25/05/2024
SABBATH
Sabbath Jihudirangni calendar ba sal chananio, antini snigipa sal ong·a (1). Uamang sal napaoni gital salko chana aro salgipinni sal napao manchota. Indake, Jihudirang aro Christianrangoni mitam, Sabbath-ni salko Sukrobar attamoni Sonibar attamona channa.
“Sabbath” kattani miksongani, English-o specific day ba dingtangmanchagipa sal ine ong·a, minggipin cease ba pilak kamrangoniko dontongata ineba ong·a.
Apalbate niangkuode ‘sabbath’ inani bang·a skangni maniani ba dakbewalrangko man·chapa. Mesopotamian-rangni somoio ‘šabattu’ ba da·oni ‘sabbath’ uan ‘the day of the full moon, the fifteenth day of the month’-koba miksonga. Skangni Arabic-rangni jajongko maniani bimungkoba ‘sabbath’ ine minga. Mesopotamian-rang ia salko “evil days” (2) ineba chanachim, jean A·chikrangni ‘a·si-malja’ ingipaming apsana. Ua salo rajarangni cha·anirangkomangba baseachim, rongtala ba·rakosa ganna, ua salode rot gario songreja aro attamahaon uamangni isolna boli on·na nangachim. Indakgipa sal, salsnisni watchange, jaani gnigipa, chibrigipa, chi·skugipa, kolgriksagipa aro kolgrikchetgipa salo ong·rongachim.
Sabbath-ni bidingo Sastroo aganani: Niam Gitchamoni a·bachenge nion, A·ba. 1:1-2:3o segipa creation-ni golporang ong·a. Snigipa salo Isol neng·takaha ine an·ching nika. A·bachenga ki·tap gimiko ‘Sabbath’ ingipa kattako mamung janapani dongja (3), indiba ian ‘Sabbath’-ni a·bachengani ine mitam torom skigiparang agana. Sastroo skanggipa changna ‘Sabbath”-ko Re·o. 16:21-30-o janapchengaha. A·gisio Yahweh, uni manderangko 7 gipa salo neng·takna skiaha, jekon Sabbath-ni sal ine mingaha. Ia sastroni bakniko nengrae u·ie ra·na man·a, uan Isolni neng·takani sal aro Uni manderangko ua salo neng·takchina ge·etaha. Aditani ja·mano, Isol Sinai a·brio “Ge·eta Mingchukking”-ko on·aha (4), unoni brigipa ge·etani, antini snigipa salko nangchape ge·etani ong·achim, ua salara rongtalgipa sal ong·a aro darangba aro matburingrangba kam ka·jachina ine ge·etani ong·achim. Sabbath-ni salna niamkoba on·aha (Re·o. 34:21), Sabbath-ni niamko pe·gipako so·otchinaba aganachim (Re∙o. 31:14; Chan. 15:32-36). Re·o. 20:8-11-o jeko agana, uan Isolni saldokna kam ka·e, snigipao neng·takaniko ja·rike agangipa ong·a. Re·ong. 31:17-o Isol ia salo neng·taka ineba nika. Lev. 25:3-5-o janapgipa, antini snigipa salna agre, bilsi dokna a·arangko game-ge·e, snigipa bilsiode neng·takchina ge·etaniba gnang. (Chan. 15:32–36).
Re·ongkata 20-ko Talatani: Re·ongkata 20-o Ge·eta Mingchikkungko nika, unoni brigipa ge·etani (pot 8-11) “Sabbath”-o nangchape ge·etgipa ong·a, “Uko rongtala ine rakkina neng∙takani salko gisik ra∙bo.”
Pot 10 – Sabbath antini snigipa sal ong·a, jekon “Jihova nang∙ni Isolna” pakwatgimin ong·a. Ua salo Israel sakantian aro matburingrangba kam ka·jachina ine ge·etaha.
