26/04/2018
३.५ धार्मिक र सांस्कृतिक पक्षहरु (Religious and Cultural Aspects)
३.५.१ देवी स्थलमा लाग्ने महत्वपूर्ण मेला र पर्वहरु (Important Festivals and Fair of Temple)
यस जाल्पा देवी मन्दिरमा दैनिक पूजा–आराधना संञ्चालन बाहेक वर्षमा दुईचोटी धार्मिक उत्सवको रुपमा भव्य मेला लगाउने चलन छ । हरेक वर्षको बैशाख र भदौ महिनाको कृष्ण पक्ष तिथिमा उभौली सेवा र उधौली सेवाको रुपमा पूजा-आरधना देवीको गद्धि घरमा विहानै देखि लिप–पोत गरी धुप–बत्ती बाली दीपहरु जलाई पूजारीले पूजा–आरधना गर्दछ । त्यस गद्धी घरबाट नगर निशानीहरुको साथमा गाजा–बाजाहरुको संगीतमय वातावरणमा पूजारी मन्दिरमा आउने गर्दछन् । त्यस दिन त्यहाँका सम्पूर्ण बासिन्दाहरु र छिमेकी बासिन्दाहरु अनिवार्य प्रत्येक घरबाट पूजामा आई जिउ वरदान, अन्नपानी, आयुवल माग्ने गर्दछन् । उक्त दिनहरुमा पूजारीले सवैको नाममा वलिपूजा समेत लगाउने चलन चलि आएको छ । यि महत्वपुर्ण मेलाहरुलाई महोत्सबको रुपमा विकास गरी प्रचार प्रसार गर्न सके आन्तरिक तथा वाह्य पर्यटकहरुलाई आकर्षण गर्न सकिन्छ र यहाँको धार्मिक महत्वका सार्थ आर्थिक उपलब्धि पनि प्राप्त हुन सक्छ ।
क) वैशाखे पूर्णिमा पूजा (उभौली सेवा) (Baisakhe Purnima Pooja)
धार्मिक विश्वास अनुसार वैशाखे पूर्णिमा पूजा देखी देवी देवताहरु हिमाल कैलाश पर्वततिर सवार भै जाने या उभो लेकतिर लाग्ने बेला भएको हुँदा सम्पूर्ण देवी देवताहरुलाई मानभाउ बढाई दिनको लागी उक्त मेला लगाउने गरिएको हो उक्त अवसरमा हामी सबैमानव जाती, पशुपंक्षी र तुलफूल समेतलाई राम्रो होस् भनी पूजा गर्ने गरिन्छ । त्यस बेला उभौली सेवामा १ जोडी भाले र पोठीले आछापिछा माग्न पूजा लगाईन्छ ।
ख) भदौरे पूर्णिमा पूजा (उधौली सेवा) (Bhadaure Purnima Pooja)
हरेक सालको भदौ पूर्णिमा कृष्ण पक्षको बखत भदौरे पूर्णिमा पूजा गरिन्छ । धार्मिक मान्यता अनुसार यस दिनदेखि विशेष गरि देवी देवताहरु हिमाल पर्वत देखि काशीगंगा तिर फर्कि सवार हुने हुँदा उक्त दिन पनि देवताहरुको मानभाउ बढाईदिन र स्वागत स्वरुप उत्सवकै रुपमा भव्य मेला लगाउने चलन छ । जसरी बैशाखे पूर्णे (उभौली सेवा) गर्दा विधि गरिन्छ, त्यस्तै गरी सम्पूर्ण विधिहरु भदौरे पूर्णिमा पूजामा पनि गरिन्छन् ।
३.५.२ मूल पूजा बाहेक अन्य पूजाहरु (Additional Worshipping)
