Shankhamai Temple

Shankhamai Temple या देवी सर्वभूतेषु शक्ति-रूपेण संस्थिता !

गरिबीको छायाँमुनि झुल्किएको संस्कारहजुरबुबाको जीवनमा एउटा यस्तो समय आएको रहेछ, जहाँ सुखभन्दा दुःख धेरै थियो। जेठी हजुरआम...
21/08/2026

गरिबीको छायाँमुनि झुल्किएको संस्कार

हजुरबुबाको जीवनमा एउटा यस्तो समय आएको रहेछ, जहाँ सुखभन्दा दुःख धेरै थियो। जेठी हजुरआमाको अल्पायुमै असामयिक निधन भएपछि उहाँ एकातिर जीवनसाथी गुमाएको पीडामा हुनुहुन्थ्यो भने अर्कोतिर ठुलोबुवा र फुपूहरूलाई हुर्काउने जिम्मेवारी उहाँकै काँधमा थियो। गाउँको गरिबी, सीमित स्रोतसाधन र सन्तानको भविष्यको चिन्ताले उहाँलाई झन् गहिरो पीडामा पारेको थियो।
त्यो समय अर्को विवाह उहाँका लागि रहर होइन, बाध्यता थियो। सन्तानलाई हुर्काउन, परिवार चलाउन र जीवनको गाडी अघि बढाउन उहाँले आफ्नो कान्छो भाइको सल्लाहअनुसार मेरी हजुरआमालाई कान्छी श्रीमतीका रूपमा विवाह गर्नुभयो।
विवाहपछि मेरी हजुरआमाले ठुलोबुवा र फुपूहरूलाई आफ्नै सन्तान सरह माया, स्याहार र संस्कार दिएर हुर्काउनुभयो। उहाँको त्यही विशाल मनले एउटा टुक्रिएको परिवारलाई फेरि जोड्दै लग्यो।
केही समयपछि बुढेसकालका सन्तानका रूपमा मेरो बुबाको जन्म भयो। त्यो परिवारलाई दुःखले झेलीरहेको थियो तर आशाको एउटा नयाँ किरण भने थपिएको थियो।
बुबा सानैदेखि दुःखमा हुर्किनुभयो। उहाँ विद्यालय पढ्न जानुहुन्थ्यो। हजुरबुबा र हजुरआमा अर्मपर्म गर्दै खेतीपातीको काम गर्नुहुन्थ्यो। उमेरले हजुरबुबालाई कमजोर बनाइसकेको थियो। उहाँले भारी बोक्न र पहिलेझैँ काम गर्न नसक्दा गाउँका केही मानिसहरूले उहाँलाई तितो र छुद्रो वचन लगाएर हेप्ने गर्थे।
तर बुबाको मनले ती कुरा सहन सकेन।
स्कुल छुट्टी हुनेबित्तिकै बुबा हजुरबुबाले काम गरिरहेको ठाउँमा पुग्नुहुन्थ्यो र उहाँको भागको भारी आफैँ बोकेर काममा सघाउनुहुन्थ्यो। सायद त्यही बाल्यकालले बुबालाई एउटा ठूलो पाठ सिकाएको थियो—आफ्ना आमाबुवाको दुःख बुझ्न उमेर ठूलो हुनुपर्दैन, मन ठूलो हुनुपर्छ।
बुबा गरिबीमै हुर्किनुभयो, तर गरिबीलाई आफ्नो भाग्य मानेर बस्नुभएन। दुःखका बीच पनि विद्यालय शिक्षा पूरा गर्नुभयो। पछि मेरी आमासँग विवाह गर्नुभयो। मेरी आमालाई हजुरबुबा र हजुरआमाले बुहारीका रूपमा मात्र होइन, आफ्नै छोरीका रूपमा माया र सद्भाव दिनुभयो।
बुबाको निरन्तर मेहनतले गाउँकै स्वास्थ्य चौकीमा सानो भए पनि सरकारी जागिर प्राप्त गर्नुभयो। बिस्तारै हाम्रो परिवारले भोग्दै आएको गरिबीको चोटमा मलम लाग्न थाल्यो।
बुबाले सुखदुःख गर्दै हामी तीन जना छोराछोरीलाई पढाउनुभयो, हुर्काउनुभयो र हाम्रो भविष्य बनाउनुभयो। पुरानो, चर्किएको र पानी चुहिने खरको घरलाई पनि ऋणधन गरेर पुनर्निर्माण गर्नुभयो। आफ्ना सन्तानलाई सुरक्षित आवास दिनुभयो।
तर बुबाको सबैभन्दा ठूलो परिचय उहाँले बनाएको घर वा कमाएको जागिर होइन, आफ्ना आमाबुवाप्रतिको उहाँको कर्तव्य थियो।
बुबाले हजुरबुबा र हजुरआमालाई जीवनको अन्तिम समयसम्म साथ दिनुभयो। दुःखमा साथ दिनुभयो, सुखमा साथ दिनुभयो। आफ्नो गच्छेअनुसार चाडपर्व मनाउनुभयो। कहिल्यै गुनासो गर्ने ठाउँ राख्नुभएन। गाउँमै बसेर उहाँहरूको सेवा गर्नुभयो।
हजुरबुबा र हजुरआमाप्रति बुबाले देखाउनुभएको माया, सम्मान र सद्भावले उहाँमा परेको असल संस्कार स्पष्ट देखिन्थ्यो। जुन हजुरबुबाले दुःखका दिनमा आफ्नो भारी बोक्न नसक्दा अरूको तिरस्कार सहनुपरेको थियो, बुबाले आफ्नो काँध थापेर जीवनभरको हजुरबुबाको ऋण तिर्न खोज्नुभयो।
अन्ततः हजुरबुबा र हजुरआमाले आफ्नो अन्तिम श्वास पनि बुबाकै काखमा फेर्नुभयो। योभन्दा ठूलो सन्तानधर्म र योभन्दा ठूलो आमाबुवाको भाग्य अरू के हुन सक्छ र?
आजको आधुनिक समयमा यस्ता भाग्यमानी आमाबुवा र यस्ता कर्तव्यनिष्ठ सन्तान कमै भेटिन्छन्। कतिपय आमाबुवाको पार्थिव शरीरले समेत सन्तानलाई अन्तिम पटक भेट्न कयौँ दिन कुर्नुपर्ने अवस्था छ। परिवारको सुख खोज्दै बाध्यताले आफ्नो पसिना बेच्न विदेशिएका कैयौँ छोराछोरीले परदेशमै अकालमा ज्यान गुमाउनुपरेको पीडा पनि हाम्रो समाजले देखिरहेको छ।
तर मेरो बुबाले त्यो अवस्था आफ्नो आमाबुवामाथि आउन दिनुभएन।
उहाँले आफूलाई केवल सफल सन्तान होइन, असल सन्तानका रूपमा स्थापित गर्नुभयो।
बुबाको जीवनले मलाई एउटा गहिरो शिक्षा दिएको छ—धनसम्पत्ति कमाउनु ठूलो कुरा हो, तर आमाबुवाको बुढेसकालमा उनीहरूको सहारा बन्न सक्नु त्योभन्दा ठूलो सम्पत्ति हो। आमाबुवाले दिएको संस्कार सन्तानको व्यवहारमा देखिन्छ, र असल संस्कार पुस्तौँसम्म बाँचिरहन्छ।
आज म यही प्रार्थना गर्छु—मेरो इष्टदेवी श्री शंखमाई माताले बुबाले हिँड्नुभएको सत्मार्गमा हिँड्ने शक्ति मलाई पनि प्रदान गरून्। दुःख, अभाव र परिस्थितिले कहिल्यै आफ्नो कर्तव्यबाट विचलित नबनाओस्। आफ्ना अग्रजलाई सम्मान गर्न, आमाबुवाको दुःख बुझ्न र उहाँहरूले देखाउनुभएको असल बाटो पछ्याउन सक्ने बुद्धि र सामर्थ्य प्रदान गरून्। 🙏
सन्तानले आमाबुवालाई दिने सबैभन्दा ठूलो उपहार धन होइन—उहाँहरूको बुढेसकालमा आफ्नो काँध र साथ हो।

मैले देखेको जीवन्त पाठशाला --म हजुरबुबाको काखमा हुर्केर बढेको हुँ। मेरो बाल्यकालका धेरै सम्झनाहरू उहाँसँगै जोडिएका छन्। ...
20/08/2026

