13/01/2026
ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਦਿਹਾੜਾ 40 ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ।
ਮੁਕਤਾ…
ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਬਦ,
ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ,
ਮੋਹ–ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਰਹਿਤ,
ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਉਹ ਆਤਮਾ
ਜਿਸ ਲਈ ਮੌਤ ਵੀ ਜਿੱਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
“ਜਿਹ ਘਟਿ ਸਿਮਰਨ ਰਾਮ ਕੋ, ਸੋ ਨਰ ਮੁਕਤਾ ਜਾਨੁ॥”
(ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਪੰਨਾ 1428)
ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਧਰਤੀ — ਸ਼ਹੀਦੀ ਲਹੂ ਨਾਲ ਸਿੰਜੀ ਹੋਈ
ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਧਰਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਮਿੱਟੀ ਨਹੀਂ,
ਇਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਛੋਹ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਹੈ।
ਇਹ ਧਰਤੀ ਜਬਰ, ਜ਼ੁਲਮ ਤੇ ਅਨਿਆਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲੜਨ ਵਾਲੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੀ ਸਾਹ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਇੱਥੇ, ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ,
ਚਾਲੀ ਐਸੇ ਸਿੰਘ ਖੜੇ ਹੋਏ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਰੁਖ ਨੂੰ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ।
ਉਹ ਸਿੰਘ,
ਜੋ ਕਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਬੇਦਾਵਾ ਦੇ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ,
ਪਰ ਫਿਰ ਜ਼ਮੀਰ ਦੀ ਅੱਗ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ।
ਉਹ ਵਾਪਸ ਆਏ…
ਸਿਰਫ਼ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗਣ ਨਹੀਂ,
ਮੌਤ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾਉਣ।
ਲੋਹੜੀ ਦੀ ਰਾਤ, ਮਾਘੀ ਦੀ ਸਵੇਰ – ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਅਮਰ ਤਾਰੀਖ
ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਸਾਫ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—
ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜੰਗ ਗਰਮੀਆਂ ਚ ਹੋਈ
ਪਰ ਪੰਥ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੇ ਮਤਾ ਕਰਕੇ
ਇਸ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜੇ ਨੂੰ ਮਾਘੀ ਨੂੰ
ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ
ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਦਿਨ ਮਾਘੀ ਨੂੰ
ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜਮੇਲ ਕਰਕੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।
ਬਹੁਤੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਹ ਜੰਗ
13 ਜਨਵਰੀ 1705 ਨੂੰ ਹੋਈ
ਪਰ ਅਸਲੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜੰਗ
ਜੇਠ ਮਹੀਨੇ ਚ ਹੋਈ ।
ਖਿਦਰਾਣਾ ਇਹ ਇੱਕ ਚੌਧਰੀ ਸੀ ਜਿਸਦੀ ਇਹ ਢਾਬ ਸੀ।
ਇਹ ਚੌਧਰੀ ਕਈ ਭਰਾ ਸਨ ।
ਜਦ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈ।
ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਮਾਘੀ ਦੀ ਸੰਗਰਾਂਦ,
ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਹੋਇਆ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ
ਧਰਮ ਦੀ ਢਾਲ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ
ਗੁਰ ਸੋਭਾ, ਗੁਰਬਿਲਾਸ, ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼—
ਸਾਰੇ ਗ੍ਰੰਥ ਇਕ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ — ਗੁਰੂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ
ਉਹ 40 ਸਿੰਘ,
ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ,
ਕਰੀਰ ਦੇ ਬੂਟਿਆਂ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕ ਕੇ
ਦੁਸ਼ਮਣ ਲਈ ਕਹਿਰ ਬਣ ਗਏ।
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ ਬਸਤਰ ਟੰਗ ਕੇ
ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਦਾ ਭੁਲੇਖਾ ਪਾਇਆ,
ਗੋਲੀਆਂ, ਤੀਰ, ਤਲਵਾਰਾਂ—
ਜੋ ਹੱਥ ਲੱਗਿਆ,
ਉਸ ਨਾਲ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ।
ਜਦ ਬਰੂਦ ਮੁੱਕ ਗਿਆ,
ਉਹ ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਾਂਗ ਟੁੱਟ ਪਏ।
ਪੰਜ–ਪੰਜ ਦੇ ਜਥੇ,
ਇੱਕ–ਇੱਕ ਸਿੰਘ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਭਾਰੀ।
ਅਖ਼ੀਰ…
ਸਾਰੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ।
ਪਰ ਹਾਰਿਆ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।
ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ — ਮਾਫ਼ੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਮੰਗ
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜਦ ਰਣਭੂਮੀ ਤੋਂ ਹੇਠ ਉਤਰੇ,
ਇੱਕ–ਇੱਕ ਸ਼ਹੀਦ ਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਲਿਆ।
“ਮੇਰਾ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰੀ… ਮੇਰਾ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰੀ…”
ਅਖ਼ੀਰ ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ—
ਜਿਸਦੀ ਸਾਹ ਅਜੇ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ।
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—
“ਸਿੱਖਾ, ਕੁਝ ਮੰਗ ਲੈ।”
ਅੱਖਾਂ ਭਰੀਆਂ…
ਕੰਬਦੀ ਆਵਾਜ਼—
“ਜੇ ਤਰੁੱਠੇ ਹੋ,
ਤਾਂ ਉਹ ਬੇਦਾਵਾ ਫਾੜ ਦਿਓ…”
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ
ਕਮਰਕਸੇ ਵਿਚੋਂ ਬੇਦਾਵਾ ਕੱਢਿਆ
ਅਤੇ ਫਾੜ ਦਿੱਤਾ—
“ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡਿਆ ਸੀ,
ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ।”
ਉਸ ਪਲ
ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ
ਗੁਰੂ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ
ਅਮਰ ਹੋ ਗਿਆ।
ਮੁਕਤਸਰ — ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਰ
ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਹੋਇਆ,
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਖਿਆ—
“ਮੁਕਤੇ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਾਣ,
ਜੋ ਕਰਨ ਸੋ ਪ੍ਰਵਾਣ।”
ਅਤੇ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ
ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਰ ਬਣ ਗਈ—
ਮੁਕਤਸਰ।
ਅੱਜ ਵੀ ਬੋਲਦੀ ਹੈ ਉਹ ਧਰਤੀ
ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ,
ਸੀਸ ਗੰਜ,
ਤੰਬੂ ਸਾਹਿਬ,
ਦਾਤਣ ਸਰ,
ਰਕਾਬ ਸਰ—
ਹਰ ਥਾਂ
ਅੱਜ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੀ
ਸਾਹ ਚੱਲਦੀ ਹੈ।
ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ
ਸਿਰਫ਼ ਮੇਲਾ ਨਹੀਂ—
ਇਹ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ।
ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ
“ਸ਼ਹੀਦੋਂ ਕੀ ਖਾਕ ਪਰ
ਖੁਦਾ ਭੀ ਕੁਰਬਾਨ ਹੋਤਾ ਹੈ।”
ਆਓ,
ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਅੱਗੇ
ਸਿਰ ਨਿਵਾਈਏ,
ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ
ਸਿਰਫ਼ ਯਾਦ ਨਾ ਕਰੀਏ—
ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰੀਏ।
ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਖਾਲਸਾ।।
ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫਤਿਹ ।।
