30/10/2020
Chin Miphun le Chin K*mthar
Chin Miphun Thawhkehnak: Miphun pakhat si ve ding cun thawhkehnak a um hrimhrim a herhmi a si. Zei miphun hmanh hi thawhkehnak ngei loin a hung um khomi an um lo. Miphun vialte kan i thawhkehnak cu a hmasa bik ah cun akan sertu Pathian a si ko. “Minung pakhat chungin miphun vialte kha a ser hna i vawlei cungah hin khua a sak ter hna. A hlankan in an caan le an umnak hmun kha a khiahpiak hna” tiah Lamkaltu 17:26 ah fiang tein kan hmuh. Chin miphun kan i thawhkehnak le Chinram kan hung phaknak hi Chinna ram in a rami kan si tiah tuanbia tialtu le chimtu tampi nih an chimmi a si. Ral tuknak ruang ah Tibet ram ah kan zam i Tibet ram in ral ruang theu ah Kawlram chungah rak lut in Chin Dwin tiva kapah khua kan rak sa. Shan ral tih in Kalay Kabaw ah kan i thial hnu ah a tu kan ram Chin State, kan ram teah kan rak um hi a si.
Chin miphun le Chinram: A tu kan umnak Chinram te hi Pathian nih kan umnak ding caah a rak kan serpiakmi ram Pathian sinin kan hmuhmi ro sunglawi, kan ngeihchun kan ram, “Chin Ram”a si. Hi ram ah khua akan saktertu le a hlankan tein kan umnak ding ah arak kan khiahpiaktu cu kan biakmi kan Pathian a si. Kan chimcia bang Chin miphun hi BC 2100 hrawng in BC 2 tiang khi Chinese ram ah kan rak um hnu ah Tibet ram ah kan rat zam hi si dawh a si. Tibet ram in Kachin ram le Kalay Kabaw ah AD 770 hrawng ah kan rak um hnuah Kalay Kabaw in Chinram ah kan rak kai hi AD 1400 hrawng ah a si tiah tuanbia ah kan hmuh khawh. Tuanbia ning a si ahcun Chin State chungah khua kan hung saknak hi k*m 600 hrawng a si cang tinak a si. Tuluk ram in Chin Ram tiang kan rak ratnak k*m le caan hi a sining taktak in kan va theih khawh ti lo zongah a fiang bakmi cu Pathian tinhmi nile caan ah Tuluk ram in Pathian pekmi kan ram teah hin kan ra ti cu a fiangmi a si.
Miphun tling pakhat le ram pakhat nih ngeihmi k*mcaan rel ning: Miphun tling pakhat sinak ding tahfung ah hin ram an ngei hrimhrim lai. Cupinah uktu le uknak phung tha tein an ngei lai. Nunphung siseh caholh siseh an ngei hrimhrim lai i anmah tein k*mcaan relnak an ngei lai timi tahfung vialte hi Chinmi nih kan ngeih dih. Vawlei cungah philh awk a tha lomi Israel miphun hna zong hi, Pathian nih anmah hringsortu Abraham sinah “Na ram chuahtak law, miphun nganpi ah kan ser lai. Ram kan pek lai” tiah bia a kamh lio ah khan ram nan ngeih hlanah na tefe hna cu k*m 400 chung mi ramdang ah sal ah an tang lai a rak ti. Genesis chung ah hin Israelmi nih nile thla k*mle caan an rel ning pakhat hmanh a cuang lo. A ruang cu miphun an si rih loh i ram an ngeih rih lo caah k*mcaan rel ning zong an ngei rih lo. Egypt ram ah sal ah an um caah an umnak ram le nunphung le khuacaan relning nih khan an rak i hrawm ko.Sal in an chuah bak in, Exous 12 ah lanhtakpuai an tuah laiah k*mle caan le nile thla rel ning Pathian nih a chimh hna. Israelmi hna caah thla hmasa bik cu Abib or Nisan thla a si lai tiah Pathian nih a ti. Ram tiam Canan an panh cang caah uknak phunglam le nile thla le k*mle caan rel ning zong ramcar i k*m 40 an um chung ah Pathian nih Moses hmang in a pek dih hna. Cuhna cu Nisan, Iyyar, Sivan, Tammuz, Ab, Elul, Tishri, Marchesvan, Chislev, Tebeth, Shebat le Adar hna an si. Nihin vawleipi nih kan hmanmi k*mcaan relnak hi Rom nih an sermi a si caah anmah Rommi hna nih an biakmi pathian hna min siseh anzumh ning siseh langhtertu hna an si. Nika pathian ‘Sun god’ biakni cu ‘Sun Day’ an ti. Lai miphun zong Pathian nih miphun tling pakhat ah a kan ser caah Ram, Uknak phung le kan biakmi le nunphun hoih in kanmah k*mcaan rel ning zong tha tein kan ngei ve. Tangkhawng, Nohrawng, Vaute, Vaupi, Biangreithlep, Pur, Chiapa, Zing, Tho, Sikpar le Dipa hna an si. Hi kan nile thla rel ning nih hin kan biakmi le kan nuncan sining siseh kan pawcawmnak nungphung tiang fiang tein a langhter.
Miphun pakhat nih ngeihmi nunphung le puai: Miphun pakhat nih kan ngeihmi kan nunphung le kan puai hna hi kan biaknak le kan pawcawnnak siseh kan zumhning siseh fiang tein a langhtertu miphun caah identity pakhat a si. Kawl nih titoih puai an tuahmi nih khin an Budish biaknak ah thluachuah hmuhnak lam le sualthiannak kong an zumh ning siseh an k*m rel ning a fian ter. Israelmi nih Lanhtak puai, Jubilee, Deuthlam puai le Remnak ni ‘Yom Kippur’ an tuahnak nih an biakmi Pathian le an miphun sinak le zumhning tampi in a fianter ve. Cubantuk thiamthiam in Chinmi nih puai kan ngeih mi Khuangcawi, Cakeifim, Chin K*mthar (Thopuai), Khuahrumdo le Hlukhla tibantuk hna nih hin k*m le caan kan rel ning le kan nunphung le sining fiang tein a langhter ve. Cucaah Pathian nih vawlei cung khuaza ram kipah aa tinhmi tlamtlin tertu ding ah a rak thimmi miphun Israelmi hna sinah k*m caan rel ning le puai tuah ning tha tein a rak chimh hna nak a ruang cu an biaknak le miphun sinak in an tlau lo nak dingah le Pathian thatnak an philh lonak hnga caah a si. Pathian nih tinhmi ngei tein puai cu a tuahter hna i, zei i a rellomi cu an phun chungin chuah ding tiang in nawlbia a pek hna.
Puai Tuah ningcang le Lungput: Pathian nih Israelmi hna cu, Lanhtak puai cu Abib thla ah tuah a si lai i sal nan tannak in luatnak an petu hna Pathian philh lonak ah a si lai. Nan techinfa le hna sin zong ah a sullam nan chimh hna lai. Abib thla cu Egypt ram in nan chuah thla kha a si. Deu thlam puai le thlaithar puai cu thluachuahnak an petu hna Pathian philh lonak caah a si lai tiah Pathian nih tha tein a chimh hna. Israelmi nih puai an tuah tikah hin Pathian thatnak le kilvennak philhlonak caah a si. Minung thng ichuahnak caah a si bal lo. Cucaah Chinmi nih laiphung in kan rak ngeihmi Chin K*mthar (Tho puai) kan tuah tik zong ah hin Pathian cu thluachuahnak petu hrampi a sinak kha kan philh lo ding cu a si. Khuahrumdo le thaithar puai hna an rak tuah tik zongah k*m hlun in k*m thar na kan phakter caah kan i lawm. K*mthar chung zong ah thlaici kan thlakmi le kan zuatkhalhmi sathil arva ah punzamnak le nun lu damnak pe kho hna tiah zingnu sinah thluachuah an rak hal tawn ti hi philh lo ding a si.
