23/12/2025
Toespraak bij het aansteken van de Chanoeka-lichten op het Gasthuisplein 21 december 2025. Rabbijn Hannah Nathans
Chanoeka is het feest van de terugkeer van het Licht. De boeken I en II Makkabeeen, waarin het verhaal van Chanoeka verteld wordt, beschrijven de opstand van de inheemse Joodse bewoners van het land Israel tegen de Griekse bezetters. Vanaf 586 vdgjt tot 1948 gjt is het land vrijwel constant bezet geweest door vreemde mogendheden, die het steeds op elkaar veroverden. Maar in 164 vdgjt slaagden de Joden er in het land terug te veroveren. Het zou ongeveer 100 jaar zelfstandig blijven.
Chanoeka betekent inwijding. Met Chanoeka vieren we de inwijding van de tempel in Jeruzalem. De vorige bezetters, de Ptolemeeen en de Seleuciden, hadden tot dan toe altijd de Joodse cultuur en religie gerespecteerd. Maar Antiochus IV verbood de Joodse godsdienst, de besnijdenis, en de Tora studie. Hij plunderde de Joodse tempel, plaatste een beeld van de Griekse god Zeus in de Joodse tempel, en offerde daar varkens, voor Joden een onrein dier. Het eeuwig licht in de tempel werd gedoofd, en priesters en andere Joden werden verplicht varkensvlees te eten. Het Jodendom moest volledig uitgeroeid worden, en Joden moesten vergrieksen. Tegenwoordig zouden we dat een cultureel-religieuze genocide noemen.
Voor religieuze Joden was dat onaanvaardbaar. Daarom begon de hogepriester Mattitjahoe met zijn 5 zonen en een aantal bondgenoten een opstand tegen Antiochus IV, in het jaar 167 vdgjt. In 164 vdgjt werd de tempel heroverd. Hij werd gereinigd, ontdaan van alle sjmoetz van de Griekse bezetters, en opnieuw ingewijd. Men besloot dit feest van de herinwijding van de tempel voortaan ieder jaar te vieren, en dat doen we dus nog steeds, dit jaar voor de 2189e keer.
Bij de inwijding van de tempel was er één probleem. Men vond nog maar één kruikje olie met het zegel van de hogepriester. Dat kruikje bevatte de hele speciale zuivere olie voor de lampen van de tempel. Maar het ene kruikje bevatte maar olie voor 1 dag. Het zou 8 dagen duren voordat nieuwe zuivere olie aangevoerd was. Maar men besloot de menora toch aan te steken. Dit was het eerste wonder, het feit dat men niet aarzelde om toch het licht te ontsteken, hoewel er niet genoeg olie was. Het tweede wonder was dat de menora 8 dagen bleef branden op het kleine beetje olie dat maar genoeg was voor 1 dag. Vanwege dit wonder wordt Chanoeka ook wel Chag haOerim genoemd, het feest van de lichten. Ook vanwege die olie eten we met Chanoeka in olie bereide spijzen, zoals soefganiot, een soort oliebollen met vulling, en latkes, in olie gebakken pannekoekjes die vaak van aardappel gemaakt worden. Maar er bestaan genoeg recepten van om een heel kookboek te vullen. Ze kunnen ook gemaakt worden van pompoen, courgette, aubergine, wortels, enz.
De Dalai Lama worstelde ooit met de vraag hoe de Tibetaanse traditie buiten Tibet in stand gehouden kon worden, en hij vroeg zich af hoe de Joden dat gedaan hadden. In 1990 nodigde hij daarom een aantal rabbijnen uit om met hem te spreken over de vraag hoe het Joodse volk in stand bleef tijdens duizenden jaren van verbanning en onderdrukking. Mijn leraar, rabbijn Zalman Schachter Shalomi z.l., was daarbij. De rabbijnen vertelden de Dalai Lama over het belang van herinneringen levend houden in verhalen. Een van onze identiteitsbepalende verhalen is het Pesachverhaal, de uittocht uit Egypte. En een ander verhaal is het verhaal van Chanoeka. Het vertelt over onze weigering het Joodse leven op te geven, zelfs niet in levensgevaar. Altijd hebben wij het Joodse leven voortgezet, ook in de meest onmogelijke omstandigheden.
Na de aanslag in Bondi Beach, Sydney, nu een week geleden, rees de vraag: kunnen wij nu wel Chanoeka vieren? Moeten wij niet binnenskamers rouwen, en ons voor onze veiligheid niet in het openbaar vertonen? Ons antwoord was: nee, juist nu moeten wij Chanoeka vieren. Als wij opgeven wint de kant van het kwaad. Dat mag niet gebeuren. Ook op Bondi Beach stak men de volgende dag weer de Chanoeka kaarsen aan. En ook wij plaatsten de chanoekia iedere avond in het raam, voor ieder om te zien. Kol hakavod voor de burgerlijke gemeente Delft die ons feest wel door liet gaan.