मैले देखेको जीवन्त पाठशाला --

म हजुरबुबाको काखमा हुर्केर बढेको हुँ। मेरो बाल्यकालका धेरै सम्झनाहरू उहाँसँगै जोडिएका छन्। अहिले ती दिनहरू सम्झिँदा उहाँले मलाई सिकाउनुभएको कुरा र उहाँसँग बिताएका समयहरू एक–एक गरेर आँखाअगाडि आउँछन्।
हजुरबुबा बाँसका चोया काढेर डोको, थुन्से, मोला र झोलुङ्गो बुन्नुहुन्थ्यो। परालको टौवा बनाउन र खरको छानो हालेर धुरी मार्न पनि उहाँ सिपालु हुनुहुन्थ्यो। गाउँमा त्यसबेला यस्ता काम आफैँले गर्न जान्नुपर्थ्यो। उहाँले ती कामहरू गरेर हामीलाई पनि देखाउनुहुन्थ्यो।
बाल्यकालमा उहाँसँगै बेँसीको गोठमा बास बस्दा मलाई साह्रै रमाइलो लाग्थ्यो। गोठमा रातभर मुढोमा आगो बलिरहन्थ्यो। उहाँले कहिले खीर बनाएर खुवाउनुहुन्थ्यो, कहिले मकै पोलेर दिनुहुन्थ्यो। उहाँले पोलेर दिएको मकैको स्वाद अहिले पनि सम्झना आउँछ। गोठमा गाईबस्तु हुन्थे, गोबरको गन्ध पनि हुन्थ्यो, तर त्यो वातावरणसँग हामी अभ्यस्त थियौँ।
हजुरबुबासँग गोठालो जाँदा जंगलमा पाइने मौसमअनुसारका फलफूल खोजेर खान्थ्यौँ। ऐसेलु, तिदु, अमारो, निमारो, बयर, दहीकमलो, क्यमुनो, कालीअगेरी, पानीअमला, अमला, चिउरी, कटुस, काफल, बनतरुल, गोलकाक्रीजस्ता फलफूल जंगलमा खोज्दै टिपेर खान्थ्यौँ। अहिले बजारमा विभिन्न किसिमका फलफूल पाइन्छन्, तर त्यतिबेलाको जंगलमा आफैँ खोजेर टिपेर खाएको फलको आफ्नै मज्जा थियो।
गोठालो जाँदा कहिलेकाहीँ चोटपटक लाग्थ्यो। त्यस्तो बेला हजुरबुबाले तिग्रेझारको मुन्टा वा तितेपाती माडेर घाउमा लगाइदिनुहुन्थ्यो। पेट दुख्दा दम्कने झारको मुन्टा दुई–तीनवटा चुडेर खान दिनुहुन्थ्यो। उहाँलाई गाउँघरमा उपलब्ध हुने यस्ता कुराहरूको राम्रो ज्ञान थियो।
घाँस–दाउरा काट्ने औजार भुत्ते भयो भने उहाँ कडा ढुङ्गा खोजेर त्यसमा रगेटेर धार लगाइदिनुहुन्थ्यो। त्यसपछि औजार फेरि राम्ररी चल्थ्यो। जंगलमा गाईबाख्रा चराउन जाँदा रुखको हाँगा वा बुट्टाको राम्रो टाउके लठ्ठी पनि उहाँ आफैँ बनाएर हामीलाई दिनुहुन्थ्यो। उहाँले मेहनत गरेर बनाइदिएको त्यो लठ्ठी हातमा पाउँदा हामीलाई खुसी लाग्थ्यो।
हजुरबुबाले पुरानो समयका कुरा पनि सुनाउनुहुन्थ्यो। गाउँमा सोलारको उज्यालो आएको, बिजुलीबत्तीबाट टेलिभिजन चलेको, रेडियो र क्यासेटमा गीत बजेको देख्दा उहाँ निकै खुसी हुनुहुन्थ्यो। उहाँ भन्नुहुन्थ्यो, “बाँचियो भने संसार देख्न पाइँदो रहेछ, नसोचेको परिवर्तन भइरहेको छ। कली युग साँच्चै लागेछ।”
तर यस्तो परिवर्तन देख्न नपाई आफ्ना दाजुभाइहरू स्वर्गीय भएको सम्झेर उहाँ दुःख पनि व्यक्त गर्नुहुन्थ्यो।
खेतीपातीका कुरामा पनि उहाँ हामीलाई सम्झाउनुहुन्थ्यो। डाँडावारी र बेँसीखेत दुवैतिर बालीनाली लगाउनुपर्छ भन्नुहुन्थ्यो। उहाँको भनाइ थियो, “बेँसीमा अन्न नफले डाँडामा फल्छ, डाँडामा नफले बेँसीमा फल्छ। छोराछोरीको पेट भोको हुँदैन।”
गाउँको मुख्य काम खेतीपाती र गोठालो नै थियो। हजुरबुबा ९६ वर्षको उमेरसम्म पनि स्वास्थ र हिड्नडुल्न सक्रिय नै हुनुहुन्थ्यो। उहाँले मलाई हलो कसरी समाउने, गोरु कसरी जोत्ने, कोदाली कसरी समातेर खन्ने र हँसिया कसरी समातेर घाँस काट्ने भनेर आफैँ गरेर देखाउनुहुन्थ्यो। उहाँले त्यसरी सिकाउनुभएको कुरा अहिले सम्झँदा हिजोमात्रको जस्तो लाग्छ।
गोठालो जाँदा उहाँ प्रायः ठूलो ढुङ्गामाथि बसेर बस्तुभाउ कता चरिरहेका छन् भनेर हेर्नुहुन्थ्यो। बालीनाली नखाउन् भनेर ध्यान दिनुहुन्थ्यो। कहिलेकाहीँ उहाँको आँखा छलेर गाईबस्तुले छिमेकीको बाली खाइदिँदा उहाँले गाली खानुपर्थ्यो। तर त्यसमा उहाँ झगडा गर्नुहुन्नथ्यो। जति क्षति भएको छ, त्यसको हिसाब गरेर आफूले नै व्यहोर्नुहुन्थ्यो।
जंगलबाट घर फर्किँदा कहिलेकाहीँ बाघले बाख्रा लिएर जान्थ्यो। पछि खोज्दा जंगलको वडारमा बाख्रा मारेर छोडेको अवस्थामा भेटिन्थ्यो। हजुरबुबा निडर हुनुहुन्थ्यो। एकपटक उहाँले जंगलको बाटोमुनि बाघ सुतेको देख्नुभएछ। उहाँले नजिकैको ढुङ्गा टिपेर बाघलाई हिर्काउनुभएछ। बाघले उहाँलाई हेरेर तलतिर लागेको कुरा उहाँले हामीलाई सुनाउनुहुन्थ्यो।
उहाँ र उहाँका दाजुभाइहरू अन्यायको विषयमा पनि कडा हुनुहुन्थ्यो भन्ने कुरा हजुरबुबाले सुनाउनुहुन्थ्यो। गाउँमा कसैले अन्याय गर्न खोजेमा दाजुभाइहरू मिलेर त्यसको सामना गर्ने गरेको कुरा उहाँबाट सुनेको हुँ। त्यसैले उहाँका लागि दाजुभाइबीचको एकता महत्वपूर्ण थियो।
हजुरबुबाले आफूसँग भएको खानेकुरा पनि अरूसँग बाँडेर खानुहुन्थ्यो। उहाँ भन्नुहुन्थ्यो, “मानिस एकलकाटे हुनुहुँदैन। सबै दाजुभाइ चाहिन्छ। मेलमिलाप चाहिन्छ। दिएर आफ्नो खौरेर मसिनो हुँदैन।”
उहाँ धेरै लोभ गर्न नहुने कुरा पनि सम्झाउनुहुन्थ्यो। “मानिस असन्तोकी प्राणी हो, सन्तोष गर्न सिक्नुपर्छ। आफूसँग भएकोमा चित्त बुझाउनुपर्छ। बढी लोभ गर्नु हुँदैन। लोभले लाभ र लाभले बिलाप हुन्छ,” भन्नुहुन्थ्यो।
हजुरबुबाले पढाइको महत्व पनि धेरै सम्झाउनुहुन्थ्यो। आफुले लेखपढ गर्नुभएको थिएन तर पनि उहाँ भन्नुहुन्थ्यो, “चोरले चोरेर लान नसक्ने र राजाले हरेर लान नमिल्ने चिज ज्ञान हो। त्यसैले बाबुनानी पढीलेखी ज्ञानी बन्नुपर्छ, नाम कमाउनुपर्छ।”
आफूले पढ्न नपाए पनि हामीले पढ्नुपर्छ भन्ने उहाँको सोच थियो। आफ्ना छोराछोरी र नातिनातिनाले आफूले जस्तो दुःख नपाऊन् र सही बाटोमा हिँडून् भन्ने उहाँ चाहनुहुन्थ्यो।
धर्म र संस्कृतिप्रति पनि उहाँको आस्था थियो। आफ्नो इष्टदेवी श्री शंखमाई देबी प्रति उहाँ भक्तिभाव राख्नुहुन्थ्यो। हामीलाई पनि धर्म र संस्कृतिको जगेर्ना गर्न, मन्दिर सफा राख्न र आफ्नो परम्परालाई सम्मान गर्न सम्झाउनुहुन्थ्यो। उहाँ भन्नुहुन्थ्यो, “कर्मअनुसारको फल मिल्छ, त्यसैले असल कर्म गर।”
आज हजुरबुबासँग बिताएका ती दिनहरू सम्झँदा उहाँले हामीलाई ठूलाठूला कुरा भनेर मात्र शिक्षा दिनुभएको होइन भन्ने लाग्छ। उहाँको आफ्नै व्यवहारबाट पनि धेरै कुरा सिक्न पाइन्थ्यो। खेतमा काम गर्ने तरिका, जंगलमा हिँड्ने तरिका, बस्तुभाउ हेर्ने जिम्मेवारी, छिमेकीसँग व्यवहार गर्ने तरिका, आफूसँग भएको कुरा बाँडेर खाने बानी र अरूलाई सहयोग गर्ने सोच—यी सबै उहाँको जीवनका सामान्य व्यवहार थिए।
उहाँको जीवन पनि गाउँघरका अरू मानिसहरूको जस्तै दुःख–सुख, अभाव र मेहनतले भरिएको थियो। तर त्यही जीवनभित्र उहाँले हामीलाई धेरै कुरा सिकाउनुभयो।
आज ती दिनहरू सम्झिँदा मलाई लाग्छ—हजुरबुबाले हामीलाई धनसम्पत्ति दिएर जानुभएन होला, तर मेहनत गर्न, जिम्मेवारी लिन, सन्तोष गर्न, मिलेर बस्न, पढ्न, आफ्नो धर्म–संस्कृति सम्झन र असल कर्म गर्न सिकाएर जानुभयो।
उहाँले भनेका धेरै कुरा त्यतिबेला सामान्य लाग्थे। अहिले जीवनका कुरा बुझ्दै जाँदा ती शब्दहरूको अर्थ अझ स्पष्ट हुँदै गएको छ।
सायद यही नै हजुरबुबाको सबैभन्दा ठूलो शिक्षा थियो— मानिस ठूलो उ सङ्ग भएको धनले होइन, उसको काम, व्यवहार र कर्मले हुन्छ।

