13/08/2026
काठमाडौँबाट करिब ५५ किलोमिटर पूर्व काभ्रेको डाँडामा अवस्थित पलाञ्चोक भगवतीको मन्दिरमा टेक्नसाथ एउटा छुट्टै किसिमको शक्ति र उर्जा महसुस हुन्छ। लिच्छविकालिन कलाको सर्वोत्कृष्ट नमुना मानिने यो कालो कसीढुङ्गाको मूर्ति केवल एउटा धार्मिक प्रतिमा मात्र होइन यो त नेपाली इतिहास को एउटा दुखद अद्भूत र अद्भूत कालिगढीको इतिहास हो। १८ वटा हातमा अनेकौँ हतियार लिएर महिषासुरको वध गरिरहेकी साक्षात जीवित जस्तै देखिने यो भगवतीको मूर्ति अगाडि उभिँदा जो कोही भक्तजनको आङ सिरिङ्ग हुन्छ। आउनुहोस् पलाञ्चोक भगवतीको उत्पत्ति यसका पछाडि लुकेको हृदयविदारक कथा र रहस्यहरू बारे बुझौँ।
१. कालिगडको हात काटिएको त्यो दुखद् कथा:
इतिहास अनुसार लिच्छविकालीन राजा मानदेवको शासनकाल (वि.सं. ५२५ तिर) मा यो भव्य मूर्ति बनाइएको थियो। मूर्तिकारले कसीढुङ्गामा यति अद्भुत र जीवन्त रूपमा भगवतीलाई ढाले कि त्यो मूर्ति देखेर स्वयम् राजा र भारदारहरू स्तब्ध भए। तर राजा स्थानीय शासकको मनमा एउटा क्रूर विचार आयो यदि यो कालिगडले यस्तै अर्को उत्कृष्ट मूर्ति अन्त कतै बनाइदियो भने यसको महत्त्व घट्छ। यही ईर्ष्या र डरका कारण ती अद्भुत मूर्तिकारको दाहिने हात काटिदिए। तर ती दृढ कालिगडले हिम्मत हारेनन् उनले देब्रे हातले अर्को उस्तै भव्य मूर्ति (नाला भगवती) बनाए। त्यसपछि उनको देब्रे हात पनि काटियो र उनले गोडाले टेकेर तेस्रो मूर्ति (शोभा भगवती) बनाए भन्ने लोककथा आजसम्म काभ्रेली जनजिब्रोमा जीवितै छ।
२. तीन दिदीबहिनी र उडानको किम्बदन्ती:
धार्मिक मान्यता अनुसार पलाञ्चोक भगवती नाला भगवती र शोभा भगवतीलाई तीन दिदीबहिनी मानिन्छ। जसमध्ये पलाञ्चोक भगवतीलाई जेठी दिदीको रूपमा पूजिन्छ। भनिन्छ, सुरुमा यो मूर्ति अर्कै ठाउँ (हुमी बुचाकोट) मा स्थापना गर्न लागिएको थियो। तर रातको समयमा मूर्ति आफैँ उडेर वा भारी बोक्नेहरूले बिसाएको ठाउँबाट उठाउनै नसकिने गरी पलाञ्चोकको डाँडामा अडियो। भगवतीले सपनामा सोही डाँडामा आफ्नो बासस्थान बनाउन आज्ञा दिएकाले यस ठाउँको नाम पलाञ्चोक पर्न गएको विश्वास गरिन्छ।
३. १८ हात र अद्भुत कालिगढीको नमुना:
संसारभरिका मूर्तिहरूमध्ये पलाञ्चोक भगवतीको मूर्तिलाई कलात्मक हिसाबले अत्यन्तै दुर्लभ मानिन्छ। एकै ठाउँमा उभिएकी भगवतीका १८ वटा हातहरू छन्, र ती प्रत्येक हातमा फरक-फरक अस्त्र शस्त्रहरू छन्। एउटा पाउ महिषासुर दैत्यको टाउको माथि र अर्को पाउ सिंहमाथि राखेर दुष्टको विनाश गरिरहेको दृश्य यति जीवन्त छ कि, हेर्दा मूर्तिले भर्खरै श्वास फेरिरहेको जस्तो भान हुन्छ।
४. पशु बलि र रगत नउम्लिने रहस्य:
पलाञ्चोक भगवतीलाई उग्र चण्डी र शक्तिपीठको रूपमा मानिने हुनाले यहाँ बडादसैँ र चैते दसैँमा विशेष पूजा र बोका तथा राँगाको बलि दिने गरिन्छ। स्थानीय पुराना मानिसहरूका अनुसार भगवतीको पाउमा बलि दिँदा बगेको रगत शिलाले सोसेर लिने र निश्चित समयपछि त्यो रगतको दाग आफैँ हराएर जाने अनौठो अनुभव भक्तजनहरूले गर्ने गर्छन्।
५. सन्तान र न्यायको भाकल:
पलाञ्चोक भगवतीलाई अत्यन्तै दयालु तर उग्र शक्तिकी देवी मानिन्छ। विशेष गरी सन्तान नभएका दम्पतीहरूले साँचो मनले यहाँ आएर भाकल गरेमा सन्तान प्राप्ति हुने गहिरो विश्वास छ। साथै अन्यायमा परेका मानिसहरूले यहाँ आएर आफ्नो दुख पोख्दा देवीले न्याय दिने र असत्यको नाश गर्ने जनविश्वास परापूर्वकाल देखि चल्दै आएको छ।
हाम्रा पुर्खाको कला आस्था र बलिदानले सिञ्चित यस्ता ऐतिहासिक शक्तिपीठहरू नेपाली हुनुको वास्तविक पहिचान हुन्। काभ्रेको हरियाली डाँडामा बसेर उपत्यकालाई नियालिरहेकी पलाञ्चोक भगवती केवल धार्मिक मन्दिर मात्र होइन, यो त हाम्रा पूर्वजहरूको त्याग र वास्तुकलाको विशाल जीवित सङ्ग्रहालय हो। पलाञ्चोक भगवतीको यो इतिहास र मूर्तिकारको दुखद कथाबारे तपाईंलाई पहिले नै थाहा थियो? यदि तपाईंले कहिल्यै पलाञ्चोक पुगेर भगवतीको दर्शन गर्नुभएको छ भने त्यहाँको आफ्नो अनुभव र उर्जा कस्तो रह्यो, तल कमेन्टमा सेयर गर्नुहोला!
जय पलाञ्चोक भगवती! 🔱🙏🚩
