09/09/2026
स्कंद पुराणातील सह्याद्री-खंड.
अथ तृतीयोऽध्यायः ।
(गोमांचल क्षेत्र माहात्म्य)
स्कंद उवाच (कार्तिकेय म्हणाले):
त्यानंतर स्कंद (कार्तिकेय) पुन्हा (शंकराला) प्रश्न विचारतात— "मंगिरीश (मंगेश) देवाचे श्रेष्ठ माहात्म्य कसे आहे, ते मला सांगा?" ॥ १ ॥
ईश्वर उवाच (महादेव म्हणाले):
"हे पुत्रा, ही अत्यंत श्रेष्ठ आणि प्राचीन कथा ऐक, जी मी तुला सांगतो. पूर्व देशात त्रिहोत्रपूर येथे 'मांगिरीश' नावाचा पर्वत होता." ॥ २ ॥
"हे द्विजोत्तमा (ब्राह्मणा), पूर्वी ब्रह्मदेवाने तेथे एका शिवलिंगाची स्थापना केली होती. 'मंगेश' (मांगिरीश) या नावाने ते तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध झाले." ॥ ३ ॥
स्कंद उवाच:
"हे जगद्गुरूंनो, त्या (लिंगाच्या) स्थापनेचे कारण काय होते आणि ते कसे स्थापन झाले? भक्तांच्या कल्याणासाठी ती सर्व गुणसंपन्न कथा मला सांगा." ॥ ४ ॥
ईश्वर उवाच:
"हे पुत्रा, पूर्वी सत्ययुगात माझ्या आज्ञेने ब्रह्मदेवाने शास्त्रात सांगितलेल्या विधीनुसार या सर्व पृथ्वीची निर्मिती आणि रचना केली." ॥ ५ ॥
त्यानंतर ब्रह्मदेवाने योग्य नियमांनुसार सर्व पृथ्वी निर्माण केली. परंतु ती सर्व पृथ्वी विनाश पावल्यामुळे नष्ट झाली. ॥ ६ ॥
त्यानंतर अत्यंत श्रेष्ठ अशा ब्रह्मदेवाने पुन्हा पृथ्वीची रचना केली. जी अधोमाच्या नाथापासून उत्पन्न झाली आणि खालीच स्थित राहिली. ॥ ७ ॥
त्यानंतर माझ्या (परशुरामाच्या/महेशाच्या) आज्ञेने भगवान विष्णू पूर्वीप्रमाणेच विलीन झाले. मग ब्रह्मदेवाने त्रिहोत्रपूर येथे घोर तपश्चर्या केली. ॥ ८ ॥
मंगिरीश (मंगेश) देवाच्या कृपेने हे शंभर जग कर्माच्या अधीन झाले. जे कर्म केले जाते, त्यानुसारच फळ प्राप्त होते. ॥ ९ ॥
अशा प्रकारे सर्व पृथ्वीचा निश्चय मनात ठेवून, पूर्वपुण्याच्या प्रभावाने प्राचीन ज्ञानी लोक कर्मालाच दैवत मानतात. ॥ १० ॥
प्रयत्नाने (उद्यमाने) मिळवलेले इच्छित फळच प्रतिज्ञेप्रमाणे फलद्रूप होते; जसे एका चाकाने रथाला गती मिळू शकत नाही... ॥ ११ ॥
तसेच मानवी प्रयत्नांशिवाय (पुरुषार्थाशिवाय) दैवत किंवा भाग्य सिद्ध होत नाही. विष्णूच्या आज्ञेने हे सर्व जग कर्माच्या अधीन आहे. ॥ १२ ॥
हे पुत्रा, अशा प्रकारे पृथ्वीच्या निर्मितीची योग्य कथा ऐक. ब्रह्मदेवाने मंगिरीश नावाचे अत्यंत अद्भुत शिवलिंग प्रस्थापित केले. ॥ १३ ॥
वेद आणि त्रिहोत्र क्षेत्राच्या पर्वतावर ते शिवलिंग विराजमान आहे. तो देव ब्राह्मणांच्या त्या-त्या वेदांचा अधिपती आहे. ॥ १४ ॥
ब्रह्मदेवाने त्यांना (ब्राह्मणांना) सांगितले की, भक्तिभावाने सर्व साध्य करावे. ही आज्ञा शिरसावंद्य मानून ब्राह्मणांनी सदाशिवाची (शंकराची) भक्ति केली. ॥ १५ ॥त्यामुळे मंगिरीश देवाचे ते भक्त सूर्य आणि चंद्र आहेत तोपर्यंत अमर झाले. ऋषींच्या वंशात उत्पन्न झालेले दहा गोत्रांचे हे ब्राह्मण... ॥ १६ ॥
भार्गवाने (परशुरामाने) शूर्पारकाहून (सोपारा) कुशस्थळी (कुठ्ठाळी, गोवा) येथे आणले. त्यांच्यासाठीच गोमंत नावाच्या पर्वतावर देवांना आणले गेले. ॥ १७
ते सर्व देव अत्यंत पराक्रमी असून भक्तांच्या सर्व मनोकामना पूर्ण करणारे आहेत. ॥ १८ ॥