पुर्खाको साधना र शंखमाईको आशीर्वादएउटा यस्तो सत्य, जुन आजको पुस्तालाई सुन्दा कथा जस्तै र कतिपयलाई पत्याउनै कठिन लाग्न सक...
16/08/2026

पुर्खाको साधना र शंखमाईको आशीर्वाद

एउटा यस्तो सत्य, जुन आजको पुस्तालाई सुन्दा कथा जस्तै र कतिपयलाई पत्याउनै कठिन लाग्न सक्छ। तर यो कुनै कल्पनाबाट सिर्जना गरिएको कथा होइन; हाम्रा हजुरबुबाले आफ्ना पुर्खाबाट सुनेर मलाई सुनाउनुभएको एउटा अद्भुत पारिवारिक इतिहास हो। यस कथाले हाम्रा पुर्खाहरूको धर्म, योग, साधना, तपस्या र तन्त्र–मन्त्रप्रतिको गहिरो आस्था तथा साधनाको एउटा फरक संसारलाई झल्काउँछ।
हाम्रा हजुरबुबाहरू सानै हुनुहुन्थ्यो रे। त्यतिबेला उहाँका बाजे अर्थात् हाम्रा परपरबाजे एक शक्तिशाली साधक तथा सिद्धपुरुषका रूपमा परिचित हुनुहुन्थ्यो रे। उहाँमा असाधारण आध्यात्मिक तथा तान्त्रिक क्षमता थियो भन्ने कुरा त्यतिबेलाका मानिसहरूले विश्वास गर्थे।
हजुरबुबाले सुनाउनु भएअनुसार, उहाँ आफ्नो साधना र मन्त्रशक्तिको प्रयोग गर्दै मध्यरातमा बाघभैरवको रूप धारण गरेर जंगलतर्फ शिकारका लागि निस्किनुहुन्थ्यो रे। रातभर जंगलमा घुम्फिर गरी मृगको शिकार गरेर उज्यालो हुनुभन्दा अगावै घर फर्किनुहुन्थ्यो।
यस घटनासँग जोडिएको सबैभन्दा रहस्यमय कुरा भनेको उहाँले आफुले मन्त्र गरेको अक्षता घरको पालीखामोमाथि सिउरिएर जाने गर्नुहुन्थ्यो। मध्यरातको समय हुने भएकाले घरका सबैजना निदाइरहेका हुन्थे। बिहान सूर्य उदाउनुअघि नै उहाँ घर फर्किनुहुन्थ्यो रे। त्यसपछि पालीखामोमा सिउरिएर राखेको अक्षतामा सिँगोरी खेल्दा अक्षता उहाँको शरीरमा पर्थ्यो। मन्त्रको प्रभावले उहाँ पुनः आफ्नै सामान्य मानवीय स्वरूपमा फर्किनुहुन्थ्यो भन्ने कुरा हजुरबुबाले सुनाउनुहुन्थ्यो।
बाघको रूपमा हुँदा उहाँको स्वरूप अत्यन्तै डरलाग्दो र भयंकर देखिन्थ्यो रे। त्यतिबेला डरले गर्दा वरिपरिका मानिसहरू उहाँको नजिक जाने आँटसमेत गर्दैनथे भन्ने सुनिन्थ्यो।
आजको पुस्तालाई यो कुरा सुन्दा असम्भवजस्तो लाग्न सक्छ। तर हाम्रा लागि यो केवल एउटा काल्पनिक कथा होइन; हजुरबुबाले आफ्ना पुर्खाबाट सुनेर हामीलाई हस्तान्तरण गर्नुभएको पारिवारिक मौखिक इतिहास र विश्वास हो। उहाँहरूको समयमा साधना, धर्मप्रतिको निष्ठा र आध्यात्मिक विश्वास आजको पुस्तामा भन्दा निकै फरक थियो। उहाँहरूले ध्यान, तपस्या, जप र साधनाबाट प्राप्त गरेको ज्ञानलाई जीवनको महत्वपूर्ण हिस्सा बनाउनुहुन्थ्यो।
हाम्रा पुर्खाको यही अद्भुत साधना र सिद्धशक्तिको कथा सुन्दा एउटा कुरा भने मनमा गहिरो रूपमा उठ्छ—सायद हामी त्यस्ता साधक पुर्खाका सन्तान हौं, जसको जीवन धर्म, तपस्या र ईश्वरप्रतिको अटुट विश्वासमा समर्पित थियो।
हाम्रो कुलदेवी, इष्टदेवी शक्तिस्वरूपा श्री शंखमाई माताप्रति उहाँहरूको गहिरो आस्था र साधना रहेको हुनुपर्छ भन्ने मेरो विश्वास छ। सम्भवतः हाम्रा परपरबाजेले शंखमाई मातालाई आफ्नो सिद्धज्ञान, ध्यान, जप र तपस्याद्वारा आराधना गरी प्रसन्न पार्नुभएको थियो कि भन्ने भाव मनमा आउँछ। उहाँमा रहेको असाधारण साधनाशक्ति पनि शंखमाई माताको कृपा र आशीर्वाद नै हुन सक्छ भन्ने हाम्रो पारिवारिक विश्वास रहँदै आएको छ।
शंखमाई माता दया, माया र करुणाकी खानी हुनुहुन्छ भन्ने हाम्रो अटल विश्वास छ। उहाँको पवित्र दैलोमा श्रद्धापूर्वक पुग्ने भक्त कहिल्यै खाली हात फर्किंदैन भन्ने जनविश्वास छ। उहाँको कृपा र आशीर्वादले पुस्तौंदेखि हाम्रो परिवारको कल्याण हुँदै आएको अनुभूति हामीले गर्दै आएका छौं।
हाम्रा पुर्खाहरूले छोडेर जानुभएको धर्म, आस्था, साधना र संस्कार हाम्रो अमूल्य विरासत हो। समय बदलियो, पुस्ता बदलियो, जीवनशैली बदलियो; तर पुर्खाप्रतिको सम्मान र कुलदेवीप्रतिको श्रद्धा कहिल्यै नबदलियोस्।
शक्तिस्वरूपा, साक्षात् देवी श्री शंखमाई माता, हजुरलाई कोटि–कोटि नमस्कार! 🙏 हजुरको कृपा, आशीर्वाद र संरक्षण सधैं हामी र हाम्रा भावी पुस्तामाथि रहिरहोस्। हाम्रा पुर्खाहरूले आर्जन गर्नुभएको धर्म, संस्कार र सद्मार्गलाई आत्मसात् गर्दै अघि बढ्ने शक्ति प्रदान गरिदिनुहोस्। 🙏🔱

थरीगाउँदेखि मेरो हृदयसम्म — मेरा हजुरबुबा र हजुरआमाको सम्झनागोर्खाको एउटा गाउँ…नाम हो—थरीगाउँ।आजभन्दा धेरै वर्ष पहिलेको ...
16/08/2026

थरीगाउँदेखि मेरो हृदयसम्म —
मेरा हजुरबुबा र हजुरआमाको सम्झना

गोर्खाको एउटा गाउँ…
नाम हो—थरीगाउँ।

आजभन्दा धेरै वर्ष पहिलेको कुरा हो।
त्यतिबेला गाउँको शासन व्यवस्था आजको जस्तो थिएन। गाउँमा कुनै झैझगडा, विवाद वा समस्या परे त्यसको न्याय–निसाफ गर्ने जिम्मेवारी थरी मुखियाको हातमा हुन्थ्यो।

घुमाउने घरको ठूलो आँगनमा गाउँका भद्रभलाद्मीहरू जम्मा हुन्थे। कसैको घरमा झैझगडा वा गाउँमा कुनै विवाद भइहाले सबै कुरा त्यहीँ थरी मुखियाको सामुन्ने सुनिन्थ्यो र छिनोफानो पनि त्यहीँ हुन्थ्यो।

त्यतिबेला गाउँको सरकार भनेकै थरी मुखिया थिए।

थरी मुखियाका दुई श्रीमती थिए। जेठी श्रीमतीबाट पाँच भाइ छोरा जन्मिएका थिए भने कान्छी श्रीमतीबाट एक छोरा। परम्पराअनुसार थरी मुखिया पद धारण गर्ने अधिकार जेठो सन्तानलाई हुन्थ्यो। तर दुर्भाग्यवश, जेठो छोराको अल्पायुमै मृत्यु भयो। त्यसपछि माइलो छोराले थरी मुखियाको जिम्मेवारी सम्हाल्नुभयो।

त्यही परिवारका साहिँला छोरा हुनुहुन्थ्यो—
मेरा हजुरबुबा, प्रेमनारायण ढकाल।

गाउँमा उहाँलाई सबैले मायाले “थरी साहिला” भनेर चिन्थे।

हजुरबुबाले मलाई सुनाउनुभएको एउटा कुरा आज पनि सम्झन्छु।

उहाँ सात महिनामै जन्मिनुभएको रहेछ। जन्मिँदा यति सानो हुनुहुन्थ्यो रे कि राम्रोसँग आँखा पनि खुलेका थिएनन्।

तर त्यो सानो शरीरभित्र जीवनले कति ठूलो कथा लेखेको थियो, त्यो उहाँको जीवन बित्दै जाँदा मात्र थाहा भयो।

तर मेरो लागि उहाँको परिचय यतिमै सीमित थिएन।

उहाँ थरी साहिला हुनुहुन्थ्यो।
प्रेमनारायण ढकाल हुनुहुन्थ्यो।

तर सबैभन्दा ठूलो कुरा—

उहाँ मेरा हजुरबुबा हुनुहुन्थ्यो।

र हजुरबुबा मात्र होइन…

उहाँ मेरो बाल्यकालको साथी हुनुहुन्थ्यो।

मेरो जीवनको सबैभन्दा सुन्दर र महत्वपूर्ण समय उहाँसँग बित्यो। त्यसैले उहाँसँग मेरो सम्बन्ध बाजे–नातिको मात्र थिएन। त्योभन्दा धेरै गहिरो थियो।

उहाँसँग कुरा गर्दा म नाति भएको महसुस कम र आफ्नै साथी भएको महसुस बढी गर्थें।

उहाँको काख, उहाँको बोली, उहाँको साथ—
मेरो बाल्यकालका ती सबैभन्दा अमूल्य सम्झनाहरू हुन्।

सायद त्यही आत्मीयताको कारण होला, आज उहाँ भौतिक रूपमा यो संसारमा हुनुहुन्न भन्ने कुरा मनले अझै स्वीकार गर्न सकेको छैन।

कहिलेकाहीँ एक्लै हुँदा यस्तो लाग्छ—

हजुरबुबा कतै टाढा जानुभएको छैन।
उहाँ यहीँ कतै वरिपरि हुनुहुन्छ।
मलाई हेरिरहनुभएको छ।
मेरो कुरा सुनिरहनुभएको छ।

उहाँलाई सम्झँदा मेरी हजुरआमाको अनुहार पनि आँखाअगाडि आउँछ।

मेरी आमाले मलाई यो संसारमा ल्याउनुभयो। तर त्यसपछि आमाले निभाउनुपर्ने धेरै जिम्मेवारी मेरी हजुरआमाले आफ्नो काँधमा लिनुभयो।

म उहाँकै काखमा खेल्दै हुर्किएँ।
उहाँकै मायामा रमाएँ।
उहाँकै हातबाट जीवनका पहिलो संस्कार सिकेँ।

हजुरआमाको प्राण नै ममा अडिएको जस्तो लाग्थ्यो।

उहाँले मलाई बोलाउने एउटा शब्द थियो—

“बाबू…”

आज पनि त्यो आवाज सम्झँदा मन भरिन्छ।

बाल्यकालमा स्कुल जाने बेला हजुरआमासँग पैसा भएको दिन उहाँ दुई रुपैयाँ, पाँच रुपैयाँ, दस रुपैयाँ—जे सक्नुहुन्छ, मेरो हातमा राखिदिनुहुन्थ्यो।

अनि मायाले भन्नुहुन्थ्यो—

“बाबू, खाजा खानू है।”

तर म त्यो पैसा स्कुलमै खर्च गर्न सक्दिनँथेँ।

किनकि त्यो पैसा भन्दा ठूलो कुरा मलाई हजुरआमाको माया लाग्थ्यो।

स्कुल छुट्टी भएपछि त्यही पैसा लिएर कहिले समोसा, कहिले जेरी, कहिले चाउचाउ—जे आउँछ त्यही किनेर घर ल्याउँथेँ।

अनि हजुरआमासँगै बसेर खान्थेँ।

आज सम्झँदा लाग्छ—

त्यो समोसा थिएन।
त्यो जेरी थिएन।
त्यो चाउचाउ पनि थिएन।

त्यो त हजुरआमाको मायाले मिठो बनाएको बाल्यकाल थियो।

समय बित्यो।

बालक ठूलो हुँदै गयो।

तर हजुरबुबाका केही शब्दहरू भने मेरो मनमा त्यही बाल्यकालदेखि गहिरिँदै गए।

उहाँ भन्नुहुन्थ्यो—

“बाबू, धर्म कहिल्यै नछोड्नु। पाप गरे माई आफैँ साथ जाई, धर्म गरे माई आफैँ साथ जाई।”

उहाँ भन्नुहुन्थ्यो—

“अरूको कुभलो कहिल्यै नचिताउनु। रिस र डाह मानिसका शत्रु हुन्। कसैसँग रिस नराख्नु।”

उहाँले सधैँ लोभ गर्न हुन्न भन्नुहुन्थ्यो।

“जति छ, त्यसैमा सन्तोष गर्न जान्नु। खानेकुरा छ भने अरूसँग बाँडेर खानु। धेरै लोभ–लालच गर्नु हुँदैन।”

उहाँले मलाई सिकाउनुभएको सबैभन्दा ठूलो कुरा थियो—

सत्य।

उहाँ भन्नुहुन्थ्यो—

“जति दुःख परे पनि सत्यको बाटो कहिल्यै नछोड्नु। अन्तमा सत्यकै जित हुन्छ।”

बाबुआमाको मन नदुखाउनू भन्नुहुन्थ्यो।

भगवानप्रति आस्था र श्रद्धा राख्नू भन्नुहुन्थ्यो।

अनि भन्नुहुन्थ्यो—

“बाँचुन्जेल राम्रो काम गर्नु। मरेपछि त लोककै कृति पूरा गर्ने हो।”

पढाइको महत्व सम्झाउँदै उहाँको एउटा वाक्य अझै मेरो कानमा गुञ्जिरहन्छ—

“पढ्यो लेख्यो ठूलो नाम, हलो जोत्यो खायो माम। त्यसैले जस्तोसुकै परिस्थिति आए पनि पढाइ नछोड्नु।”

उहाँका लागि शिक्षा केवल अक्षर चिन्ने कुरा थिएन।

शिक्षा भनेको मानिस बन्ने बाटो थियो।

उहाँ भन्नुहुन्थ्यो—

“आफूभन्दा ठूलालाई आदर गर्नु। आफ्ना पुर्खाले दिएको संस्कार र परम्परालाई नबिर्सनु। ज्यान रहेसम्म आफ्नो धर्म नछोड्नु र आफ्नो इष्टदेवीलाई पुज्न कहिल्यै नछोड्नु।”

उहाँको अर्को शिक्षा थियो—

“सास रहेसम्म आश हुन्छ। त्यसैले हरेस नखानु। रातपछि दिन आउँछ, सबैको दिन आउँछ—केवल पर्खिन जान्नुपर्छ।”

जीवनमा अरूको देखासिकी नगर्न पनि उहाँले सिकाउनुभयो।

“आफ्नो घाँटी हेरेर हाड निल्नु। अर्काको देखासिकी गरेर आफ्नो अवस्था नबिर्सनु।”

सुखमा नमात्तिनु र दुःखमा नआत्तिनु भन्नुहुन्थ्यो।

“एकदिन माटोमै मिलेर जानु छ, त्यसैले घमण्ड गरेर के गर्नु?”