Tijdens het Chanoeka concert in Amsterdam, waar zoveel over te doen was geweest, stonden mensen buiten weer leuzen te roepen als From the river to the sea, en Globalize the intifada. Ik vertrouw er op, of in ieder geval hoop ik het, dat de meeste aanwezigen zich niet realiseerden wat die woorden eigenlijk betekenen: het uitroeien van alle Joden wereldwijd, en het elimineren van de staat Israel. We realiseren ons dat er zeker ook mensen zijn die dit wel degelijk zo bedoelen. Alleen al de eerste 3 dagen van Chanoeka waren er wereldwijd een tiental aanslagen op Joden in de vorm van terroristische aanslagen, moorden, gewelddadige demonstraties, en bedreigingen. Maar wij gaan toch door met Chanoeka te vieren.
Er circuleert een video op You Tube van een jaar geleden, waarin 6 gijzelaars in Gaza, gemarteld en uitgehongerd, Chanoeka vierden. We realiseren ons dat dit Hamas propaganda was. Maar toch: als zij dat konden, in de meest verschrikkelijke omstandigheden die je je voor kunt stellen, dan moeten wij het ook kunnen. Later werden ze alle 6 vermoord. Maar anderen namen de taak van hen over om het licht te ontsteken. En zo zal het nooit verdwijnen. Nooit. Het kan tijdelijk verduisterd worden. In WOII moesten mensen onderduiken om hun leven te redden. Maar we zijn er nog steeds, en we gaan niet weg.
Het verhaal gaat over de rebbe Yisrael Spira van Bluzhov dat hij de eerste nacht van Chanoeka in het concentratiekamp Bergen Belsen de kaarsen aanstak. Hij zong de eerst twee zegeningen, die we straks ook zullen zingen. De eerste zegening zegt dat het ons opgedragen is de lichten te ontsteken. De tweede zegening vermeldt het wonder van de olie in de oude tijd. Die zegeningen waren geen probleem. Maar bij de derde zegening aarzelde de rebbe. Die zegening prijst immers de Eeuwige omdat hij ons in leven gehouden heeft en ons deze dag heeft laten beleven. Hoe kon hij deze zegening uitspreken met overal om hem heen stervende mensen en stapels lijken? Maar dan herpakte hij zich en zong met krachtige stem de derde zegening. Later vroeg een collega rabbijn hem hoe hij dat kon doen in deze omstandigheden. Daarom aarzelde ik ook, antwoordde de rebbe. Ik keek naar de andere rabbijnen hier. Maar toen zag ik achter hen een grote groep levende Joden, die intens luisterden naar de zegeningen van Chanoeka en vervuld werden met hoop bij de zegening Geprezen de Eeuwige die wonderen deed voor onze voorouders in die dagen in deze tijd van het jaar. En daarachter zag ik de gezichten van onze voorouders, die de zegeningen bleven zeggen in tijden van vervolging en onderdrukking. Toen wist ik dat ik ook de derde zegening moest reciteren. Deze rabbijn overleefde Bergen Belsen en leefde nog tot 1989. Nog vele jaren kon hij de zegening uitspreken: …Die ons in leven gehouden heeft, en ons bewaard heeft, en ons deze tijd heeft laten bereiken.
Wanneer wij straks de kaarsen aansteken, vandaag op de 8e dag van Chanoeka, dan hoop ik dat ook wij vervuld zullen worden van de missie het licht te verspreiden en wonderen mogelijk te maken. En met wij bedoel ik dan niet alleen wij Joden maar wij allemaal, burgers van Delft, van welk geloof dan ook, of ook zonder geloof. Allemaal kunnen wij de keus maken voor het licht te kiezen. Allemaal kunnen wij er aan bijdragen de duisternis uit de wereld te verdrijven. We hebben licht het meeste nodig als het donker is. Er is een kosmische strijd gaande. Het kwaad dat lang onder de oppervlakte sluimerde wordt weer zichtbaar. Het aantal antisemitische incidenten is verveelvoudigd. Niemand knippert meer met zijn ogen als demonstranten oproepen Joden te doden of Israel te vernietigen. Joodse kinderen kunnen niet veilig naar school. Maar hoe zichtbaarder het kwaad wordt, hoe beter het mogelijk wordt om het te bestrijden, als de wil daartoe aanwezig is. Te beginnen in onze directe omgeving. Onze eigen bijdrage is een kleine bijdrage aan de wereld. Maar als iedereen het doet zal 2026 een ander jaar zijn dan voorgaande jaren. Denk niet dat het toch niets uitmaakt. Wanneer genoeg mensen voor het licht kiezen ontstaat een coalition of the willing, zoals dat tegenwoordig in Europa heet, en kunnen wij een verschil maken. Liefde kan haat overwinnen, ook in Delft. Liefde reikt over de grenzen van religies heen. Wij zijn gelukkig dat wij samen met u Chanoeka kunnen vieren. Hopelijk doen we dat ook de komende duizend jaar. Alevai! (moge het zo zijn).