Lai k*mthar puai le Khrihfa zumhnak: Puai tuah hi Pathian nih a duh maw? Duh e. Duh hlah sehlaw Pathian nih Israelmi a fial hna lai lo. Israelmi sinah puai tuah ding in a fial hmasatu hna hi kan Pathian a si. Kan chim cang bang an puai hna hmanh cu an mahle ni le caan theng te ah tuah ding in a fial tawn hna. (Leviticus 23:1-44, Nam 28:16-26). Nisan thla ah langhtakpuai siseh Tishri ah ‘Yom Kippur’ nan tuah lai tiah a fial hna. Zei caahdah a ni le thla cu a biapit tuk tiah cun cu nile thla nih cun puai kan tuahnak sullam kha a fianter i a kan hngalhter than tawn caah a si. Nunphung le biaknak hi thendih awk a tha lomi thil tampi a um. Chinmi nih Khrihfa kan rak si hlan ah lai phung in kan rak ngeihmi le tuahmi nunphung puai vialte hna kha Khrihfa kan si hunah tuah than kha kan zumhnak he aa ralkah cang ti ding a si lo. Chin K*mthar (Thopuai) an rak tuah ah hin kan pupa hna nih mithi hna rawl an rak hunh tawn hna i thitimh ni le hunpi ni hnaah zupu hna an rak hunh tawn hna caah khrihfa phung he aa kalh i Chin K*mthar cu tuah ding a si ti lo tiah a ruahmi kan tam pi. Chinese ram in ka vun i kenmi zong si kawh a si. Chinese New Year zongah an tuah tawn. Tho puai an rak tuah lio ahhin an lungput taktak cu mithi rawl va hunh kha a si lo. Chinmi cu lothlawh in a paw aa cawmmi kan si caah kan lothlawhmi k*m a vui caan kha k*m dih caan lawmhnak in kan khat caan a si. Cucaah nithla kan relnak zong ah June, July le August khi cu k*m hlun chungah kan lo theipar kan zun ciami a dih lio caan le kan thlawh tharmi lorawl a vui hlan deuh a si caah ‘Pur’ kan phiar caan a si i Pur le Chiapa tiah kan rak ti. Cucaah Pur le June le Julay hna ah cun nupithih hmanh an rak duh lo. August le September cun kan lorawl theipar tete an hung za i Zingnu thawngin theipar tha kan hmuh caah Pur in kan luat tiah ‘thih kan luan cang’ tiah an rak chim tawn. Cucaah Zing Thla, Hniang Thla an rak ti i Pathian thluachuah thar tile rawl i hrawm khi hniang kan i hrawm an rak ti tawn. Rawl an tuan dih thla October thla khi Tho Thla an rak timi cu a si. Cucaah thlaithar a eimanh ve lomi k*m chungah a thimi chungkhar unau hna philh lonak ah mithi siaherhnak he thlaithar tep ve u law, lungdai tein va kal cang u. K*m hlun a dih cang i kan i philh ve cang hna lai, nannih zong nih nan sia vun herh ti hlah u tiah rawl an hunh hna bia si. Cutikah mithi zunngaimi zong an tap ve ti lo. Tho puai nih aa tinh taktak mi cu k*mhlun le k*mthar aa then cang i athimi le anungmi zong kan i then ve cang tikhi si ko. Puai poah poah cu kan tuah tik belah kan tuahnak sullam kha philh lo ding hi a biapimi a si i kan fale hna zong kan chimh hna ding a si. Chin K*mthar tuah a sual lo a tuah ning cu a biapi bik. Israelmi zong an puai tuah ning a dik ti lo caah Pathian nih Isaiah hmang in nan puai hna hi ka fih i an kan nor cang a ti phahnak kha a si. Puai tuah hi Pathian nih a duh lomi si loin a tuah ning cang tu hi Pathian duhning le Khrihfa zunh ning he aa talk in tuah ding a si.
Chin k*mthar tuah a herhnak a ruang: Zei bantuk miphun le ram zong nih hin kan sunhsak ngaimi puai cu k*mhtar hi a si. Zeicatiah kan biakmi pathian cio nih hin k*mhlun ah damnak le thluachuah an kan pek caah k*mthar kan phan kho kan ti cio caah a si. Chinese New Year cu Malaysia, Singapore le Korea hna ah cun a sunglawi taktak. Tuluk miphun an sinak hngalhter thantu puai a si caah a si. Israel miphun le Tuluk miphun hi an umnak hmun poah ah an tlau lonak cu an nunphung puai an sunhsak tuk i an kilven khawh caah a si an ti. Kawlram ah Karen nih an k*mthar puai cu Karen New Year tiah cozah pi theih in an ngeih caah official tein zung an khar piak hna. Chinmi kan k*mthar zong hi Chin miphun tling pakhat kan sinak, kanmah Chinmi sin longah siloin miphun dang tiang nih an kan theihhngalh nak ding identity pakhat a si caah tha tein cozah sin zongah chimrel i official tein hman le tuah khawh ding zong kan i zuam ding a si. 1949 Chin Affairs Council ah October 26,27,28 cu Chin K*mThar tiah cozah nih a rak theihpi cangmi a si tiah kan theih.Nunter than i zuam i Chinmi kan umnak poah ah sunglawingaiin tuah ding a si. Cucaah Tho, Khuado, Fanger, ect,,ti bantuk min tampi bunh loin Chin ah pakaht kan si ko caah Chin K*mthar tiah tuah leng mang ding a si. Chin K*m Thar kan tuahnak thawngin vawleipi le miphun dang hna nih CHIN miphun kan thei dih hna seh.