonego po górach, jak owce bez pasterza, i Pan rzekł: Nie ma nad nimi pana. Niech wróci każdy w pokoju do swego domu”. Wtedy król izraelski zwrócił się Jozafata: „Czyż ci nie powiedziałem? Nie prorokuje mi pomyślności, tylko nieszczęścia” (1 Krl 22,17-18).
• Proście Pana o deszcz w porze wiosennej, bo Pan władcą gromów i On zsyła deszcze obfite, daje każdemu zieleń na polu. Posążki bóstw natomiast mówią tylko brednie, wróżbici widzą tylko kłamstwa, i złudne są sny, które wyjaśniają, pocieszają zwodniczo. Dlatego pójdą dalej, podobni do trzody błądzącej ciągle, bo nie ma pasterza. Przeciw pasterzom gniew mój się rozpala, moja kara ściga już kozły (Zach 10,1-3).

Z metaforą owiec bez pasterza kontrastuje w Starym Testamencie zapowiedź i obietnica nowego władcy Izraela, który wyjdzie z Betlejem, a który – jako dobry pasterz – będzie paść mocą Pańską. Ta obietnica jest tłem literackim dzisiejszej ewangelii.
• A ty, Betlejem Efrata, najmniejsze jesteś wśród plemion judzkich! Z ciebie mi wyjdzie Ten, który będzie władał w Izraelu, a pochodzenie Jego od początku, od dni wieczności. Przeto Pan wyda ich aż do czasu, kiedy porodzi mająca porodzić. Wtedy reszta braci Jego powróci do synów Izraela. Powstanie On i paść będzie mocą Pańską, w majestacie imienia Pana Boga swego. Osiądą wtedy, bo odtąd rozciągnie swą potęgę aż po krańce ziemi (Mi 5,1-3).

(2.2) Żniwo wprawdzie wielkie, lecz robotników niewielu

Inną metaforą literacką, która tłumaczy nam dzisiejszy fragment jest motyw żniw. W tradycji apokaliptycznej żniwa oznaczają dzień Boga Jahwe – dzień gniewu Boga i sądu Izraela.

• Tak bowiem będzie na środku ziemi pomiędzy narodami, jak przy otrząsaniu oliwek, jak ostatki winogron po winobraniu (Iz 24,13).
• Stanie się w ów dzień, że Pan wymłóci kłosy – od Rzeki aż do Potoku Egipskiego; i wy, synowie Izraela, wszyscy co do jednego będziecie zgromadzeni (Iz 27,12).
• Zapuśćcie sierp, bo dojrzało żniwo; pójdźcie i zstąpcie, bo pełna jest tłocznia, przelewają się kadzie, bo złość ich jest wielka» (Jl 4,13).
Interesujące jest jednak to, że obok tekstów, w których motyw żniw ma konotacje negatywne, równolegle w Biblii rozwija się tradycja interpretowania tego symbolu w kategoriach pozytywnych: żniwa to także dzień odmiany losu Izraela, chwila szczególnej interwencji Boga Jahwe, w wyniku której historia narodu Pana zostanie trwale przemieniona (por. Hengel, Charismatic Leader, 75).
• Dla ciebie, Judo, również rozpocznie się żniwo, gdy los narodu odmienię (Oz 6,11).

Jeśli nałożymy na siebie tradycję Starego i Nowego Testamentu, widzimy, że rolę aniołów, których zadaniem w tekstach apokaliptycznych jest zebranie przed dniem gniewu z całej ziemi ludzi należących do Pana, teraz w Ewangelii przejmują apostołowie (hebrajskie słowo šāliaḥ – „wysyłać”, a w tradycji rabinistycznej rzeczownikowo: „ktoś wysłany”, „posłaniec” – w języku codziennym Jezusa określało najprawdopodobniej zarówno anioła, jak i apostoła; por. F. H. Agnew, The Origin of the New Testament Apostle-Concept: A Review of Research, JBL 105 (1986), 75-96). Ich praca w starożytnym Kościele jest rozumiana i przedstawiona we wspólnocie Mateuszowej jako zadanie zgromadzenia wierzących w Chrystusa z całej ziemi przed dniem Pana – przed powtórnym przyjściem Chrystusa na ziemię. Jako praca przygotowująca świat na dzień ostatni, a zarazem wskazująca na fakt, że czas jest krótki.

Uczniowie są wyposażeni w odpowiednie „narzędzia”. Zakaz dotyczący troski o rzeczy pochodzące z porządku naturalnego (Nie bierzcie na drogę torby ani dwóch sukien, ani sandałów, ani laski!; Mt 10,10) dobrze kontrastuje z poziomem nadprzyrodzonym: „narzędziami” Boga są modlitwa i moc:
• Modlitwa. Proście Pana żniwa… Albright i Mann w swoim komentarzu stwierdzają, że modlitwa jest najważniejszym kombajnem na żniwach Pańskich.
• Moc. Swą moc (gr. eksousia) aż do tej pory Jezus objawił w swoich naukach potwierdzonych znakami i czynami - por. Mt 8,9, 9,6.8. Moc Jezusa (w ewangeliach eksousia stopniowo staje się terminem technicznym) w oczach świadków odróżnia Jezusa od uczonych w Piśmie. I teraz ta sama moc (gr. eksousia) jest przekazana i delegowana uczniom. Oznacza to, że wszystko, co będą robić czego będą nauczać apostołowie, będzie działaniem Boga. Apostołowie działają w imieniu Pana.