W kościołach księstwa legnicko-brzeskiego przechodzenie do ewangelicyzmu następowało łagodnie, a to za sprawą księcia Piasta Fryderyka II Legnickiego (1499-1547), który w roku 1539 oficjalnie przyjął luteranizm. W szerzeniu nowych idei szczególnie zasłużony był Valentin Trozendorf (1490-1556), sławny rektor szkoły w Złotoryi, do której ściągała młodzież niemal z całej Europy. Potem jej działalnoś
ć sprowadziła się jedynie do zabrania ewangelikom kilku kościołów. Ewangelicyzm obecny jest w Legnicy nieprzerwanie od 1522 roku. W Święto Zesłania Ducha Świętego w 1522 roku wygłoszono w Legnicy w kościele Mariackim pierwsze ewangelickie kazanie. Refomacja w Legnicy przyjęta została szybko i objęła wkrótce prawie całą zamieszkałą ludność samej Legnicy oraz przyległych miejscowości. Dzieje Legnicy od czasów Reformacji są związane z ewangelicyzmem, którego oddziaływanie kształtowało historię tego miasta przez ponad 400 lat. Najtrudniejszy okres przeżyli ewangelicy legniccy po drugiej wojnie światowej. Dzisiaj ewangelicy korzystają z największego kościoła legnickiego Marii Panny, w którym, jako pierwszym, odprawiono Wieczerzę Pańską pod dwiema postaciami. Po II wojnie światowej pierwsze polskie nabożeństwo ewangelickie odprawił 27 października 1946 roku ks. Karol Jadwiszczok (1905-1988). Długoletnim duszpasterzem Parafii w Legnicy w okresie powojennym był ks. Jan Zajączkowski poświęcający wiele czasu i energii ewangelikom z terenu Dolnego Śląska. Od 1991 roku parafia obsługiwana była przez duszpasterza Parafii jaworskiej - ks. Romana Kluza. Od lipca 1997 roku do 31. stycznia 2005 roku duszpasterzem legnickiej Parafii Ewangelicko-Augsburskiej był ks. Cezary Królewicz. W roku 1992 obchodzono uroczyście 800-lecie istnienia kościoła. Wspaniałe organy, znajdujące się w świątyni, stały się, po ich remoncie w 1977 roku, podstawą do organizacji (aż do 1992 r.) Dni Muzyki Kameralnej i Organowej, a od 1985 r. - Konwersatorium Organowe. Do Parafii legnickiej należy filiał w Głogowie. W Głogowie, gdzie w roku 1652 wzniesiono pierwszy Kościół Pokoju, będący po odbudowie w 1655 roku ostoją ewangelicyzmu dla całej północnej części Dolnego Śląska, współcześni wierni korzystają z gościny tamtejszej Parafii rzymskokatolickiej. Z terenu obecnej Parafii legnickiej pochodzi, urodzony w 1585 r. w Rudnej koło Lubina, Johann Hermann - najwybitniejszy pieśniarz ewangelicki, obok ks. doktora Marcina Lutra i Pawła Gerhardta. Jego pieśni są ciągle popularne. Warto wspomnieć, że niektóre z nich wykorzystał J. S. Bach w swoich Pasjach według Ewangelii św. Mateusza i św. Łukasza. Zainteresowanych bardziej szczegółowym opracowaniem historii Reformacji w Legnicy odsyłam do artykułu ks. Jana Zajączkowskiego Przyczynki do historii Reformacji w Legnicy. Historia kościoła Marii Panny
Kościół Ewangelicki Marii Panny jest najstarszym legnickich kościołem farnym. Dzieje budowlane naszego kościoła pozostają jednak do schyłku średniowiecza spowite w mroku. Jego początki wg historyków niemieckich sięgają drugiej połowy XII w., kiedy to Bolesław Wysoki ok. 1170 r. nieopodal zamku wybudował niewielki jednonawowy, prawdopodobnie drewniany, kościółek. W roku 1192 wzniesiono na miejsce starego, który okazał się za mały, nową budowlę z kamienia łamanego-piaskowca. Pierwsze wzmianki o istnieniu kościoła pochodzą z dokumentu klasztoru lubiąskiego z roku 1195, w którym wymienia się targ obok kościoła pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny w Legnicy. W roku 1203 wymienia się po raz pierwszy proboszcza tego kościoła. Z kolei w 1208 r. Henryk Brodaty darowuje klasztorowi w Trzebnicy dziesięciny z parafii Najświętszej Marii Panny, której potwierdzenie istnienia nastąpiło w roku 1218. Ten pierwszy murowany kościół był kościołem romańskim, położonym w północno- zachodniej części obecnej budowli. Był on kościołem jednonawowym, zakończonym od wschodu krótkim prezbiterium z półkolistą apsydą. Kolejna przebudowa przypada na okres panowania Henryków Śląskich. W owym czasie była to budowla bazylikowa o trójnawowym korpusie z bardzo wąskimi nawami bocznymi i prosto zamkniętym, wydłużonym prezbiterium. Świątynię wzniesiono z cegły i ciosów piaskowca. 9 kwietnia 1241 roku, według kronikarza Jana Długosza, Henryk Pobożny modlił się w legnickim kościele Mariackim przed wyruszeniem na bitwę znaną w historii jako bitwa pod Legnicą. W rocznikach Jana Długosza możemy znaleźć ciekawe słowa: Kiedy książę Henryk wychodził ze swoimi oddziałami z miasta Legnicy, by podjąć wojnę z Tatarami, ze szczytu kościoła NMPanny, w którym poprzedniego dnia złożono ofiary Boskiemu Majestatowi dla zapewnienia bezpieczeństwa jemu i jego wojsku, zsunął się kamień i spadł koło głowy jadącego w swej wspaniałej zbroi księcia i omal nie rozbił mu głowy. Ten wypadek uznali wszyscy za ostrzeżeni z nieba, albo ? jak było rzeczywiście ? za zła wróżbę. Wskazywał on niezawodnie na niebezpieczeństwo, na które w starciu, w mającej nastąpić walce, miał się narazić książę Henryk i jego wojsko. Kościół, z którego wyruszył książę Henryk II Pobożny na bitwę z Tatarami był, kilka wieków później, pierwszym kościołem ewangelickim w Legnicy i jednym z pierwszych kościołów ewangelickich na Śląsku. Obecnie jest kościołem parafialnym Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Legnicy. W jego wnętrzu bitwa pod Legnicą została przedstawiona na dwóch witrażach, odnowionych przez legnicką parafię ewangelicką w roku 1992. Pierwszy wykonany przez Otto Linnemanna w roku 1905 ukazuje postać Henryka Pobożnego podczas nabożeństwa przed bitwą. Drugi wykonany również w 1905 roku przez Carla de Bouche, umieszczony w nawie ołtarzowej, przedstawia scenę znalezienia ciała księcia Henryka przez jego matkę Jadwigę, uznawaną w kościele rzymskokatolickim za świętą.
