Gmina Wyznaniowa Żydowska w Krakowie

27/08/2026

27 sierpnia 1942 r. Niemcy dokonali likwidacji żydowskiej społeczności Wieliczki, otaczając miasto już dzień wcześniej.
Tego dnia zamordowano chorych ze szpitala oraz cały personel, łącznie około 150 osób.

Deportacje i egzekucje
Następnego dnia, o godzinie 7 rano, na polach bogucickich zgromadzono około 6000 Żydów z Wieliczki i okolic.
Niezdolnych do pracy - ok. 700 osób - wywieziono do Koziej Górki w Puszczy Niepołomickiej i tam rozstrzelano. Młodych mężczyzn - ok. 700 osób - deportowano do obozów pracy w Płaszowie, Prokocimiu i Stalowej Woli. Pozostałych - ok. 6000 osób - wysłano do obozu zagłady w Bełżcu, gdzie zostali zamordowani.

„Śmierć w raju głupców” — Judenjagd w Wieliczce
Historyk Paweł Zarychta opisuje te dni jako jedne z najsmutniejszych w dziejach miasta:
„W pełnym dotąd gwaru i życia mieście panuje złowroga cisza, przerywana jedynie okrzykami esesmanów i strzałami z broni maszynowej.”

Po deportacjach rozpoczęła się Judenjagd, czyli polowanie na Żydów.
Niemcy i ich pomocnicy przeszukiwali domy, strychy, piwnice, pola i kryjówki.
Na miejscu rozstrzeliwano odnalezione osoby, m.in. 14 Żydów ukrywających się na strychu przy Rynku Górnym. Ciała zamordowanych przewożono na cmentarz żydowski w Grabówkach. Równolegle trwała grabież mienia, ciężarówki pełne mebli i sprzętów wyjeżdżały w stronę Krakowa i Rzeszy.

Czytaj więcej
Tygodnik Powszechny:
https://www.tygodnikpowszechny.pl/smierc-w-raju-glupcow-16969

Dziennik Polski:
https://plus.dziennikpolski24.pl/zaglada-niepolomickich-zydow/ar/c15-15482620

Foto: Pomnik Martyrologii w Wieliczce (dawnej Klasno) znajdujący się na tamtejszym cmentarzu żydowskim. (Modlitwę prowadzi gabaj Kuba Lewinger)

27/08/2026

Przedstawiamy godziny modlitw na 28-29 sierpnia 2026 r.

26/08/2026

26 sierpnia 1813 r. nawiedziła Kraków jak również Kazimierz ogromna powódź. Tego dnia bowiem, wylała Wisła płynąca jeszcze obecną ul. Dietla, zalewając niemal błyskawicznie oba brzegi „a przedewszystkiem Miasto Żydowskie o wiele niżej położone, poczem woda dopłynęła do ramienia Wisły, oddzielającego Kazimierz od Podgórza i stworzyła potężne jezioro między obu ramionami rozhukanej rzeki. Ludność uciekała, o ile mogła wydostać się z uścisku rozszalałego żywiołu, mniej szczęśliwi wyłazili na dachy i kominy, czekając zmiłowania Bożego. Tak minęła okropna noc i nazajutrz dnia 27 sierpnia zaczęły wody opadać ku Podgórzowi, wskutek czego podniósł się poziom tego ramienia Wisły. W ciągu kilku dni wody zupełnie ustąpiły, lecz bardzo długo trwało zanim można było osuszyć ulice i place. Drewniane domki w Mieście Żydowskiem zgniły doszczętnie, z murowanych musiano konwiami wynosić wodę z piwnic i suteren. Ludność Miasta Żydowskiego ucierpiała okropnie, lecz samo miasto zyskało wiele przestrzeni w kierunku od ulicy Miodowej ku bagnisku, pozostałem po odwiecznem korycie Wisły.”
Majer Bałaban, Historia Żydów w Krakowie i na Kazimierzu 1304-1868, Kraków 1936

W złączeniu „Plan miasta Krakowa w obrębie okopów” opracowany w 1836 r. przez Teofila Żebrawskiego, znanego krakowskiego kartografa i geodety. Plan był załącznikiem do dwóch ówczesnych publikacji książkowych: “Widoki miasta Krakowa i jego […], źródło: CARTOGRAPHIA CRACOVIANA

25/08/2026

⚽25 sierpnia 1919 r. w Krakowie urodził się Wiktor Lezerkiewicz, syn Abrahama i Berty. Przed wojną był piłkarzem żydowskiego klubu Makkabi Kraków, a w czasie okupacji stał się jednym z tych, których życie ocalił Oskar Schindler.