उहाँका कुरा सुन्दा कहिलेकाहीँ सामान्य लाग्थे। तर आज जीवनको बाटोमा हिँड्दै गर्दा ती हरेक शब्दको अर्थ आफैँ खुल्दै गएको छ।

उहाँ भन्नुहुन्थ्यो—

“खान नपाए मागेर खानु, तर लामो हात कहिल्यै नगर्नु।”

“सकुन्जेल काम गर्नु। बसिरह्यो भने त कुँजो भइन्छ।”

“जुन थालमा खायो, त्यही थालमा पिसाब नफेर्नु।”

अर्थात् आफूलाई साथ दिने मानिस र ठाउँलाई कहिल्यै धोका नदिनु।

काम गर्नुअघि सोच्नू भनेर उहाँ भन्नुहुन्थ्यो—

“मुतिसकेपछि दैलो देखेर हुँदैन। काम गर्नुअघि नै सोचविचार गर्नुपर्छ।”

ठूला मानिसप्रति विनम्र हुन सिकाउँदै भन्नुहुन्थ्यो—

“फलेको हाँगो सधैँ नुग्छ, त्यसैले ठुलाबडासँग झुक्न जान्नु।”

समयको महत्व सम्झाउँदै भन्नुहुन्थ्यो—

“रात रहे अग्राख पलाउँछ। त्यसैले बेलैमा काम फत्ते गर्नु।”

मानिसको नाम र इज्जतबारे उहाँको धारणा पनि स्पष्ट थियो—

“सके नाम कमाउनु, नसके कम्तीमा आफैँलाई बदनाम नगर्नु।”

उहाँ मानिस चिन्न पनि सिकाउनुहुन्थ्यो।

“को आफ्नो, को पराई राम्रोसँग चिन्नु। नचिनेको मान्छेको विश्वास गर्दा धोका हुन सक्छ। संगत गुनाको फल हो, त्यसैले मानिस चिनेर दोस्ती गर्नु।”

कसैले लगाएको गुन कहिल्यै नबिर्सनू भन्नुहुन्थ्यो।

“कसैले लगाएको गुन भुल्नु हुँदैन। बैगुनीलाई पनि गुनले मार्नुपर्छ।”

छिमेकीसँग ऐँचोपैँचो गरेर काम चलाउन सकिन्छ भन्नुहुन्थ्यो।

अनि एउटा गहिरो कुरा—

“अरूलाई दोष लगाउनुअघि आफ्नो ऐना हेर्नु।”

कम बोल्नु, धेरै सुन्नु—त्यसले धेरै समस्या टार्छ भन्नुहुन्थ्यो।

उहाँको जीवनदर्शनमा धेरै कुरा थिए, तर अन्ततः सबै कुरा एउटै ठाउँमा आएर जोडिन्थे—

मानिस राम्रो बन्नुपर्छ।

धन–सम्पत्ति, मान–प्रतिष्ठा, ठूलो घर, ठूलो नाम—यी सबै एकदिन यहीँ छुटेर जान्छन्।

उहाँ भन्नुहुन्थ्यो—

“बाँचुन्जेल तेरो र मेरो भनेर बस्छौँ, तर मरेर लानु केही छैन।”

अनि कहिलेकाहीँ हाँस्दै भन्नुहुन्थ्यो—

“बाह्र छोरा तेह्र नाति, बुढाको धोक्रो काँधैमाथि। आगो ताप्नु मुढाको, कुरा सुन्नु बुढाको।”

आज ती भनाइहरू सम्झँदा हाँसो पनि आउँछ, अनि आँखामा आँसु पनि।

किनकि ती कुरा सुनाउने मानिस नै आज हामीसँग हुनुहुन्न।

उहाँ भन्नुहुन्थ्यो—

“अजम्बरी लिएर आएको यहाँ को छ र? बाँच्नुपर्छ, संसार देखिँदो रहेछ।”

सायद उहाँलाई पनि थाहा थियो—

मानिस यहाँ सधैँका लागि आएको होइन।

तर म सानो थिएँ।

त्यो सत्यको गहिराइ बुझ्न सक्ने उमेर थिएन।

एकदिन हजुरबुबाले मलाई जीवनको एउटा ठूलो सत्य सुनाउनुभयो—

“पुरानो पात झर्छ, नयाँ पात पलाउँछ।”

त्यतिबेला त्यो एउटा सामान्य उखानजस्तो लाग्यो।

तर आज…

आज त्यो वाक्य मेरो जीवनकै कथा बनेको छ।

समयले कसैलाई पर्खेन।

दश वर्षको अन्तरालमा, मेरा हजुरबुबा र हजुरआमा एकपछि अर्को गर्दै यो संसारबाट बिदा हुनुभयो।

पहिले हजुरबुबा जानुभयो।

दश वर्षपछि हजुरआमा पनि जानुभयो।

दुवैले आफ्नो शरीर छोडेर जानुभयो, तर मेरो मनमा आफ्नो अमिट छाप छोडेर जानुभयो।

उहाँहरूलाई रोक्न मन थियो।

भन्न मन थियो—

“अझै केही वर्ष बस्नुस् न।”

तर नियतिको अगाडि कसको के लाग्छ र?

हजुरबुबा आफैँ भन्नुहुन्थ्यो—

“हुने हार दैव नटार।”

सायद उहाँले जीवनलाई त्यही रूपमा स्वीकार गर्न सिक्नुभएको थियो।

आज कहिलेकाहीँ घर पुग्दा मनले अझै पनि एउटा आशा गर्छ—

सायद हजुरआमा त्यहीँ हुनुहुन्छ होला।

सायद उहाँले केही खानेकुरा बनाउनुभएको होला।

सायद फेरि त्यही पुरानो आवाज सुनिन्छ होला—

“बाबू… खान आउ।”

तर केही क्षणपछि यथार्थले मन झस्काउँछ।

उहाँ त अब फर्केर आउनुहुन्न।

त्यो आवाज अब सम्झनामा मात्र सुनिन्छ।

त्यो काख अब सपनामा मात्र भेटिन्छ।

तर म आफूलाई भाग्यमानी सम्झन्छु।

किनकि सबैले यस्तो माया कहाँ पाउँछन् र?

मैले यस्तो हजुरबुबा पाएँ, जसले मलाई जीवन बुझ्न सिकाउनुभयो।

मैले यस्तो हजुरआमा पाएँ, जसले आफ्नो खुसीभन्दा मेरो खुसी ठूलो ठान्नुभयो।

उहाँहरूले मलाई धन–सम्पत्ति दिएर जानुभएन।

तर त्योभन्दा ठूलो सम्पत्ति दिएर जानुभयो—

माया, संस्कार, विश्वास र जीवन जिउने बाटो।

आज म जे छु, त्यसमा उहाँहरूको अंश छ।

मेरो बोलीमा हजुरबुबाका शब्द छन्।

मेरो व्यवहारमा हजुरआमाको माया छ।

मेरो सम्झनामा थरीगाउँको त्यो पुरानो आँगन छ।

र मेरो मनको सबैभन्दा सुरक्षित कुनामा दुईवटा नाम सधैँका लागि लेखिएका छन्—

हजुरबुबा प्रेमनारायण ढकाल।
र मेरी प्यारी हजुरआमा।

उहाँहरू शरीरले हामीबाट टाढा हुनुहुन्छ।

तर म विश्वास गर्छु—

माया भएको ठाउँमा दूरी हुँदैन।

आज पनि कुनै कठिन परिस्थितिमा हजुरबुबाका शब्द सम्झिन्छु—

“सास रहेसम्म आश हुन्छ।”

कुनै गलत बाटो रोज्न मन लाग्दा उहाँको अर्को वचन सम्झिन्छु—

“सत्यको बाटो कहिल्यै नछोड्नु।”

कसैप्रति रिस उठ्दा उहाँको आवाज सम्झिन्छु—

“रिस र डाह मानिसका शत्रु हुन्।”

जीवनमा दुःख आउँदा उहाँको एउटा वाक्य मनमा दोहोरिन्छ—

“रातपछि दिन आउँछ, सबैको दिन आउँछ।”

अनि जब आफ्नै जीवनलाई लिएर घमण्ड गर्न खोज्छु, उहाँको आवाज फेरि आउँछ—

“एकदिन माटोमै बिलाएर जानु छ, किन घमण्ड गर्नु?”

त्यसपछि लाग्छ—

हजुरबुबा मसँग हुनुहुन्न होला,
तर उहाँका विचारहरू अझै मसँग छन्।

हजुरआमाले आज आएर मेरो हात समाउन सक्नुहुन्न होला,
तर उहाँको माया अझै मेरो वरिपरि छ।

पुरानो पात झरेको छ।

नयाँ पात पलाएको छ।

जीवन आफ्नो गतिमा अगाडि बढिरहेको छ।

तर त्यो पुरानो पातले दिएको छायाँमा हुर्किएको यो नाति आज पनि उहाँहरूलाई सम्झिरहेको छ।

सायद यही नै जीवन हो।

मानिस आउँछ।
माया दिन्छ।
सम्झना छोडेर जान्छ।
र एकदिन आफैँ पनि सम्झना बनेर जान्छ।

तर केही मानिसहरू यस्ता हुन्छन्—

जो संसार छोडेर गए पनि, हाम्रो संसार छोडेर कहिल्यै जाँदैनन्।

मेरा हजुरबुबा र हजुरआमा पनि त्यस्तै हुनुहुन्छ।

उहाँहरू आज मेरो आँखाअगाडि हुनुहुन्न।

तर मेरो हरेक सम्झनामा हुनुहुन्छ।

मेरो हरेक संस्कारमा हुनुहुन्छ।

मेरो हरेक प्रार्थनामा हुनुहुन्छ।

र मेरो हरेक साससँग जोडिएको एउटा अमूल्य कथा भएर हुनुहुन्छ।

थरीगाउँको त्यो पुरानो आँगनबाट सुरु भएको मेरो सम्झनाको कथा आज पनि सकिएको छैन।

किनकि—

पुरानो पात झरे पनि,
त्यसले दिएको छायाँ कहिल्यै बिर्सना सकिँदैन।

र मेरो जीवनमा त्यो छायाँको नाम हो—

मेरा हजुरबुबा र मेरी हजुरआमा।

📘अभावदेखि आत्मसम्मानसम्म — जीवन यात्रानेपालको गोर्खा जिल्लाको गोहोरे गाउँमा जन्मिएको उदय आज आफ्नो जीवनका ती संघर्ष, पीड...
28/05/2026

📘अभावदेखि आत्मसम्मानसम्म — जीवन यात्रा

नेपालको गोर्खा जिल्लाको गोहोरे गाउँमा जन्मिएको उदय आज आफ्नो जीवनका ती संघर्ष, पीडा, प्रेम, अभाव, आशा, सम्बन्ध र आत्मबलका पानाहरू पल्टाउँदै यो जीवनवृत्तान्त सुनाउँदै छु।
मेरो जन्म एउटा सामान्य परिवारमा भयो। बुवा र आमाको विवाह भएको लामो समयसम्म सन्तान नभएकाले परिवारमा एउटा खालीपन थियो। करिब पाँच–छ वर्षको लामो प्रतीक्षापछि मेरो जन्म भयो। मेरो आगमनसँगै घरमा खुसी छायो। पछि मेरी बहिनी र भाइ पनि जन्मिए र हाम्रो परिवार तीन सन्तानको भयो।
बुवाको सामान्य सरकारी जागिर थियो। आमाले खेतीपाती र घरायसी काम सम्हाल्नुहुन्थ्यो। सीमित आम्दानी, पारिवारिक जिम्मेवारी र गाउँको सामान्य जीवनका बीच बुवा–आमाले हामीलाई हुर्काउनुभयो। हाम्रो बाल्यकालको ठूलो हिस्सा भने हजुरबुवा र हजुरआमाको न्यानो काखमा बित्यो। उहाँहरूले हामीलाई माया मात्र होइन, संस्कार, अनुशासन र जीवनका व्यवहार पनि सिकाउनुभयो।

✅ हजुरबा–हजुरआमाको काखमा बितेको बाल्यकाल

मेरो बाल्यकालको सबैभन्दा सुन्दर पक्ष हजुरबा–हजुरआमासँग बितेको समय थियो।
म सधैं हजुरबासँग गाउँबेसी, गोठ र जंगलतिर जान्थें। भैँसी, गाई र बाख्रा चराउन जाँदा उहाँकै अघिपछि हुन्थें। गोठमै सुत्थें। उहाँले जंगलबाट राम्रो बुटा काटेर मलाई लठ्ठी बनाइदिनुहुन्थ्यो। उहाँको आँखामा मप्रतिको माया स्पष्ट देखिन्थ्यो। म उहाँको अत्यन्त प्यारो नाति थिएँ।
एकदिन हजुरबा आफ्नो छोरीको घर जान खर्च खोज्दै हतारमा भर्याङ ओर्लँदै हुनुहुन्थ्यो। म पनि उहाँकै पछिपछि थिएँ। अचानक म लडेँ र अगेनामा राखिएको तातोपानी ममाथि पोखियो। मेरो हात नराम्ररी पोल्यो।
गाउँघरका जडीबुटीले उपचार गर्दा पनि घाउ निको भएन। त्यसपछि बुवाले मलाई आँपीपल अस्पताल लिएर जानुभयो। उपचार गराउनुभयो र बुवाकै पहलमा मेरो घाउ विस्तारै निको भयो।
त्यो घटनाले मलाई एउटा कुरा सिकायो—बुवाको माया सधैं शब्दमा व्यक्त हुँदैन रहेछ। कहिलेकाहीँ जिम्मेवारी पूरा गर्नु, उपचारका लागि दौडिनु र आवश्यक समयमा साथ दिनु पनि मायाकै अर्को रूप रहेछ।
हजुरआमासँग पनि मेरो सम्बन्ध अत्यन्त गहिरो थियो। स्कुल जाँदा खाजाको पैसा उहाँबाटै लिन्थें। समोसा, जेरीपुरी, चाउचाउ, बिस्कुट जे ल्याए पनि उहाँसँगै बसेर खान्थें। कसैले मलाई ठूलो स्वरले करायो वा चोट पुर्‍यायो भने उहाँको मन दुख्थ्यो।
मेरो बाल्यकाल हजुरबा–हजुरआमाको न्यानो काखमा यसरी नै बित्यो।

✅ उच्च शिक्षा र अभावको सुरुवात

एसएलसी सकेपछि म उच्च शिक्षा हासिल गर्ने सपना बोकेर काठमाडौँ आएँ।
त्यतिबेला मेरो आर्थिक अवस्था कमजोर थियो। महिनाको सात सय रुपैयाँ तिर्ने गरी भर्याङमुनिको अँध्यारो सानो कोठा भेटियो। त्यो कोठा मेरा लागि महलभन्दा कम थिएन, किनकि त्यहाँ अभावसँगै मेरा ठूला सपनाहरू पनि थिए।
मेरो इच्छा CMA पढ्ने थियो। प्राविधिक शिक्षा लिएर स्वास्थ्य क्षेत्रमा काम गर्ने सपना थियो। मैले त्यो कुरा बुवासँग राखें।
बुवाले मेरो सपना बुझ्नुभएन भन्ने होइन। उहाँ आफैं सामान्य जागिरे हुनुहुन्थ्यो र परिवारको जिम्मेवारी ठूलो थियो। पढाइको खर्च, घरको ऋण र अन्य पारिवारिक आवश्यकताहरू उहाँका लागि वास्तविक चुनौती थिए। त्यसैले उहाँले CMA पढ्न धेरै खर्च लाग्ने भन्दै त्यो बाटो रोज्न मलाई रोक्नुभयो।
त्यतिबेला छोराको सपना रोकिएको पीडा मलाई थियो, तर आज पछाडि फर्केर हेर्दा बुवाको निर्णयभित्र आफ्नो आर्थिक क्षमताले भ्याउने बाटो रोजिदिने चिन्ता पनि थियो भन्ने बुझ्छु।
पछि गाउँकै दाइको सल्लाहमा मैले पत्रकारिता पढ्ने निर्णय गरें र पढाइ अगाडि बढाएँ।
काठमाडौँमा बस्दा खानपान र कोठाभाडाको धेरैजसो सहयोग कान्छो मामाले गर्नुभयो। कहिलेकाहीँ उहाँले चामल किनिदिनुहुन्थ्यो, तरकारी खर्च छोडिदिनुहुन्थ्यो। त्यतिबेला बुवासँग पनि आफ्नै सीमितता र जिम्मेवारी थिए। उहाँले सहयोग गर्न चाहँदैनथ्यो भन्ने होइन, तर चाहेको जति सहयोग गर्न सक्ने अवस्था थिएन।
म भने आफ्नो अभाव कसैसँग खुलेर भन्न सक्दिनथें।
कयौँ रात भोकै सुतेँ। कोठामा राशन सकिँदा पनि मौन बसें। कहिलेकाहीँ छिमेकी भाउजुले पाहुना आएको बेला बढी खाना बनेको भन्दै “देवर बाबु” भनेर खाना दिनुहुन्थ्यो। त्यो दिन म अत्यन्त खुसी हुन्थें।
छिमेकीको बच्चा पढाएर खाजा खर्च चलाएँ। कपडा किन्न पनि सोच्नुपर्ने अवस्था थियो। यसरी अभावसँग जुध्दै मैले १२ कक्षा पूरा गरें।