“यस मन्दिरमा मुख्य पूजाहरु बाहेक अन्य पूजाहरु पनि गर्ने गरिन्छन् । त्यस पूजाहरु मध्येमा देवी स्थलभित्रको पोखरी अन्तर्गत नाग पूजा गर्ने गरिन्छ । कसैकसैलाई सामान्य चोटपटक लागी घाउ भई निको नहुने वा आफै घाऊ निस्कि निको हुन ढिलाई भएको खण्डमा धुप–वत्ति र १ वटा कूखूराको अण्डाले नाग नागेनीलाई पूकार्दै पूजा गरिन्छ र घाउ चोट पटक विशेक हुने कूरामा ठुलो विश्वास गरिन्छ । यसका साथै सामान्य दुःख विमारलाई विशेक पार्नको लागी फूल–अक्षता, भेटी १ वटा कुखुराको अण्डा मन्दिरमा चढाइ जडिबुटी (दबाई) पनि मागी खाने चलन छ । सो बुटी ग्रहण गरेपछि सामान्य दुःख, विमार हट्छ भन्ने विश्वास लिइन्छ ।
यसैगरी बाल–बच्चाहरु जन्मिएको मिति देखि विशेषगरि ३–४ महिना पूगि सकेपछि मन्दिरमा देखाउँन लाने चलन छ । उक्त दिनमै बाल–बच्चालाई नयाँ लुगा, गरगहना लगाईदिई शुरुको अन्न (भात) खुवाउने चलन छ । त्यसबेला बच्चाहरुको नाउमा फूल–अक्षता, भेटी, धुप–वत्ति चढाइन्छ र बली पूजा समेत गर्ने गरिन्छ । मन्दिर क्षेत्रको बाहिरपट्टि गाउँ–घरका छरछिमेकहरुलाई बोलाई सम्पुर्ण नित्य कर्महरु गर्ने गरिन्छ । बच्चाहरुलाई उपस्थित छरछिमेक र बुढापाकाहरुले आशीर्वाद दिने गर्छन् ।”[2]
३.५.३ बलि पूजा नगर्ने व्यक्तिहरुको लागि पूजापात (Additional Worshipping for Devotees Except Sacrificial Ritual)
कुनै कुनै भक्तजनहरु बलीपूजा नदिने पनि हुन्छन् । उक्त ब्याक्तिहरुले यस मन्दिरमा दर्शन गर्न आउनु पर्यो भने फूल–अक्षता, धुप वत्ति, भेटी र अन्य फलफूलहरु ल्याई चढाउँने प्रचलन छ । कसै कसैले परेवालाई जिउदै उडाउने गर्दछन् । यस्तो किसिमको कोरा पूजाहरु पनि गर्ने गरिन्छन् । मन्दिरभित्र व्राम्ह्रण, पुरोहितहरुद्धारा जप, पाठ गर्ने चलन पनि छ । यसरी जप–पाठ गर्नाले देवीले ग्रह शान्ति बनाई सुख सन्तोष मिल्दछ भन्ने कुरामा पूर्ण विश्वास लिइन्छ ।
४.५.४ मन्दिर प्रवेशको परम्परागत र धार्मिक मान्यता (Traditional and Religious Norms)
v यहाँ प्रवेश भई दर्शन/पूजा गर्न चाहने भक्तजनहरुले नुहाई–धुवाई गरी उपवास बस्नु पर्छ ।
v यहाँ (१०-१२) वर्ष भन्दा माथिका रजस्वला भएका (किसोर, युवती, महिला) लाई मन्दिरको प्रवेशद्धारमा रहेको पुल, खोल्सो तरेर भित्र जान निषेध गरिएको छ ।
v मन्दिर भित्र छालाको वस्तु लगाएर प्रवेश गर्न हुदैन ।
v मन्दिर वरिपरि वा देवी स्थल भित्र दिशा–पिशाब गर्न मनाही रहेको छ ।
v भक्तजनहरुले मन्दिरमा पूजाको पकुवा नचढाई भोजन गर्न हुदैन ।
v दलित वर्गहरुलाई मन्दिर थान भित्र प्रवेश गर्न परम्परागत मनाही गरिएको छ । प्रवेश गरेमा अनिष्ट हुने परम्परागत मान्यता रहिआएको छ हाल आएर विस्तारै यो मान्यता कम हुदै गईरहेको छ ।
v मन्दिरमा पूजा गर्न ल्याईएको बलिपूजाहरु पूर्वको मार्ग पोखरी र उत्तर–दक्षिण–पश्चिमतिर अरुण नदी,तमोर नदी कटाउनु हुदैन ।
