02/08/2026
“VERË INSTITUCIONALE” PËR MËRGATËN
Bashkim Aliu
Koha e pushimeve verore është edhe periudha kur mërgimtarët kthehen në vendlindje, në tokën ku kanë lindur e janë rritur, në atë tokë që mbart në vete më shumë histori dhe kujtime të këtij populli sesa minerale e gurë. Kjo është një periudhë e veçantë për forcimin e lidhjeve me vendlindjen, si për brezat që kanë lindur në të dhe më pas kanë shkuar jashtë vendit, ashtu edhe për brezat që kanë lindur në mërgatë dhe për të cilët vendlindja e tyre është “mërgata e prindërve”, ndërsa toka prej së cilës burojnë rrënjët e tyre është shndërruar në vendlindjen e prindërve.
Dorën në zemër, gjithandej në mërgatë flitet për nevojën e forcimit të lidhjeve me vendlindjen, për bashkëpunim në nivele të ndryshme me institucionet e saj, për vizita sa më të shpeshta, për ruajtjen e lidhjeve me vendin e origjinës dhe, mbi të gjitha, për investime në vendlindje. Pasi edhe vetë veproj në mërgatë, me përgjegjësi mund të them se edhe ligjëratat e imamëve në qendrat islame shqiptare në mërgatë, sidomos gjatë periudhës së pushimeve verore, i kushtohen në masë të konsiderueshme kësaj çështjeje. Në këto ligjërata bëhet thirrje për vizita dhe lidhje sa më të ngushta me vendlindjen, për dërgimin e fëmijëve atje, për vizitën e të afërmve, por edhe të vendeve që ndoshta sot nuk janë më të banuara; për vizitën e varreve të paraardhësve, si dhe të vendeve, monumenteve dhe trashëgimisë së rëndësishme kulturore e historike të vendlindjes.
Nga ana tjetër, gjatë kësaj periudhe në vendlindje vërehen edhe aktivitete të ndryshme të institucioneve, veçanërisht të komunave, me synimin për ta pasuruar jetën kulturore dhe për t'u ofruar mërgimtarëve mundësi që pushimet t'i kalojnë në mënyrë sa më të këndshme dhe atraktive. Prandaj, nuk mund të thuhet se nuk bëhet asgjë dhe se institucionet nuk mendojnë aspak për mërgatën. Hapat që janë ndërmarrë në këtë drejtim nuk mund të mohohen dhe është e qartë se sot ka një ndryshim të dukshëm krahasuar me të kaluarën.
Megjithatë, nuk mund të mbyllen sytë përpara mangësive të shumta dhe evidente, e aq më pak duhet t'ua rrahim shpinën institucioneve duke pretenduar se gjithçka është për mrekulli. Në raport me mërgatën ekzistojnë ende boshllëqe të konsiderueshme institucionale, të cilat kërkojnë vëmendje më serioze dhe një qasje më të strukturuar.
Nga ajo që lexojmë në media të ndryshme, krijohet përshtypja se një pjesë e komentuesve në rrjetet sociale në vendlindje janë të përqendruar kryesisht te koncertet dhe te kopjimi i ideve të njëri-tjetrit për organizimin e aktiviteteve verore, sikur e gjithë jeta kulturore e verës dhe gjithçka që kërkon mërgata të përmblidhet në koncerte. Në këtë garë publike, shpesh “luftojnë” me shkrime dhe deklarata se kush ishte bartësi i idesë për organizimin e koncerteve gjatë pushimeve verore, duke e paraqitur këtë si një ide “gjeniale” për pasurimin e jetës kulturore në vendlindje, pikërisht në periudhën kur aty ndodhet edhe mërgata dhe kur prania e saj e shton ndjeshëm numrin e të rinjve.
Disa prej tyre e cilësojnë këtë si një ide “gjeniale” të Grubit, të cilën më pas e kanë kopjuar të tjerët, me synimin për ta tërhequr dhe përfshirë rininë. Por, në të vërtetë, ajo për të cilën ka nevojë rinia në vendlindje, e veçanërisht rinia shqiptare e mërgatës, nuk janë thjesht koncertet dhe aktivitetet argëtuese, por çështje shumë më thelbësore që lidhen me të ardhmen, identitetin, arsimimin, kulturën dhe lidhjen e tyre afatgjatë me vendin e origjinës.
Në fakt, gjatë verës nuk mungojnë as muzika dhe as këngët. Përkundrazi, sezoni i dasmave është në kulmin e tij dhe në to performojnë këngëtarë të shumtë. Madje, ftesat për dasma janë aq të shumta, sa shpesh është e pamundur t'u përgjigjesh të gjithave. Përveç kësaj, koncerte dhe performanca të ndryshme muzikore organizohen në shumë hapësira publike, shpesh edhe në vende jo të përshtatshme për aktivitete të tilla, duke krijuar vështirësi për qarkullimin dhe lëvizjen e banorëve në rrugë e lagje të caktuara.