Podczas niemieckiej okupacji trafił do krakowskiego getta. W październiku 1942 r. został wraz z rodziną deportowany do obozu zagłady w Bełżcu. W dramatycznych okolicznościach zdołał uciec z transportu razem z bratem Leszkiem, jego najbliżsi zostali zamordowani.

Po ucieczce powrócił do getta, a po jego likwidacji trafił do obozu w Płaszowie. W październiku 1944 r., dzięki interwencji Schindlera, został przeniesiony do obozu Brunnlitz na Morawach, gdzie pracował jako elektryk aż do wyzwolenia w maju 1945 r.

Po wojnie wrócił do Krakowa, ożenił się z Reginą Steiner, a w 1949 r. wyemigrował do Stanów Zjednoczonych. Tam założył firmę VR Precision Corporation, produkującą części do samolotów.
Zmarł w Nowym Jorku 16 października 2009 r.

Źródło fotografii: http://wiktor-lezerkiewicz.inmemoriam.org/

24/08/2026

24 sierpnia 1942 r. w Bochni rozpoczęła się pierwsza akcja w ramach Aktion Reinhardt na terenie starostwa krakowskiego.
Żydów bez dokumentów potwierdzających zatrudnienie zmuszono do stawienia się w koszarach wojskowych, skąd deportowano ich do obozu zagłady w Bełżcu.

Podczas tego „wysiedlenia” zamordowano również osoby uznane za niezdolne do pracy: starców, kobiety i małe dzieci. Około 400–500 osób wywieziono do Baczkowa w Puszczy Niepołomickiej i tam zabito.

Drugi etap - 10 listopada 1942 r.
W kolejnej akcji Niemcy zastrzelili wszystkich chorych ze szpitala żydowskiego.
W getcie zabito co najmniej 70 osób, około 100 deportowano do obozu pracy w Płaszowie, a około 500 ponownie wysłano do Bełżca.

Podział getta i jego likwidacja - 1943 r.
W styczniu 1943 r. getto w Bochni podzielono na dwie części:
Getto A - dla osób pracujących,
Getto B - dla niepracujących.

Ostateczna likwidacja nastąpiła 1 września 1943 r.
W obu częściach przebywało wówczas 4500–5000 osób.
Z getta A około 1000 osób wywieziono do obozu w Szebniach k. Jasła,
Z getta B około 3000 osób deportowano do KL Auschwitz.

W Bochni pozostawiono jedynie około 250 osób, pilnowanych przez oddziały ukraińskie. Ich zadaniem było przeszukanie terenu getta i odnalezienie ukrytych dóbr przeznaczonych do wysyłki do Rzeszy.

Pamięć o bochniańskich Żydach
Polecamy uwadze Żydowską Trasę Pamięci — unikatowy szlak obejmujący 15 punktów związanych z historią getta i jego mieszkańców:
http://bochnia.eu/turystyka/przewodnik-po-miescie/spacery-i-wycieczki-3/zydowska-trasa-pamieci/?fbclid=IwAR233kbMzkJVUK5TpR-Iji0PcF3w3KIsbw81lMRrqUfdkKIWSF42IUD8D5Y

Na podstawie: Elżbieta Rączy, Zagłada Żydów w dystrykcie krakowskim w latach 1939–1946, Rzeszów 2014.

foto: budynek dawnej synagogi znajdująca się w Bochni przy ulicy Trudnej 13.

