10/02/2026
ਕੂੜ ਨਿਖੁਟੇ ਨਾਨਕਾ ਓੜਕਿ ਸਚਿ ਰਹੀ II2II
ੁਰਦਵਾਰਾ_ਸ਼ਹੀਦ_ਬੁਰਜ_ਬਾਬਾ_ਜੀਵਨ_ਸਿੰਘ_ਜੀ_ਚਮਕੌਰ_ਸਾਹਿਬ ( ਭਾਗ -1)
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਬੁਰਜ "ਬਾਬਾ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਜੀ " ਜੋ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਉਹ ਪੁਰਾਤਨ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ ਹੈ ਜੋ ਜਬਰ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜੀ ਜੰਗ ਅਤੇ ਇਖਲਾਕੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਦਸੰਬਰ 1704 ਈ : ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 40 ਸਿੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜਾਦਿਆਂ ਦੇ, ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਟਾਕਰਾ ਕੀਤਾ।
ਗੁਰੂ ਫਰਜ਼ੰਦਾਂ ਸਮੇਤ ਸਿਦਕੀ ਸਿੱਖ ਬੜੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ " ਗੜੀ ਸਾਹਿਬ " ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੰਘਾਂ " ਦੀ ਯਾਦਗਰ ਸਥਾਨ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨੇੜੇ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਗੁਰਦਵਾਰਾ "ਸ਼ਹੀਦ ਬੁਰਜ" ਜੋ ਧਰਮਬੀਰ,ਬਹਾਦਰ ਬਾਬਾ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ(ਭਾਈ ਜੈਤਾ ) ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। (ਨੇੜੇ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜਾ "ਭਾਈ ਮਦਨ ਸਿੰਘ,ਭਾਈ ਕਾਠਾ ਸਿੰਘ ) ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਾਨਤਾ ਹੈ।
ਏਥੇ ਹੀ ਬਾਬਾ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ( #ਗੁਰੂ_ਕੇ_ਬੇਟੇ) ਆਖਰੀ ਸਾਹਾਂ ਤੱਕ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਜਾਮ ਪੀ ਗਏ ਸਨ।
#ਨੋਟ - ਮੁੱਖ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਪੁਰਤਾਨ ਖੂਹੀ ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ,ਏਥੋਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ ਬਾਬਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਜਕਲ ਇਸਦੀ ਸੇਵਾ ਸੰਭਾਲ ਬਾਬਾ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਖਾਲਸਾ ਜੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲ ਹੈ।
ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਦੇ ਲਈ ਲੰਗਰ, ਪਾਣੀ, ਰਹਾਇਸ਼ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅੱਜ ਵੀ ਨਿਰੰਤਰ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ।
ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਤਾ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਮਾਨਤਾ ਸਬੰਧੀ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਗੈਰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰਾਇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ।
ਸੱਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ੍ਰੋਤ ਅੰਗਰੇਜ ਲਿਖਾਰੀ J.D.Cunningham ਦਾ ਜੋ ਲੱਗਭੱਗ 1853 ਦੇ ਕਰੀਬ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਓ ਵੇਖੀਓ!
1- ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ ਦੀ ਸਿੱਖਜ਼ ( ਜੋਸਫ ਡੇਵਿਡ ਕਨਿੰਘਮ ) I
ਸ਼੍ਰੀ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚਲੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਇੱਕ ਮਨਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੂਰਬੀਰ ਯੋਧੇ ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ( ਸਿੱਖ ) ਦੀ ਸਮਾਧ ਅਜੇ ਤੱਕ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਇਹ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਸਾਹਿਬਜਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਅਲੀਸ਼ਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
2- ਗੁਰ ਤੀਰਥ ਸਾਈਕਲ ਯਾਤਰਾ- (ਭਾਈ ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਚਹਿਲ ਪਟਿਆਲਵੀ ) 11 ਮਾਰਚ 1930 ਤੋਂ 26 ਜੂਨ 1934 I
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਬੁੰਗਾ, ਇਹ ਉਹ ਜਿਉਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸੀਸ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਲਿਆ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਜੀ ਪਾਸ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਸੀ ਤੇ ਦਾਸ ਨੇ ਭੀ ਇਸ ਜਗਹਾ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਕੇ ਸੁਬਾ ਝਾੜ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਚਾਲੇ ਪਾਏ ।
ਸਫਰ ਕਰਿਆ ਕੁਲ 11 ਮੀਲ ਨਹਿਰ ਦੀ ਪਟੜੀ ।
3- ਗੁਰਧਾਮ ਸੰਗ੍ਰਹਿ - ( ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ )।
ਪੰਨਾ 149, #ਬੁਰਜ_ਜੀਉਣ_ਸਿੰਘ : ਜੀਉਣ ਸਿੰਘ ਮਜ਼ਬੀ ( ਸਿੱਖ ) ਜੋ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਨਗਾਰਾ ਬਜਾਉਂਦਾ ਤੇ ਬੰਦੂਕ ਚਲਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ,ਅੰਤ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਇਆ, ਮਕਾਨ ਪੱਕਾ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਸਿੰਘ ਜਾਗੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ,ਬਾਕੀ ਹੋਰ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਮਦਨੀ ਹੈ।
4- ਮਾਲਵਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ - (ਸੰਤ ਵਿਸਾਖਾ ਸਿੰਘ) ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ।
ਪੰਨਾ 175, #ਸ਼ਹੀਦ_ਗੰਜ_ਭਾਈ_ਜੀਵਨ_ਸਿੰਘ_I
ਗੜ੍ਹੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਧਰਮਵੀਰ ਗੁ: ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਦਾ, ਸ਼ਹੀਦ ਬੁੰਗਾ ਹੈ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਯਾਦ ਨੂੰ ਤਾਜਾ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਗਤਾਂ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਭ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।
5- ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ -( ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਸ਼ੋਕ )।
ਪੰਨਾ 87, ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਰਸਾ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਸਗੋਂ ਇਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਹੀਲੇ ਬਚ ਨਿਕਲੇ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਕੇ ਰੋਪੜ ਥੀਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਚਮਕੌਰ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ।
ਸਬੂਤ ਵਜੋਂ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮੀ ਮੁੱਠੇ ਇੱਕ ਬੁਰਜ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮੋਰਚਾ ਲਾ ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੜੀ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਫੇਰ ਆਪ ਇੱਥੇ ਹੀ ਜੰਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਸਣੇ ਸਬੂਤ ਵਜੋਂ ਚਮਕੌਰ ਦੇ ਇਸ ਘੋਰ - ਸੰਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਦੇ ਹਮਰਕਾਬ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਜੋ 40 ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਮੇਤ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਨ, ਇਸੇ ਯਾਦਗਾਰ ਵਜੋਂ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜੀ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਰੰਗਰੇਟੇ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦਗੰਜ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਪੰਨਾ ਨੰਬਰ 153 ਮੁੜ ਦੁਬਾਰਾ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਥਾਨ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਭਾਈ ਮਦਨ ਸਿੰਘ ਭਾਈ ਕਾਠਾ ਸਿੰਘ ਆਦਿਕ ਸਾਥੀ ਸਿੰਘਾਂ ਸਮੇਤ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਜੰਗ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀਦਾਰ ਦੇ ਲਈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਬੜੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ #ਗੁਰਦੁਆਰਾ_ਸ਼ਹੀਦ_ਬੁਰਜ_ਦੀ ਵੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸੂਰਵੀਰ ਯੋਧੇ ਗੁਰੂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਪਾਤਰ #ਬਹਾਦਰ ਬਾਬਾ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ।
#ਗੁਰੂ_ਕੇ_ਬੇਟੇ
ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮਜ਼ਦੂਰ