v मन्दिरको फूल प्रसाद चाँहि कुनै पनि ठाउँमा लग्न सकिन्छ ।
४.५.५ जाल्पादेवी मन्दिरको पूजा विधि आवश्यक सामग्रीहरु (Goods Worshipping Procedure)
v प्रत्येक दिन आइतबार र औँशीको दिन बाहेक पूजा लाग्ने गर्दछ ।
v संखुवा–सभामा रहेको होम्वोयोङ्ग देवीमा बिहान ७ बजे देखि १२ बजे भित्र पूजा लागि सक्छ त्यसपछि मात्र यहाँ दिउँसो १ बजे देखि यता पूजा सुरु हुन्छ ।
v पूजारीले बिहान उठी देवीथानको छेउमा नाग पोखारी छ त्यँही नुहाएर देवी घरमा धूप बत्ती गरी दिउँसो मन्दिरमा गएर सफा सुग्घर गर्छन् ।
v धुनीबाट मुलमन्दिर र कन्या मन्दिरको गरि २ वटा काँशको कचौरामा आँगोको कोइला हाली पूजारीले लगेर १–१ वटा मन्दिरमा राख्दछ र मुलमन्दिरमा धुप–वत्तीले सर्वप्रथम पूजारीले पूजा–आराधना गर्दछन् । मुल मन्दिरको धुप–वत्ती गरी सकेपछि कन्या मन्दिरतिर त्यही काँशको कचौरामा पानी थापी प्रवेश गर्छन् । त्यहाँ पनि धुप–वत्तीले नै पूजा, आराधना पूजारीले गर्छन् ।
v पहिला कन्या मन्दिरमा परेवा वा अन्य फूल अक्षता चढाएर पूजा गरेपछि मात्र मूल मन्दिर जाल्पा देवीमा पूजा शुरु हन थाल्छ ।
v मूल मन्दिरमा पूजा सुरु हुनु पूर्व यहाँ रहेको ठूलो सांकेतिक घण्टा पूजारीले बजाउने गर्दछ यो घण्टाले पूजा सुरु भएको संकेत गर्दछ र होम्बोयोङ्गमा भएको देवीले सुन्छ भन्ने विश्वास छ । त्यसपछि पूजा सूरु हुन्छ ।
v यसरी कन्या देबीमा पूजा–आराधना गरी सके पछि मन्दिरको मूल पूजा गर्ने मन्दिरमा पुजारी (नाक्छोङ) प्रवेश गरी मूल ढोकामा अक्षता र पानी लिएर वस्छन् ।
v टपरीमा सत् बिऊ ( कोदोका गेडा, तोरीको गेडा, फापारको गेडा, फिलिङगेको) फूल अछेता, धुपवत्ती, भेटी र अविर रङ,चुरा पोते, ध्वजा ( कपडाका टुक्राहरु) पनि चढाउन सकिन्छ । कसै-कसैले नाक्छोङलुङमा सोलोईवा ( चिन्डोमा मार्चा र शुद्धो पानी) चढाउने गर्दछन् । त्यसपछि टा-टाढाका भक्तजनहरु आ-आफ्नो मनोकामना पुरा गर्नलाई विभिन्न उद्देश्यमा कुखुरा, परेवा, हाँस, बोका, बाख्री लिई आऊछन् । कसैलाई आफ्नो ठुलो उद्देश्य पुरा गर्नका लागि पञ्चवलीमा पाँच खालको बली भोग दिने चलान छ । जस्तै- कि कुखुरा, परेवा, हाँस, बाख्रा वा भेडा र राँगो गरी ५ खालको मिलाएर पुजा लगाऊने चलन छ । यो पञ्चवली पुजा टाढा वा नजीक जोसुकैले पनि लगाउन सकिन्छ । यि पुजाहरु गर्ने बाहेक यस स्थानका मानिसहरुले विधि पुर्वक पुजा लगाउने चलन छ । यो पुजा बिधिलाई महत्चका साथ लिईन्छ ।
v यहाँ सुँगुर बाहेक अन्य राँगो हाँस, कुखुरा, चल्ला, बोका, पाठी, अण्डा आदिको बली चढाउने गरिन्छ । बली नचढाउनेले धूप, अक्षता, फूल, भेटी चढाउने गर्दछन् ।
v मन्दिर भित्र उपबास बसेका व्यक्तिहरु मात्र मन्दिरको ढोकाबाट भित्र छिरेर देवीको दर्शन गर्न पाउँदछन् ।
v आफ्नो छुट्टै भाकल अनुसार कन्यादेवीमा पनि फूल, अक्षता, धूप, भेटी र परेवा चढाइन्छ ।
v भक्तजनहरुले चढाएको बली, पकुवा, घिऊ, चामलको पकुवाको नाक्छोङलुङ ( पुर्खाढुंगामा) चढाए पछि देवी थान भित्र भएको संकेतिक घण्टा पूजारीले बजाएर पुजा समाप्त भएको संकेत गर्दछन् ।
v पूजारीले जाल्पादेवीमा पूजा सकेर देवीघरमा गई शुद्ध पानी छर्केर अक्षता पातीले पूजा गरेपछि त्यस दिनको नित्य कर्म सकिन्छ अनि मात्र शुद्ध भोजन गर्दछ ।
४.५.६ महिला तथा दलितलाई प्रवेश (Entry for Women and Dalit)
यहाँ १२ वर्ष भन्दा मुनिका केटीहरु अर्थात् कुमारी केटीहरुलाई मात्र मन्दिर भित्र छिर्न पाउछन्, तर महिनावारी भएका केटी वा महिलालाई मन्दिर भित्र छिर्न मनाही रहेको छ । यो देवी कन्या हुँदा नै यहाँ देवीको रुपमा उत्पत्ति भएको हुनाले कन्या केटीलाई मात्र छिर्न पाउने धार्मिक मान्यता छ । केही भुलवस मन्दिर भित्र प्रवेश गरे देवीबाट अनिष्ट हुने मान्यता छ । यसै गरि दलित जातिलाई मन्दिर परिसर सम्म प्रवेश गर्न पाउने नियम छ तर मन्दिरको थान भित्र प्रवेश गर्न मनाही छ, तै पनि आजभोली सामाजिक परिवर्तन संगै यसमा परिवर्तन भएको छ ।
४.५.७ कन्या मन्दिरको संक्षिप्त चिनारी र पुजा विधि (Worshipping Procedure)
जालपा देवीको मुल मन्दिरको बायाँपट्टी कन्या मन्दिर रहेको छ । यस कन्या मन्दिरको विशेषता मुल मन्दिरको भन्दा वेग्लै छ । यस मन्दिरको उत्पत्ति पनि जाल्पा देवी सगंसगैं भएको हो । यी कन्याहरु कसका सन्तान हुन् भन्ने विषयमा बुढापाकाहरुको भनाई अनुसार कसै–कसैले जाल्पादेवी कै सन्तान हुन् भन्ने गरेको पाइन्छ । कसै-कसैले जालपा देवी सँगसँगै आएका कन्याहरु हुन् भन्ने पाइएको छ र उक्त भनाई मध्येमा जालपा देविको उत्पत्ति सँगै यस कन्या देवीहरुको पनि उत्पन्न भएको ठहर गर्न सकिन्छ । उक्त कन्या मन्दिरमा मुल मन्दिरको पूजा शुरु हुनु अगाडी प्रायः फूल–अक्षता, धुप, वत्ति, भेटी मात्र चढाइ पूजा गर्ने गरिन्छ । सम्पूर्ण भत्तजनहरुले चढाएको फूल–अक्षता, धुपलाई पूजारीले थानीमा चढाई सकेपछि त्यहाँको पूजा सकिन्छ । यस बाहेक त्यहाँ बलिपूजा गर्दा परेवा मात्र चलाउने गरिन्छ । त्यो पनि प्रायः कमै मात्रामा बलिपूजा हुन्छ र कसै कसैले उक्त कन्या मन्दिरमा जिउँदै परेवा उडाउने चलन पनि गर्छन । त्यहाँको पूजा सकिएपछि मात्र मुल मन्दिरमा पुजा शुरु गरिन्छ । अन्त्यमा मुल मन्दिरको सम्पुर्ण पूजाहरु सकिसकेपछि नै सँगसँगै मन्दिरको ढोका बन्द गरिने चलन छ ।
आदर्निय सम्पुर्ण मित्रहरु यो पेज लाई?