23/08/2026

23 sierpnia 1942 r. Niemcy rozpoczęli akcję deportacyjną Żydów z Nowego Sącza. Tego dnia zgromadzono wszystkich na placu nad Dunajcem. Zezwolono zabrać ze sobą tylko bagaż nieprzekraczający 15 kg., w tym żywność na dziesięć dni. Nakazano ustawić się wszystkim według ulic. Głowa rodziny miała mieć przy sobie klucze do mieszkania, zaopatrzone w kartkę z dokładnym adresem, które następnie oddawano żydowskiej policji. W wyniku selekcji Niemcy wybrali około 760-800 osób zdolnych do pracy, z których część wywieziono do obozów pracy w Muszynie, Nawojowej, Rytrze i Rożnowie, około 100 do Tarnowa, a około 460 postawiono w Nowym Sączu, głównie rzemieślników, robotników oraz żydowskiej administracji. Pozostałych skierowano do getta dla niepracujących. Jego mieszkańców deportowano w trzech transportach do obozu zagłady w Bełżcu – 24,26 i 28 sierpnia 1942 r.

Zdjęcia pochodzą z wydarzenia, które miało miejsce 28 sierpnia 2022 r., w Nowym Sączu. Został wówczas uroczyście otwarty skwer Pamięci Ofiar Zagłady, znajdujący się u zbiegu ulic Tymowskiego, Kazimierza Wielkiego i Berka Joselewicza. Jest to upamiętnienie ok. 12 tys. sądeckich Żydów zamordowanych przez niemieckiego okupanta, których imiona wyryto na ścianach tej monumentalnej budowli, przypominającej w formie muzeum w Bełżcu.

Podczas uroczystości była obecna Sara Weinfeld Melzer, która jako jedna z nielicznych przeżyła likwidację getta oraz wielu potomków sądeckich Żydów. Nie zabrakło oczywiście prezydenta Miasta Nowego Sącza Ludomira Handzla, Konsul Generalnej w Krakowie Erin Nickerson, Ursuli Maier, która reprezentowała Republikę Federalną Niemiec oraz przedstawicielki Ambasadora Izraela w Polsce ELeny Lagutin oraz wielu znamienitych gości w tym licznie zgromadzonych mieszkańców Nowego Sącza. Gminę Wyznaniową Żydowską w Krakowie reprezentowała delegacja z błp. Tadeuszem Jakubowiczem na czele.

Na podstawie: Elżbieta Rączy, Zagłada Żydów w dystrykcie krakowskim w latach 1939-1946, Rzeszów 2014

21/08/2026

Paraszat Rabina Boaza Gadki.

21/08/2026

21 sierpnia 1917 r. w Moskwie urodził się Leonid Hurwicz, syn Adolfa Abrahama i Zofii z domu Salamon - wybitny ekonomista, profesor emeritus Uniwersytetu Minnesoty, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie ekonomii (2007).

Wywodził się z rodziny polskich Żydów, która w wyniku działań wojennych znalazła się na krótko w Moskwie. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości rodzina wróciła do Warszawy. Hurwicz ukończył prawo na Uniwersytecie Warszawskim (1934–1938) oraz konserwatorium muzyczne w klasie fortepianu.

W 1938 r. ojciec namówił go do wyjazdu na studia doktoranckie do London School of Economics, obawiając się, że narastający antysemityzm w Polsce zahamuje karierę syna. Wybuch wojny zastał go w Wielkiej Brytanii, lecz nie przedłużono mu wizy. Dzięki interwencji rodziny nie wrócił do Polski, wyjechał do Genewy, gdzie kontynuował studia.

Sytuacja w Europie stawała się coraz bardziej niebezpieczna. W wyniku splotu sprzyjających okoliczności Hurwicz uzyskał wizę amerykańską i w sierpniu 1940 r. przypłynął do USA. Studiował ekonomię na Uniwersytecie Chicagowskim oraz Uniwersytecie Harvarda.

W swojej karierze pracował na wielu renomowanych uniwersytetach, był pracownikiem ONZ oraz konsultantem amerykańskich agencji rządowych. Interesował się m.in. teorią równowagi ogólnej, teorią popytu i dobrobytu, teorią cen, rozwoju i planowania. Publikował także prace dotyczące transformacji gospodarczej i przekształceń własnościowych w Polsce.

W 2007 r., w wieku 90 lat, otrzymał Nagrodę Nobla, był najstarszym laureatem w historii tej nagrody.
Leonid Hurwicz zmarł 24 czerwca 2008 r. w Minneapolis.

📖 Czytaj więcej:
https://sztetl.org.pl/pl/tradition-and-jewish-culture/culture-and-science/leonid-hurwicz-1917-2008
https://www.leonidhurwicz.org/

📷University of Minnesota, http://www.econ.umn.edu/hurwicz/

21/08/2026

21 sierpnia 1946 r. na drodze z Przemyśla do Medyki (woj. rzeszowskie) zamordowano 4 Żydów. Świadkiem mordu był Jankiel Kułakier lat 58, przedwojenny mieszkaniec Warszawy, który lata okupacji spędził w ZSRR, a do Polski wrócił w lipcu 1946 r. Z jego zeznań złożonych w Wojewódzkim Komitecie Żydowskim w Krakowie wynika, że przebieg zdarzeń był następujący: Kułakier po przyjeździe do Polski zamieszkał w Szczecinie. Ponieważ nie zastał nikogo z rodziny, postanowił wrócić do ZSRR. W tym celu wybrał się do Przemyśla celem nielegalnego przekroczenia granicy. Na miejscu spotkał 7 innych Żydów zdecydowanych na nielegalne przekroczenie granicy. W drodze 8-osobowej grupie towarzyszyli dwaj Polacy (NN), którzy byli prawdopodobnie przewodnikami. W nocy ok. 23.00 cała grupa została zatrzymana przez patrol 4 żołnierzy w polskich mundurach. Żołnierze po zorientowaniu się, że mają do czynienia z Żydami, kazali całej grupie usiąść na ziemi, a następnie wszystkim Żydom związano ręce. Następnie dwaj żołnierze zabrali jednego Żyda, którego odprowadzono ok. 100 metrów dalej do lasu i tam uduszono. Jeden ze sprawców wrócił i przy pomocy innego żołnierza zabrał drugiego Żyda do lasu. Czwarty żołnierz pilnował reszty grupy. W tej sytuacji pozostali Żydzi podjęli próbę ucieczki. W trakcie strzelaniny zabito dwóch kolejnych uciekających Żydów. Jednym z nich był Szmul Seidenwurm z Radomia. Pozostałej czwórce udało się zbiec. Następnego dnia rano Żydzi wrócili do Przemyśla, informując o zdarzeniu miejscowy komitet żydowski i władze bezpieczeństwa. Następnie wraz z funkcjonariuszami UB przybyli na miejsce zdarzenie, gdzie znaleziono 4 trupy. Oględziny wykazały, że dwie ofiary zostały uduszone, a dwie zastrzelone. Z ustaleń przemyskiej milicji wynikało, że ośmiu Żydów (Izaak I Hammer, Szymon Halpern, Szmul Seidenwurm, Aleksander Jaroker, Srul Szerman, Judka Tannenbaum, Jankiel Kułakier i jeden Żyd o nieustalonym nazwisku) prowadzona była przez Jakuba Lottera (Żyd) i Józefa Bałucha (P***k).

Kontekst powojennej przemocy
Pogromy w Kielcach i Krakowie nie były wyjątkami. Jak pisze Julian Kwiek w książce Nie chcemy Żydów u siebie. Przejawy wrogości wobec Żydów w latach 1944–1947, powojenne morderstwa na Żydach były liczne i rozproszone. Żydzi wracający do Polski byli często bezbronni, pozbawieni majątku, nietolerowani, a ich dawne domy zajmowali nowi mieszkańcy. Wielu z nich wracało z nadzieją na odbudowę życia, tylko po to, by spotkać się z wrogością, odmową i przemocą. W przypadku zbrodni pod Przemyślem żołnierze kierowali się czystą nienawiścią rasową. Przez lata okupacji nauczeni, że Żydów można bezkarnie zabijać, powtórzyli to, co - jak wskazuje autor - robili wcześniej.

📚 Źródło:
Julian Kwiek, Nie chcemy Żydów u siebie. Przejawy wrogości wobec Żydów w latach 1944–1947, Warszawa 2021, s. 508

21/08/2026