✅ संघर्ष, जागिर र आत्मनिर्भर बन्ने यात्रा

१२ कक्षा सकेपछि मैले फोटो स्टुडियोमा काम गरें। तर पसल नचलेपछि जागिर गुम्यो। फेरि जीवन अनिश्चित भयो।
कान्छो मामाले बिहे गरेपछि उहाँसँगै बस्न थालेँ। पछि मामाले वैदेशिक रोजगारमा जाने निर्णय गर्नुभयो। आफूले काम गरेको ठाउँमा मलाई चिनाएर जागिर मिलाइदिनुभयो।
सुरुमा काम गर्न निकै डर लाग्थ्यो। झाडु लगाउने, गार्डेन बनाउने, भात पकाउने, रोटी बनाउने, कपडा धुने—सबै कुरा नयाँ थिए। तर जीवनले सिकाउँदै गयो।
एक समय साहुले “कि काम गर, कि पढाइ गर” भनेपछि मैले पढाइलाई प्राथमिकता दिने निर्णय गरें र जागिर छोडें।
यो कुरा बुवालाई सुनाउँदा उहाँले रिस र चिन्ताको मिश्रणमा “अब जे गर्छस् गर” भन्नुभयो। त्यो शब्द त्यतिबेला मेरो मनमा गहिरो चोट बन्यो।
तर आज बुझ्छु—त्यसमा छोराप्रति माया नभएको भन्दा पनि “अब आफ्नो खुट्टामा आफैं उभिन सिक्नुपर्छ” भन्ने कठोर जीवन–पाठको भाव पनि थियो। बुवा आफैं अभाव र जिम्मेवारीबीच बाँचेको मान्छे हुनुहुन्थ्यो। उहाँको अभिव्यक्ति सधैं कोमल नहुन सक्छ, तर उहाँको मनमा छोराले जीवनमा टिक्न सकोस् भन्ने चिन्ता अवश्य थियो।
पछि गोर्खाको ग्रामीण क्षेत्रमा रहेको एउटा बोर्डिङ स्कुलमा शिक्षक बनेर एक वर्ष काम गरें। पढाउँदै पढाइलाई निरन्तरता दिने सोच थियो, तर वरिपरि क्याम्पस थिएन। त्यसपछि फेरि काठमाडौँ फर्किएँ।
काठमाडौँमा कम्प्युटर सिक्न थालेँ। भएको अलिअलि पैसा पनि सकियो। फेरि अभाव आयो।
बुवाले बारम्बार “हामी गरिब छौँ, ऋण छ, आफ्नो अवस्था बुझेर अघि बढ्नुपर्छ” भन्नुहुन्थ्यो। त्यतिबेला ती शब्द मलाई बोझजस्ता लाग्थे। तर अहिले सम्झँदा उहाँले मलाई निराश बनाउन होइन, आफ्नो वास्तविक आर्थिक अवस्थासँग परिचित गराउन खोज्नुभएको रहेछ भन्ने लाग्छ।
त्यही कारण मेरो मनमा एउटा भावना बलियो हुँदै गयो—जति सकिन्छ, आफ्नै खुट्टामा उभिनुपर्छ।
त्यही क्रममा मैले स्कुले साथी सिद्धार्थलाई भेटें। उसले आफू काम गरिरहेको रेस्टुरेन्टमा मलाई वेटरको काम लगाइदियो।
सुरुसुरुमा निकै गाह्रो भयो। गाली, हप्की र थकान सबै सहनुपर्थ्यो। तर विस्तारै काम सिक्दै गएँ। ग्राहकहरूले मलाई मन पराउन थाले। टिप्स दिन थाले।
त्यही टिप्सको पैसाले कापीकलम, कलेज खर्च, कपडा र आफ्ना सामान्य आवश्यकताहरू पूरा गर्न थालेँ।
पहिलोपटक मलाई लाग्यो—
अब म आफैं उभिन थालेको छु।

✅ प्रेम, संघर्ष र अन्तरजातीय विवाह

एकदिन कान्छी माइजुको कोठामा बसिरहेको बेला छिमेकी कोठामा बस्ने एउटी युवतीप्रति मेरो मन आकर्षित भयो। उनको नाम थियो—अनिषा।
बोल्ने बहाना खोज्दै जाँदा सम्बन्ध विस्तारै गहिरिँदै गयो। साथी यदुले “उनी पनि तिमीलाई मन पराउँछिन्” भनेपछि मभित्र आत्मबल थपियो।
मैले उनलाई घुम्न जाने प्रस्ताव राखें। उनले सहजै स्वीकार गरिन्। हामी शिवपुरी निकुञ्ज घुम्न गयौँ। त्यहाँ एकअर्कासँग मनका कुरा साट्यौँ। प्रेम प्रस्ताव भयो।
त्यसपछि हाम्रो सम्बन्ध अझ गहिरिँदै गयो।
गाउँ फर्किएपछि पनि फोनमा घण्टौँ कुरा हुन्थ्यो। उनको आवाज नसुनी निद्रा लाग्दैनथ्यो।
तर हाम्रो प्रेम अन्तरजातीय थियो।
त्यो समयको समाज, परिवार र संस्कार आजको भन्दा धेरै फरक थियो। बुवालाई हाम्रो सम्बन्ध स्वीकार गर्न निकै गाह्रो भयो। उहाँलाई समाजले के भन्ला भन्ने चिन्ता थियो। परिवारको प्रतिष्ठा, आफन्तको प्रतिक्रिया र छोराको भविष्य—यी सबै कुरा उहाँको मनमा थिए।
त्यसैले उहाँले कडा शब्दमा विरोध गर्नुभयो। मलाई अर्की केटीसँग विवाह गर्न सुझाउने प्रयास पनि भयो।
त्यो विरोधले मलाई धेरै पीडा दियो। तर आज पछाडि फर्केर हेर्दा बुवाको त्यो अडानभित्र केवल घृणा थिएन; आफ्नो पुस्ताको सोच, सामाजिक दबाब र छोराको भविष्यप्रतिको डर पनि मिसिएको थियो।
तर मैले आफ्नो जीवनसाथीको निर्णय गरिसकेको थिएँ।
अन्ततः मैले छुट्टै कोठा लिएर अनिषासँग बस्ने निर्णय गरें। हामी आफूलाई श्रीमान्–श्रीमती भन्दै धुम्बाराहीमा कोठा खोज्दै हिँड्यौँ र एउटा सानो कोठा पायौँ।
त्यो कोठाबाट हाम्रो नयाँ जीवन सुरु भयो।

✅ प्रहरी जीवन र जिम्मेवारी

त्यही क्रममा मैले प्रहरीको आवेदन दिएको थिएँ। परीक्षा दिएँ। मेहनतका साथ सबै चरण पार गरें।
तालिममा जाने तयारी भइरहेका बेला अनिषा बिरामी परिन्। उनलाई छोडेर जानु मेरो लागि निकै कठिन थियो। तर भविष्य बनाउन जागिर आवश्यक थियो।
मैले उनकी दिदीलाई खबर गरेर तालिमतिर लागें।
तराईको तालिमपछि STF तालिमका लागि काठमाडौं टोलीमा छनोट भएँ। कपनमा तालिम हुँदा मलाई भेट्न कोही आउँदैनथ्यो। आउने एउटै व्यक्ति थिइन्—मेरो जीवनसंगिनी।
उहाँ मिठो खाना र खाजा लिएर आउनुहुन्थ्यो। त्यही मायाले मलाई कठिन तालिममा पनि बलियो बनायो।
तालिमकै समयमा बुवासँग अन्तरजातीय विवाहको विषयमा फेरि मतभेद भयो। उहाँको विरोध र कठोरता मलाई पीडादायी लाग्थ्यो।
तर हाम्रो सम्बन्ध कमजोर भएन।
समयले बिस्तारै हामी दुवैलाई आफ्नो–आफ्नो सत्यसँग उभिन सिकाउँदै थियो।
दशैंको समयमा घर जाने प्रसंगमा पनि सहज वातावरण बन्न सकेन। हामीले परिवारबाट पूर्ण स्वीकृति पाउन सकेनौँ। त्यो क्षण मेरो लागि पीडादायी थियो।
तर त्यसलाई मैले बुवाको सम्पूर्ण व्यक्तित्वको परिचय मानिनँ।
उहाँ मेरा बुवा हुनुहुन्थ्यो—मेरो जन्मदाता, मेरो बाल्यकालको अभिभावक, आफ्नो क्षमताअनुसार परिवार पाल्ने मान्छे। हाम्रो विचार मिलेन, तर त्यसले बुवा–छोराबीचको सम्बन्धको सबै पक्षलाई मेटाउन सक्दैनथ्यो।

✅ परिवार, सन्तान र जीवनका नयाँ अध्याय

समय बित्दै गयो।
मेरो छोरा युनिस जन्मियो। जन्मेपछि केही समय ICU मा राख्नुपर्‍यो। उसलाई देख्नेबित्तिकै मलाई हजुरबुवाको सम्झना आयो।
मनमनै लाग्यो—
सायद मैले फेरि हजुरबुवालाई आफ्नै छोराको रूपमा पाएको छु।
युनिसपछि छोरी आयुषाको जन्म भयो। उनलाई अपरेशन गरेर जन्माउनुपर्‍यो। अस्पतालको लामो बसाइ, आर्थिक जिम्मेवारी र पारिवारिक उतारचढावबीच हामीले धेरै कुरा सहनुपर्‍यो।
तर हामीले हार मानेनौँ।
दुई सन्तानलाई माया, संघर्ष र जिम्मेवारीका साथ हुर्काउँदै गयौँ। आफ्नो गक्षअनुसार व्रतबन्ध, गुन्युचोली लगायतका संस्कारहरू पनि सम्पन्न गर्यौँ।
ड्युटीकै क्रममा मोटरसाइकल दुर्घटनामा परेर मेरो दाहिने खुट्टा भाँचियो। त्यो समय निकै कठिन थियो।
जीवनसंगिनीले दिनरात सेवा गरिन्। कहिल्यै गाह्रो मानिनन्। उनको साथले म फेरि उभिन सकेँ।
त्यसैबीच बुवासँगका केही पुराना दूरीहरू पनि समयसँगै फरक अर्थमा बुझिन थाले। उमेर बढ्दै जाँदा मैले महसुस गर्न थालेँ—बुवा पनि आफ्नै समय, परिस्थिति, जिम्मेवारी र सोचका सीमाभित्र रहेर जीवन बिताइरहनुभएको थियो।
उहाँले सबै कुरा सही गर्नुभयो भन्ने होइन। मैले पनि सबै कुरा सही गरेँ भन्ने होइन।
तर हामी दुवै आफ्ना–आफ्ना ठाउँबाट जीवनसँग लडिरहेका थियौँ।