स्मरण केल्यानेच सर्व विघ्नांचा नाश होतो, हे मी अगदी सत्य सांगत आहे. महालक्ष्मी, महादेवी, जगन्माता म्हाळसा... ॥ १९ ॥
दत्त, दुर्गा, महामाया, नागेश आणि सागरदेवता... अशा सर्व देवतांना हे पुत्रा, भार्गवाने (परशुरामाने) येथे आणले. ॥ २० ॥
त्रिहोत्रपूरचे (तिरहुतचे) रहिवासी असलेल्या श्रेष्ठ ब्राह्मणांनी येथे आपले स्थान निर्माण केले. येथे चंद्रतीर्थ, महातीर्थ आणि भास्कर नावाचे पवित्र तीर्थ आहे. ॥ २१ ॥
तसेच अत्यंत श्रेष्ठ असे वरतीर्थ, वायुतीर्थ आणि हे मुने, गोमांचल (गोवा) क्षेत्रातील इंद्र नावाचे शुभ तीर्थ आहे. ॥ २२ ॥
हे हरिचूडामणी क्षेत्र अत्यंत पुण्यकारक मानले गेले आहे. गंगेच्या (समुद्राच्या/नदीच्या) मध्यभागी असलेले हे क्षेत्र 'दीपवती' (दिवड) म्हणून ओळखले जाते. ॥ २३ ॥
दोन कोश विस्तार असलेले हे क्षेत्र केवळ पुण्य वाढवणारे आहे. तेथेच सप्त ऋषींनी मिळून शिवलिंगाची स्थापना केली. ॥ २४ ॥
त्याचे नाव 'सप्तकोटेश्वर' असे असून तो भक्तांचे पालन करणारा महादेव (हर) आहे. धातूंनी बनवलेले ते सुंदर लिंग तेथे निश्चितपणे प्रस्थापित आहे. ॥ २५ ॥
त्याच्या दर्शनाने पापांचा नाश होतो आणि स्पर्शाने मोक्ष प्राप्त होतो. हे क्षेत्र काशी आणि केदारापेक्षाही अधिक श्रेष्ठ व महान फल देणारे आहे. ॥ २६ ॥
भक्तांच्या मनोकामना पूर्ण करण्यासाठी या पृथ्वीतलावर त्याची स्थापना केली गेली आहे. प्रत्यक्ष भगवान रुद्र (शिव) तेथेच निवास करतात. ॥ २७ ॥
हे महाबाहो महासेना (कार्तिकेया), आता मोक्ष मिळवून देणारी कथा ऐक. पूर्वी तेथे 'वेदयन' नावाचा एक महाज्ञानी ब्राह्मण राहत होता. ॥ २८ ॥
त्याची मुलगी अत्यंत दुराचारी, व्यभिचारी आणि मार्गभ्रष्ट झाली होती. त्यामुळे तेथील सर्व ब्राह्मणांनी मिळून तिला बहिष्कृत (दंडित) केले. ॥ २४/२९ ॥
त्यानंतर ती स्त्री विरक्त होऊन दीपवती (दिवड) नावाच्या बेटावर राहू लागली. तेथे ती रात्रंदिवस गायन आणि नृत्य करून शिवाची सेवा करत असे. ॥ ३० ॥
तिच्या या सेवेने महादेव अत्यंत संतुष्ट झाले आणि "मी तुझ्या सर्व इच्छा पूर्ण करतो" असा शब्द त्या शिवलिंगातून आला; महेश्वर तिच्यावर प्रसन्न झाले. ॥ ३१ ॥
त्यानंतर (महादेवाने) त्या पापी स्त्रीला अत्यंत श्रेष्ठ असा सायुज्य मोक्ष प्रदान केला. शंकराचे हे वचन ऐकून ती तेजोमय रूपात रूपांतरित झाली. ॥ ३२ ॥
त्या दिव्या ज्योतिमध्ये तिचे तेज लीन झाले आणि तिला निश्चल असे सायुज्य पद (मोक्ष) प्राप्त झाले. त्या स्थानावर सुखपूर्वक स्थित राहून ती अखंड गीत आणि वाद्यांच्या सेवेत लीन झाली. ॥ ३३ ॥
महादेवाच्या कृपेने तिला विपुल भोग प्राप्त झाले. हा अत्यंत प्राचीन इतिहास मी तुझ्यासमोर कथन केला आहे. ॥ ३४ ॥
हा इतिहास अत्यंत पुण्यकारक व श्रेष्ठ असून अशी कथा सर्वत्र मिळणे दुर्मिळ आहे. या उत्तम कथेचा जो एक चरण (श्लोक) जरी वाचेल किंवा ऐकेल... ॥ ३५ ॥
त्याला महारुद्राच्या (शंकराच्या) कृपेने महान पुण्य प्राप्त होते. ॥ ३६ ॥
॥ इति श्रीस्कंदपुराणे उत्तररहस्ये सह्याद्रीखंडे गोमांचलक्षेत्रमाहात्म्यं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥
