29/05/2026
फुगडी फूगे बाई फू ।
निजब्रम्ह तूं गे बाई परब्रम्ह तूं गे ॥धृ॥
मनचित्त धू । विषयावरी थू ॥१॥
एक नाम मांडी ।
दुजाभाव सांडी ॥२॥
हरि आला रंगीं ।
सज्जनांचे संगीं ॥३॥
सकळ पाहे हरि ।
तोचि चित्तीं धरीं ॥४॥
नमन लल्लाटीं ।
संसारेसी साटी ॥५॥
वामदक्षिण ।
चहूं भुजीं आलिंगन ॥६॥
ज्ञानदेवे गोडी । गेली संसारा फुगडी ॥७॥
संत ज्ञानेश्वर महाराजांचा अत्यंत लोकप्रिय आणि आध्यात्मिक 'फुगडी' प्रकारातील अभंग आहे. वरकरणी हा खेळणाऱ्या दोन मुलींमधील संवाद वाटत असला, तरी ज्ञानेश्वर माउलींनी यातून आत्मज्ञान आणि भक्तीचा परमानंद सोप्या रूपात मांडला आहे. फुगडी खेळताना जसे दोन हात एकमेकांत घट्ट गुंफलेले असतात आणि दोघेही गोल फिरताना स्वतःचे भान विसरतात, तसेच भक्ताने देवाशी एकरूप व्हावे, हा यामागील हेतू आहे.
• आत्मस्वरूपाची फुगडी
फुगडी फूगे बाई फू । निजब्रम्ह तूं गे बाई परब्रम्ह तूं गे ॥धृ॥
माउली म्हणतात, "हे सखी (साधका), तू आनंदाने ही फुगडी खेळ. पण लक्षात ठेव, तू स्वतःच 'निजब्रह्म' (शुद्ध आत्मा) आहेस आणि तूच 'परब्रह्म' (परमेश्वर) आहेस." फुगडीच्या खेळातून स्वतःच्या मूळ रूपाची (ब्रह्मस्वरूपाची) ओळख करून दिली आहे.
• मनाची शुद्धी आणि विषयवासनांचा त्याग
मनचित्त धू । विषयावरी थू ॥१॥
ही आध्यात्मिक फुगडी खेळण्यापूर्वी आपले मन आणि चित्त आधी स्वच्छ धुवून घे (ते शुद्ध कर) आणि संसारातील भौतिक सुखांवर, वासनांवर (विषयांवर) 'थू' कर, म्हणजेच त्यांचा मोह सोडून दे.
• एकाच नामाचा ध्यास आणि द्वैतभाव सोडणे
एक नाम मांडी । दुजाभाव सांडी ॥२॥
तुझ्या मुखात फक्त त्या एकाच ईश्वराचे 'नाम' असू दे आणि मनातील 'दुजाभाव' (भेदभाव किंवा देव आणि मी वेगळे आहोत हा भाव) पूर्णपणे सोडून (सांडी) दे.
• सत्संगात हरिचे आगमन
हरि आला रंगीं । सज्जनांचे संगीं ॥३॥
जेव्हा संत किंवा सज्जन एकत्र येतात (सत्संग होतो), तेव्हा या भक्तीच्या रंगात स्वतः हरी (परमेश्वर) धावून येतो आणि त्या खेळात सामील होतो.
• सर्वत्र हरी पाहणे
सकळ पाहे हरि । तोचि चित्तीं धरीं ॥४॥
या चराचरात, प्रत्येक माणसात आणि सजीवात तू फक्त हरीच पाहा आणि त्यालाच तुझ्या अंतःकरणात (चित्तात) घट्ट साठवून ठेव.
•
शरणागती आणि संसाराचा निरोप
नमन लल्लाटीं । संसारेसी साटी ॥५॥
ईश्वराच्या चरणी ललाट (कपाळ) ठेवून अनन्यभावाने नमस्कार कर. एकदा का देवाला शरण गेला की संसाराशी असणारा तुझा हिशोब किंवा देवाणघेवाण (साटी) तिथेच संपून जाते.
• ईश्वरी आलिंगन
वामदक्षिण । चहूं भुजीं आलिंगन ॥६॥
फुगडी खेळताना जसे आपण एकमेकांचे डावे-उजवे (वाम-दक्षिण) हात धरतो, तसेच जेव्हा भक्त देवाशी एकरूप होतो, तेव्हा तो चार भुजां असलेला हरी भक्ताला चारी बाजूंनी घट्ट आलिंगन देतो (भक्त आणि देव एक होतात).
• संसाराची फुगडी संपली
ज्ञानदेवे गोडी । गेली संसारा फुगडी ॥७॥
शेवटी संत ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात, "मला आता या आत्मज्ञानाची आणि विठ्ठल नामाची अशी गोडी लागली आहे की, माझी या नश्वर जगाची (संसाराची) फेऱ्या मारणारी फुगडी आता कायमची मिटली आहे (जन्म-मरणाचा फेरा संपला आहे)."
थोडक्यात सांगायचे तर
हा अभंग म्हणजे संसाराचा मोह सोडून, देवाचे नाम घेत, स्वतःमधील ब्रह्म तत्त्वाची ओळख करून घेण्याचा संदेश आहे. माउली म्हणतात, जेव्हा साधक सर्व विसरून देवाशी एकरूप होतो, तेव्हा त्याला चारी बाजूंनी ईश्वरी आलिंगन मिळते आणि त्याचा संसाराचा फेरा संपून जातो.
#संतज्ञानेश्वर #माऊली #ज्ञानेश्वरी #वाकीभ @