✅ घर, सम्बन्ध र समयले सिकाएको सत्य

पछि भाइको बिहे भयो।
मैले आफ्नो श्रीमतीलाई घर भित्र्याउने इच्छा राखें। परिवारसँग कुरा गरेँ। परिस्थिति सहज नबनेपछि अन्ततः मैले आफैं मिति तोकेर, सामान बोकेर, बाहुन बोलाएर घर भित्रिने कार्यक्रम गरें।
यो निर्णय मेरो लागि भावनात्मक थियो।
केही दिनपछि भाइको बिहे धुमधामले सम्पन्न भयो। परिवारमा समय, परिस्थिति र सम्बन्धका कारण देखिएका फरक व्यवहारहरूले मेरी श्रीमतीको मनमा केही पीडा अवश्य जन्मायो।
तर उनले त्यो पीडा सहेर पनि सम्बन्धलाई जोगाउने प्रयास गरिन्।
सासुससुरा बिरामी हुँदा उनले आफ्नै बुबाआमाभन्दा कम नभएर सेवा गरिन्। उनले आफूले पाएको व्यवहारभन्दा आफ्नो संस्कारलाई ठूलो मानिन्।
समय बित्दै जाँदा परिवारका धेरै सम्बन्धहरू पनि परिवर्तन हुँदै गए।
बुवासँगका पुराना मतभेदहरू पनि बिस्तारै जीवनका अन्य अनुभवसँग मिसिँदै गए। पहिले मलाई कठोर लागेका धेरै कुरा आज फरक कोणबाट हेर्न सक्छु।
बुवा सधैं सही हुनुहुन्थ्यो भन्ने होइन।
म पनि सधैं सही थिएँ भन्ने होइन।
तर एउटा कुरा सत्य हो—समयले हामी दुवैलाई एकअर्कालाई बुझ्ने मौका दियो।
बुवालाई बुझ्न थालेपछि
जीवनको एउटा ठूलो शिक्षा मैले उमेर बढ्दै जाँदा पाएँ।
बुवा–छोराको सम्बन्ध सधैं एउटै रंगको हुँदैन।
कहिले बुवाको माया मिठो शब्दमा आउँछ, कहिले कडा सुझावमा। कहिले उहाँले साथ दिनुहुन्छ, कहिले आफ्नो सीमाका कारण चाहेजति सहयोग गर्न सक्नुहुन्न। कहिलेकाहीँ उहाँको निर्णयले छोराको मन दुखाउन सक्छ, तर त्यसको पछाडि आर्थिक अवस्था, सामाजिक दबाब, परिवारप्रतिको जिम्मेवारी र छोराको भविष्यप्रतिको चिन्ता पनि हुन सक्छ।
मेरो जीवनमा पनि यस्तै भयो।
मेरा केही सपना बुवाले रोक्नुभयो। केही निर्णयमा उहाँसँग मेरो गहिरो मतभेद भयो। प्रेम र विवाहको विषयमा हाम्रो सोच फरक भयो।
तर मेरो बाल्यकालको त्यो दुर्घटनामा अस्पताल पुर्‍याउने बुवा पनि उहाँ नै हुनुहुन्थ्यो।
परिवारको सीमित आम्दानीबाट हामीलाई हुर्काउने बुवा पनि उहाँ नै हुनुहुन्थ्यो।
“हामी गरिब छौँ, ऋण छ” भनेर वास्तविकता बुझाउने बुवा पनि उहाँ नै हुनुहुन्थ्यो।
आज म आफ्नो खुट्टामा उभिन सक्नुको एउटा कारण उहाँले जीवनको कठिन पक्षसँग परिचित गराउनुभएको पनि हो।
त्यसैले आज म बुवालाई न दोषी मात्र देख्न सक्छु, न पूर्ण निर्दोष।
उहाँ पनि आफ्नै समय र परिस्थितिको एउटा पात्र हुनुहुन्थ्यो।
र म पनि उहाँको छोराको रूपमा आफ्नै सपना र संघर्ष बोकेर अघि बढिरहेको थिएँ।

✅ निष्कर्ष — जीवनले सिकाएको सत्य

आज उदयको जीवनलाई फर्केर हेर्दा एउटा कुरा स्पष्ट देखिन्छ—
अभावले मलाई तोडेन, बरु बलियो बनायो।
भोक, अभाव, अस्वीकार, सामाजिक दबाब, प्रेम, जिम्मेवारी, आँसु र पीडाको बीचबाट म विस्तारै उठ्दै गएँ।
मेरो जीवनमा केही सम्बन्धहरूले मलाई गहिरो पीडा दिए भने केही सम्बन्धहरूले जीवनभर उभिने शक्ति दिए।
हजुरबा–हजुरआमाको माया मेरो बाल्यकालको आधार बन्यो।
बुवा–आमाको संघर्षले जीवनको वास्तविकता सिकायो।
जीवनसंगिनीको साथले कठिन समयमा उभिन सिकायो।
सन्तानले जिम्मेवारी र भविष्यप्रतिको अर्थ बुझाए।
र मेरा आफ्नै संघर्षहरूले आत्मनिर्भर बन्न सिकाए।
आज म बुझ्छु—मान्छे पैसाले मात्र धनी हुँदैन। माया, धैर्य, इमानदारी, जिम्मेवारी, आत्मसम्मान र संघर्षले पनि मान्छेलाई धनी बनाउँछ।
जीवनमा सबै कुरा आफ्नो इच्छाअनुसार हुँदैन। कहिलेकाहीँ आफ्नै मान्छेसँग विचार मिल्दैन। कहिलेकाहीँ माया हुँदाहुँदै पनि परिस्थितिले दूरी ल्याउँछ।
तर सम्बन्धलाई केवल एउटा घटनाबाट मूल्याङ्कन गर्नु हुँदैन।
बुवासँगका मेरा मतभेद थिए, छन् भने पनि ती मतभेदले उहाँप्रतिको सम्मान समाप्त गर्दैनन्।
उहाँ मेरा बुवा हुनुहुन्छ।
उहाँले आफ्नै तरिकाले जीवन जिउनुभयो, आफ्नो क्षमताअनुसार परिवारको जिम्मेवारी उठाउनुभयो र आफ्ना सन्तानका लागि सकेको गर्नुभयो।
आज म उहाँलाई केवल मेरो संघर्षको एउटा कारणका रूपमा होइन, मेरो जीवनको एउटा महत्वपूर्ण पात्रका रूपमा हेर्छु।
समयले मलाई सिकाएको सबैभन्दा ठूलो कुरा यही हो—
मान्छेहरूलाई बुझ्न कहिलेकाहीँ घटना होइन, समय चाहिन्छ।
सत्यलाई समय लाग्न सक्छ, तर समयले धेरै कुरा स्पष्ट बनाउँछ।
सत्कर्मको फल ढिलो आउन सक्छ, तर आउँछ। प्रेम साँचो छ भने संघर्षले त्यसलाई अझ बलियो बनाउन सक्छ। र जीवन जतिसुकै कठिन भए पनि आत्मसम्मान र आशा गुमाउनु हुँदैन।
आज पनि म आफ्नो इष्टदेवता शंखमाई देवीलाई मनदेखि सम्झिन्छु। उहाँप्रति मेरो पूर्ण विश्वास छ।
मेरो विश्वास छ—
“जसले आजसम्म जीवनका सबै मोडहरू पार गराइन्, अब बाँकी बाटो पनि शंखमाई देवीले नै देखाउनुहुनेछ।”
यो केवल उदयको कथा होइन।
यो अभावमा हुर्किएर सपना देख्नेहरूको कथा हो।
यो परिवारभित्र मतभेद भए पनि सम्बन्धको अर्थ खोज्नेहरूको कथा हो।
यो प्रेमका लागि संघर्ष गर्नेहरूको कथा हो।
यो आफ्नो खुट्टामा उभिन चाहनेहरूको कथा हो।
र सबैभन्दा ठूलो कुरा—
यो हार नमान्ने मान्छेको कथा हो।

Address

Shankhamai Temple
Gorkha
34007

Website

Alerts

Be the first to know and let us send you an email when Shankhamai Temple posts news and promotions. Your email address will not be used for any other purpose, and you can unsubscribe at any time.

Contact The Place Of Worship

Send a message to Shankhamai Temple:

Shortcuts

Share

Category