23/05/2026
ऐतिहासिक बिहुँकोटशक्तिपीठको गौरवपूर्ण यात्रा ।
बागलुङ जिल्लाको काठेखोला गाउँपालिकामा अवस्थित बिहुँकोट मन्दिर केवल एक धार्मिक स्थल मात्र होइन, यो यो क्षेत्रको वीर इतिहास, सैनिक सौर्य र जीवन्त सांस्कृतिक विकासको प्रत्यक्ष साक्षी हो। यस क्षेत्रको सामरिक र धार्मिक विकासक्रमलाई नजिकबाट नियाल्न र बुझ्न चाहनेहरूका लागि यो एउटा महत्त्वपूर्ण तीर्थस्थल हो। आइएस्, यस पवित्र भूमि र यसको इतिहासको गहिरो यात्रालाई बुझौँ:
🛡️ पहिलो खण्ड: ऐतिहासिक कोट (१७औं शताब्दी)
सैन्य रणनीतिको केन्द्र: बाइसे-चौबीसी राज्यकालमा, बिहुँकोट केवल पूजा गर्ने ठाउँ मात्र थिएन। यो त तत्कालीन गल्कोट र पर्वत राज्यको एउटा बलियो सैन्य किल्ला (कोट) थियो। डाँडाको टुप्पोमा अवस्थित भएकोले, यो एउटा रणनीतिक रूपमा महत्त्वपूर्ण 'लुकेको पोस्ट' (lookout post) थियो, जहाँबाट शत्रुको गतिविधिमाथि निगरानी राखिन्थ्यो।
रक्षक देवीको स्थापना: किल्लाको सुरक्षा र सैनिक विजयको सुनिश्चितताका लागि राजाहरूले यहाँ 'कोट माई' (भगवती/दुर्गा) को स्थापना गरेका थिए। यो एउटा 'शक्तिपीठ' को रूपमा स्थापित भयो। यहाँ राज्यका महत्त्वपूर्ण हतियारहरू (तरबार, खुकुरी, बन्दुक) भण्डारण गरिन्थ्यो र कोट माईको उपस्थितिमा नै ती हतियारहरूलाई धार्मिक विधिअनुसार पूजा गरिने परम्परा थियो।
🕉️ दोस्रो खण्ड: धार्मिक विकास र स्थापना (१८औं-१९औं शताब्दी)
सैन्य शक्तिबाट आध्यात्मिक शक्ति: नेपाल एकीकरण र राज्यहरूको एकीकरणपछि, कोटहरूको सामरिक महत्त्व घट्दै गयो। यस कालखण्डमा बिहुँकोटको मुख्य पहिचान सैनिक किल्लाबाट बिस्तारै एउटा शान्त र पवित्र धार्मिक स्थलमा परिणत हुन थाल्यो।
पहिलो मन्दिरको निर्माण: यो कालखण्डमा स्थानीय समुदायको सक्रियतामा देवीको एउटा परम्परागत मन्दिर निर्माण गरियो। मन्दिरको निर्माणसँगै यहाँ नियमित रूपमा पूजाआजा सुरु भयो र यस क्षेत्रका बासिन्दाहरूको आस्थाको केन्द्र बन्दै गयो। मन्दिरको स्थापनाले यहाँको आध्यात्मिक वातावरणलाई अझ प्रगाढ बनायो।
तेस्रो खण्ड: कृषि संस्कृति र सामुदायिक पर्व (२०औं शताब्दीको मध्य, १९६० को दशक)
कृषि र आस्थाको संगम: बिहुँकोट मन्दिरको इतिहास यहाँको स्थानीय समुदाय र कृषि संस्कृतिसँग गहिरोसँग जोडिएको छ। २०औं शताब्दीको मध्यतिर, यहाँको समुदाय कृषिमा आत्मनिर्भर हुँदै गयो। यसै क्रममा मन्दिरमा कृषि संस्कृति र सामुदायिक पर्वहरूको विकास भयो।
सामुदायिक परम्परा: बिहुँ क्षेत्र खेतीका लागि प्रसिद्ध छ। स्थानीय कृषकहरूले आफ्नो बारीमा फलेको पहिलो अन्न पहिले बिहुँकोट माईलाई चढाएर मात्र आफूले खाने वा बजारमा बेच्ने सुन्दर परम्परा आज पनि जीवितै छ। यो परम्पराले मन्दिर र समुदायको बीचमा गहिरो सम्बन्ध स्थापना गरेको छ।
चौथो खण्ड: वर्तमान अवस्था र पर्यटकीय सम्भावना (२१औं शताब्दी)
पुनर्निर्माण र आधुनिकीकरण: वर्तमान समयमा बिहुँकोट मन्दिर एउटा आधुनिक र विकसित धार्मिक स्थल बनेको छ। भक्तजनहरूको बढ्दो संख्या र मन्दिरको सुरक्षाका लागि यहाँ विभिन्न पुनर्निर्माण र आधुनिकीकरणका कार्यहरू भएका छन्।
धार्मिक पर्यटनको केन्द्र: पुष्पलाल (मध्यपहाडी) लोकमार्गको विकाससँगै बिहुँकोट मन्दिरमा आन्तरिक र बाह्य पर्यटकहरूको पहुँच निकै सजिलो भएको छ। समुन्द्री सतहदेखि उच्च उचाइमा रहेको यो मन्दिरबाट देखिने हरियाली पहाड, गहिरो खोँच र मनोरम प्राकृतिक दृश्यले जोकोहीको मन लोभ्याउँछ। अचेल बडादसैँ र चैते दसैँमा यहाँ भव्य मेला लाग्ने गर्छ, जसले यस क्षेत्रको धार्मिक र सांस्कृतिक पहिचानलाई अझ उजागर गर्छ।
उपसंहार
बिहुँकोट मन्दिर केवल एउटा ढुङ्गाको मन्दिर मात्र होइन, यो यो क्षेत्रको इतिहास, संस्कृति र आस्थाको एउटा जीवित दस्तावेज हो। यस पवित्र स्थलको भ्रमणले तपाईंलाई इतिहासको गहिराइमा पुर्याउँछ र आध्यात्मिक शान्तिको अनुभूति गराउँछ। अर्को पटक बागलुङ भ्रमण गर्दा इतिहास र प्रकृतिको सुन्दर सङ्गम रहेको बिहुँकोट मन्दिर दर्शन गर्न नछुटाउनुहोला।
हाम्रो सम्पदा, हाम्रो पहिचान!