25 maja 1338 r. podczas pożaru miasta doszczętnie płonie kościół Marii Panny. W roku 1362 mówi się także o spalonej plebani kościoła Mariackiego. Na mocy decyzji podjętej przez Radę Miejską Legnicy w latach 1362-1386 kościół odbudowano i przekształcono w budowlę halową. Nowo zbudowany kościół pod względem powierzchni był około czterokrotnie większy od poprzedniego. Był teraz trójnawową, siedmioprzęsłową halą wzniesioną na planie bazyliki. Wnosząc z niezbyt wiarygodnego znaku mistrza murarskiego zakrystia została powiększona jeszcze w XIV wieku, następnie około 1417 roku wybudowano podwójną kaplicę ufundowaną przez cech sukienników. W kontrakcie kończącym budowę w roku 1403 występuje, tak jak w kościele św. Piotra, mistrz Clawis- parlier, murarz Heinrich Berynger, Niccloss Becker, Hensil Rosenig, Petsche Pfaffendorf. Potem w latach 1450-1468 rozbudowana bryła kościoła przez proboszcza i kanonika Martina Cromera poprzez dobudowanie chóru (zapoczątkowanego w 1468r.) i podwyższenie nawy środkowej, została przekształcona w kościół bazylikowy, który swój charakterystyczny kształt otrzymał poprzez podwyższenie południowej wieży w 1484 r. Rozbudowa wnętrza była trudna ze względu na graniczenie kościoła od strony wschodniej z uliczką, która była niezbędna do obrony murów miejskich. Tak więc zdecydowano się na przesklepienie uliczki i wybudowanie chóru na tym sklepieniu, tak, że jego ściana wschodnia dotykała do ówcześnie znajdujących się tam budynków plebani. W roku 1487 wieża kościoła po uprzednim podwyższeniu została zaopatrzona w nowy miedziany hełm. W roku 1602 wieża ta została poddana renowacji. W 1660r. hełm tej wieży został ponownie zniszczony. W 1674r. nastąpił remont kościoła, a w 1689r. remont wieży na której zostały zawieszone nowe dzwony.
11 marca 1822 kościół ponownie płonie w wyniku uderzenia pioruna. W latach 1824-1829 został odbudowany. W tym okresie dobudowano nawy, przekształcono kościół ponownie w budynek halowy, a także zbudowano w elewacji zachodniej dwie nowe wieże o jednakowej wysokości. Autorem projektu, który konsultowano w Berlinie u Karla Fryderyka Schinkla był prawdopodobnie mistrz Gunter i mistrz Ernest August Theinert z Legnicy. Kościół został poświęcony powtórnie po odbudowie w roku 1828. Działania remontowe nie wpłynęły pozytywnie na budowlę, bowiem założenie od strony zachodniej 200 stopni z piaskowca i podwyższenie obu wież spowodowało nadmierne obciążenie. Budowla opadła, a pomiędzy wieżami i korpusem głównym powstały znaczne rysy na sklepieniu i murach zewnętrznych, a z okien zaczęły odpadać maswerki.
29 sierpnia 1890 roku kościół odwiedził i opisał, młody krakowski student, Stanisław Wyspiański. Będąc w Legnicy tylko jeden dzień zajął się pilnie zwiedzaniem i szkicowaniem miasta. W liście sporządzonym owego dnia możemy zobaczyć Legnicę końca XIX wieku w tym kościół Mariacki. W dniu 10 września 1903 r. Komisja Budowlana sporządziła aktualny raport o szkodach budowlanych. Do jednomyślnego, zgodnego życzenia gruntownej renowacji przychyliły się wreszcie odpowiednie władze. 18 października 1903 roku przystąpiono do przebudowy kościoła. W styczniu 1905 r. rozpoczął swoje działania pochodzący z Nadrenii architekt i konserwator obiektów sakralnych Hubert Kratz. Podczas prac remontowych zostały zlikwidowane wewnętrzne empory oraz wykonane nowe witraże spod rąk najlepszych niemieckich mistrzów. Pomalowane zostało wnętrze kościoła w geometryczne wzory ?mauretańskie? wg projektu prof. Detkana, które powierzono prof. Augustowi Oetken - Berlin. Rozległe roboty objęły także wieże, dach i południowe dobudowane kaplice. Prace ukończono tak szybko, że już 31 maja 1906 r. mogła mieć miejsce uroczystość poświęcenia kościoła. 9 czerwca 1908 r. kościół Marii Panny został już całkowicie przekazany do użytku Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w obecności cesarza Wilhelma II.