Pot 11 – Iano Sabbath maikai ong∙na nanga indake agana: “maina sal doko Jihova salgi, aro a∙ako, sagalko, aro uarango donggipa pilakkon dakaha, aro snigipa salo ua neng∙takaha: unigimin Jihova neng∙takani salko pattiaha, aro uko rongtalataha.”
“Gisik ra∙bo”: Ge∙eta mingchikkungoni remember ba ‘gisik ra·bo’ ingipachi a∙bachenggipa iasan (5). Chong∙motan ia ge∙etaniko ge∙eta mingchikkungko on∙na skangan on∙manahani gimin uko gisik ra·china agangipa ong·a (6). Janapgimin gita ong·srangjaoba, ia remember ingipa kattani miksonganiara, indake ong∙skana man∙a, “keep this command in mind”. Gisik ra∙bo ine ge∙etaniara namen bilaka; Israelni dedrang ia ge∙etaniko nengrae ra∙na man∙ja.
“To keep it holy”: Ia kattako original Hebrew sastrooniko nion rongtale ma·sina chol gnang (7). Ia kattani miksonganiara “consecrate,” “set apart,” ba “sanctify” ine ong∙a. Israel-rang antini snigipa sal aro gipin salrangni dingtanggrikaniko u∙ichongmotna nanga. Uamangna Sabbath-ni sal dingtanggipa ong∙a. Ia salko Isolna dedicate ka∙na nangachim. Kamalrang salantio on∙rongenggipa bolini chang∙gniko ia salo on∙na nangachim (Chanani 28:9–10), chong∙motan uamangnade kam bang∙batskara, indiba gipin Israel manderangnade ia salo Isolko mande ra∙ani gimin kam ka∙gni dongskajachim.
Sabbath-ni salko manianiara Israel aro Isolni gisepo songgigrikani (covenant) chin ong∙a: “Na·simang angni neng·takani salrangko manichong·motbo, maina na·simangko rongtalatgipa Jihova angan ong·a ine na·simang u·ina man·na gita angnimung na·simangni gisepo chasongni chasongna ian chin ong·a.” (Re∙o. 31:13). Israel-rang Sabbath-ni salko dingtange manion (8) Isolni uamangko gipinrangoni dingtangataniko gisik ra∙atpilaniko man∙achim. Da∙alni bebera∙giparang ba Christian-rang, Niam Gitalni ku∙rachakgrikani (New Covenant) ning∙ao janggi tanggiparangsa ong·a, indake gicham ku∙rachakgrikanichi (Old Covenant) kaako man∙giparang ong∙ja (9).
Niam Gitchamko aro Gitalko Talatani: Niam Gitchamo on·gipa niamrang Israel jatna on·gimminrang ong·a, indiba Christian-rangna ong·ja ine agananioba gualani dongjawa. Uarangoni, jekai, mitam niamrang Isolko Israel-rang maikai manigen (obey) aro namnikatgen una on·gimin ong·a (jekai Ge·eta Mingchikkung). Mitam niamrang Isolko maikai manigen (worship) aro papna maikai boli on·gen ge·etani ong·a. Mitam niamrang gana-chinani niamrang ong·skaa, jean gipin jatrangoni dingdang ong·e nikatachim. Ua niamrang an·chingna ba Christian-rangna meli-ma·gapgipa ong·ja. “Kristo niamni bon·kama ong·a” ineba sastroo nika (Rom. 10:4; Gal. 3:23–25; Eph. 2:15). Niam Gitchamni niamrangko done Christian-rangna Kristoo niam gitalko on·skaaha (Gal. 6:2) (10). Niam Gitcham da·alna namgni dongsrangjaha ine ma·srisretpanabe. Bang·a Niam Gitchamni ge·etanirang mondolina on·gipa niam jekai, “Isolna Ka·saani” aro “Songsulna Ka·saani”-ko ja·rikanio bak nangpaa ine nika. Niam Gitalko manianina gitcham ge·etanirang an·chingna dilgipa (guidebook) gita ong·skara. Namekai aganaode Niam Gitalo je ge·etaniko on·aha uan pilak niamrangko man·gopgipa ong·a (11).
Isol Christian-rangko Sabbath-ni salko maniako nangnikama?
Kol. 2:16-17-o, watata Paul indake agana, “Unigimin cha∙ani aro ringanio, ba alani ba ja gital ba neng∙takani salrangni gimin, pilakba na∙simangko bichal ka∙jachina; iarang kakket ong∙gnirangni jagring ong∙a indiba iarang Kristooni ong∙a.” Apsan dake, Rom. 14:5-o indake agana, “Saoba salsana bate sal gipinko dal∙nika; saoba pilakkon apsan nika. Sakanti an∙tangni gisiko chanchisrangchina.” Ia sastroni bakrangan an∙chingna rongtalbee agana, Christianrangna Sabbath-ko maniani aro manigijanira an∙chingni ‘spiritual freedom’ (12)-o pangchaka, Isolni ge∙etanide ong∙ja. Isolni Kattao agangimin Sabbath-ko maniani ba manigijaniara sakgipinrangko judge ka∙na issue ong∙jachina.
Watatarang ki∙tapni a∙bachengao skanggipa Christian-rangni gimin nika, uamangara bang∙batan Jihudirang ong∙a. Jensalo Gentile-rang Jisu Kristoo jokatani baksa on∙anirangko man∙paengon, Jihudirang jajabeaha. Moseni niam aro Jihudirangni dakbewalrangko Gentile-rangna skie on∙na nangchongmotama? Watatarang ia issue-ni gimin Jerusalem council (Wat. 15)-o chanchirimaha. Uano chanchie decision ra∙giminko Wat. 15:19-20-ona nika, “Unigimin angni chanchia ian, Gipin jatrangoni Isolona pil∙bagiparangko an∙ching duk on∙jana; indiba mite dakani rongtalgijaoni, aro til∙ekaoni, aro gitok rim∙eke so∙otani be∙enoni, aro an∙chioniko an∙tangtangko rakkibo ine, an∙ching uamangna sena.” Sabbath-ko manianide Christian-rangna ge∙etgiminrangoni mingsa ong∙ja, jekon Gentile bebera∙giparangko manichina drana nanggenchim. Sabbath-ko manianiara Christian sakantiko manina ge∙etgimin ong∙ode, Watatarang uko neglect ka∙na bilgrichim.
Ma·sisretaniko Talatani: Sabbath-ko maniani bidingo jera-ra∙anirango common error-ara Sabbath-ara olakkiani sal ine ma∙sisretanian ong∙a. Mitam ma·malrangni ma∙sianio Sonibar (Sabbath)-o church service donganiko Isol nangnikmancha ine skia. Sabbath-na ge∙etani iade ong∙ja. Isolni Sabbath-na ge∙etanide Sabbath-ni salo kam ka∙jachinasa (Re∙o. 20:8-11). Sastroo Sabbath-ni salko olakkiani sal dakchina ge∙etanide dongja. Oe, Niam Gitcham-o, Niam Gital-o aro da∙oba Jihudirang Sonibarko olakkiani sal daka indiba ian Isolni ge∙etanide ong∙ja. Watatarangni ki∙tapo Sabbath-na chanchirimna meetingo sawarang tom∙a nie nibo, uamang Jihudirang aro/ba Gentile-rang jemangan Judaism-ona convert ong∙a uamangsa, Christian-rang ong∙ja.
Skanggipa Christian-rang basakosa grongrima? Wat. 2:46-47-ko nibo, “Aro salanti watgalgija gisiksan torom noko donge, aro nokrango pita pe∙e uamang Isolko mitele, aro pilak manderangni ka∙saako man∙e, ka∙sroke aro gisik sronge uamangni cha∙aniko cha∙paachim. Aro Gitel uamang baksa jokna man∙enggiparangko salanti chapatachim.” Niam Gitalniko nie sal-ko important ong∙e aganode, Christian-rangni grongrimani salara antini skanggipa sal ong∙genchim (Robibar), Sabbath-ni salo (Sonibar) ong∙ja ine skina man·genchim (Wat. 20:7; 1 Kor. 16:2). Kristoni chakatpilani sal (Robibar)-ko gisik ra∙na gita, skanggipa Christian-rang Robibar-o grongrimaha aro Jisu Kristoko olakkia, indiba ian Christianrangni Robibarko “Christian Sabbath” ine ma∙sisretani ong·ja.
Jisusan Sabbath-ni Isol:
Jisuan Sabbath-ni Gitel ong·a ine an·ching Mati 12:8, Mark 2:28, aro Luk 6:5-o nika. Ia sastroni bakrango Jisu an·tangan an·tangko aganaha. Pharisee-rang, jemangan niamko rakkina jotton ka·giparang ong·achim, uamangna Jisu an·tangan, Moseni somoio on·gipa niamrangna batgipa ine miksonge aganaha, maina niamko on·gipa Isol Uanchim. Pharisee-rang Sabbath-ni salna bang·e aro jajapile niamrangko tariachim ine agana aro ua niamrangchin manderangko bichal ka·achim.
Kristoan Sabbath-ko tarigipa ong·a (John 1:3; Ibri. 1:10), indake Pharisee-rangni taridamgipa bewal aro niamrangko pe·na bil man·gipa ong·a. Kristoni miksonganiara, Israel-rangna je Sabbath-ni niamrangko on·ahachim, ua niamrangchi manderangko kae donaniko nangnikjaha, unigimin Mark 2:27-o indake agana, “Neng·takani sal mandena ong·a, indiba mande neng·takani salna ong·jachim.” Kristo an·chingna sichakahani gimin Isolni ka·sachakaniko man·na an·ching neng·bena nangjaha indiba kema ka·ako aro ka·sachakako man·paaha.”
Sonibar-o Isolko olakkianio gualani gnangma (Jewish Sabbath)?
An∙ching Isolko salantian olakkina nanga, Sonibar-osan ba Robibar-osan olakkina nanga ong∙ja! Bang∙a mondolirangan da∙ororoba Sonibar-oba aro Robibar-oba gilja ka∙a; indiba sal ong∙ja Isolko olakkianisa nangchongmota. Kristoo an∙ching freedom-ko man∙a (Rom. 8:21; 2 Kor. 3:17; Gal. 5:1). Christian-rang Sabbath manianiko practice ka∙na nangchongmotama, chong∙motan Sonibar-o kam ka∙gija dongna nangama? Na∙a nangchongmote nikode uko dakaibo, mamung ong∙ja (Rom. 14:5). Indiba, jean Sabbath-ko manienga, manigijagiparangko judge ka∙nabe (Kol. 2:16). Apalbate niangode indake nika, Sabbath-ko manigijagiparang (1 Kor. 8:9) Sabbath manigiparangna ja∙gitotatgipa ong∙skana nangja. Gal. 5:13-15-o ia issue-ni bidingo name mancha indake agana: “Maina jong-adarang, jakgitelna na·simangko okamaha, indiba ua jakgitelko be·enna chol daknabe, indiba ka·saachi nasimang saksara sakgipinni nokkol ong·bo. Maina niam gimik ia katta mingsaon chu·sokaha, chong·motan iano, an·tang songsulna an·tangna gitan ka·sabo. Indiba na·simang chikgrik cha·grikode, gisik rakbo, maina saksa-sakgipinono chon·naba gnang (13).”
Robibaro kam ka∙aniara pap ong∙ama?
Robibaro kam ka∙aniara pap ong∙ja, indiba jinma olakkianirangko gale kam ka·e dongbo ine miksongja. Robibaro kam ka∙aniko sastroo champengani dongja. Robibaro kam ka∙aniara pap ong∙a ingipa idea-ko Christian-rang Niam Gitchamo Israel manderangna Sabbath manina jeko Isol aganaha, unonikosa man·a. Uamangna “Sabbath-ko rongtale ra∙ani”-ni miksonganiara Sabbath-ni salo kam ka∙gijanian ong∙a.
Re∙ongkatao bakrao Israel manderangni ong∙engmitingo Isol uamangna manna-ko on∙a. Isol uamangko dokgipa salo Sabbath-ni salnaba manna-ko chimongchina ge∙eta. Maina manna-ko chimonganiba kam ka∙ani gitan ong∙a. Re∙o. 31:14–16 aro 35:2-o Sabbath-ni salo kam ka∙giparangni sasti, siani ong∙a ine janapa. Palani aro breani-koba Sabbath-ko pe∙ani ine janapa (Neh. 13:15–17). Sabbath-ni salko rongtale manianiara Israel-rangni uamangni kamoni neng∙takna nangchongmotaniko ine rongtalen agana.
Bracket-o number on'gipani ja'mano number-ni kri nibo:
1. Jihudirangni sal chanani – Yom Rishon, Yom Sheni, Yom Shelishi, Yom Revi’i, Yom Hamishi, Yom Shishi aro Shabbat.
2. Taboos – Dakmalja-ka·malja, sal manchia, a·si-malja ingipa salko miksonga.
3. Salsni, bilsisni ingiparangko A·bachenga 7:4, 10; 8:10, 12; 29:27-o nika.
4. Re·ongkata 20:1-17; 34:1-5, 27
5. Re·ongkata 20: 3-17-o ‘Ge·eta Mingchikkung”-ko nika. Mingsana agre pilak ge·etanirangan dakchina ba gelchina ge·etgiminrang ong·a. English sastroniko nio rongtalbata, pilak ge·etanirang “you shall have” ba “you shall not” ingipachi a·bachenga. Pot 8-11, uan Sabbath-ko manichina ge·etani ong·a, uasan mangmang ‘remember’ ingipa kattachi a·bachengskagipa ong·a. Ian on·giminko gisik ra·china ge·etgipa ong·skara.
6. Sabbath-ko Isol Re∙o. 16:22–30-on on∙manaha.
7. wvµ„)D+q^l= (leqadeshow – ian original Hebrew katta ong·a, jeni orto English-o “keep it holy,” “consecrate,” “set apart,” ba “sanctify” ine ong·skaa.
8. A·chikkuo ‘mania’ ingipa kattako jakkala indiba ian worship-ko miksongja observe ka·akosa miksonga.
9. New aro Old Covenant-ni gimin nengrae talatna neng·a, indiba sepangbate Niam Gitcham aro Niam Gitalko agane donna nangnika. Niam Gitcham-o jerangko ge·eta ba Isolni deal ka·ani Israel jatna ong·a, indiba Niam Gital Kristoni ja·mano mondolirangna ong·skaa.
10. Niam Gital: Mati 22:37-39-o agangimin gita uan, “Nang·ni pilak ka·tongchi, aro nang·ni janggichi, aro nang·ni pilak gisikchi nang·ni Gitel Isolna ka·sabo… Na·a an·tang songsulna an·tangna gitan ka·sabo.” Mati 22:40-o agantaia “I age·eta minggnion darang niam aro katchinikgiparangni agana pangchaka.”
11. The Ten Commandments were essentially a summary of the entire Old Testament law. Nine of the Ten Commandments are clearly repeated in the New Testament (all except the command to observe the Sabbath day). Obviously, if we are loving God, we will not be worshipping false gods or bowing down before idols. If we are loving our neighbors, we will not be murdering them, lying to them, committing adultery against them, or coveting what belongs to them.
12. Sakanti Christianrangna on·gimin jakgitelani.
13. English Sastroo (rongtale nikbata): “You, my brothers, were called to be free. But do not use your freedom to indulge the sinful nature; rather, serve one another in love. The entire law is summed up in a single command: ‘Love your neighbor as yourself.’ If you keep on biting and devouring each other, watch out or you will be destroyed by each other.”