Jo rrallë ndodh që rrugët në lagje të banuara të mbyllen për shkak të organizimit të aktiviteteve të tilla, duke shkaktuar pakënaqësi dhe ankesa te banorët, të cilëve u vështirësohet lëvizja në hapësirat ku jetojnë. E gjithë kjo rëndohet edhe më tej nga zhurma e madhe, e cila në disa raste vazhdon deri në orë të papërshtatshme, duke cenuar qetësinë e banorëve dhe duke ngritur pikëpyetje mbi mënyrën se si planifikohen dhe menaxhohen këto aktivitete verore.
Prandaj, pyetja që shtrohet nuk është nëse duhet të ketë aktivitete kulturore gjatë verës. Sigurisht që duhet të ketë. Pyetja është nëse institucionet po e konceptojnë mërgatën vetëm si një publik që duhet argëtuar, apo si një pjesë të rëndësishme të kombit, me të cilën duhet të ndërtohen marrëdhënie më të qëndrueshme, më të thella dhe më institucionale.
Mërgata nuk ka nevojë vetëm për një verë të mbushur me koncerte. Ajo ka nevojë për një “verë institucionale”: për programe kulturore e arsimore, për aktivitete që forcojnë identitetin dhe gjuhën shqipe, për mundësi bashkëpunimi me institucionet, për programe për të rinjtë, për njohjen e trashëgimisë kulturore e historike dhe, mbi të gjitha, për politika që e bëjnë lidhjen me vendlindjen të qëndrueshme edhe pasi të mbarojnë pushimet verore.
Nëse synojmë që brezat e rinj të mërgatës ta ndiejnë vendlindjen si pjesë të pandashme të identitetit të tyre, atëherë nuk mjafton t'i presim vetëm me koncerte. Duhet t'i presim me dije, kulturë, histori, mundësi bashkëpunimi dhe me një qasje institucionale që u dëshmon se vendlindja nuk është vetëm një destinacion veror, por një pjesë e gjallë e identitetit dhe së ardhmes së tyre.
Ajo që e afron dhe e lidh mërgatën, veçanërisht rininë e saj, me vendlindjen dhe që e forcon këtë lidhje janë shërbimet cilësore, mundësitë dhe qasja që ofrojnë institucionet e vendlindjes. Mërgatës, para së gjithash, i duhen institucione funksionale, të cilat janë në gjendje t'i kryejnë shërbimet shpejt, saktë dhe me përgjegjësi, e jo institucione ku qytetari përballet me pritje të gjata, prolongime, procedura të panevojshme dhe, mbi të gjitha, me gabime administrative.
Nuk është e rrallë që një mërgimtar, pasi të kthehet në vendin ku jeton dhe punon, të detyrohet të udhëtojë përsëri drejt vendlindjes vetëm për të korrigjuar një dokument të lëshuar gabimisht nga një institucion. Për një dokument të vetëm, qytetari shpesh duhet ta vizitojë të njëjtin institucion disa herë, ndërsa për çështje të ndryshme duhet të endet nga një zyrë në tjetrën, madje nga njëri skaj i qytetit në tjetrin. Kjo jo vetëm që i merr kohën, por i krijon edhe kosto shtesë dhe një ndjenjë të pakënaqësisë ndaj institucioneve.
Pikërisht për këtë arsye duhet të mendohet seriozisht për një “verë institucionale” për mërgatën. Për aq ditë sa mërgimtarët qëndrojnë në vendlindje, ata duhet të kenë mundësi t'i kryejnë shërbimet administrative në mënyrë të shpejtë dhe efikase. Në të kundërtën, pushimet e tyre shndërrohen në një vrapim të pafund nga njëra derë institucionale në tjetrën. Në fakt, institucionet e vendlindjes duhet ta shohin shtimin e punës gjatë muajve të verës jo si barrë, por si një mundësi dhe tregues pozitiv. Fakti që mërgimtarët vazhdojnë të nxjerrin dokumente, të aplikojnë për leje ndërtimi, të kërkojnë shërbime administrative, të aplikojnë për projekte apo të kryejnë procedura të ndryshme dëshmon se lidhja e tyre me vendlindjen vazhdon të jetë e gjallë. Prandaj, kritikat që burojnë nga përvoja e tyre me institucionet duhet të mirëpriten dhe të konsiderohen si një “desert” i dobishëm për përmirësimin e shërbimeve, e jo si një shije e hidhur që duhet refuzuar.
Më shumë se koncertet, rinisë që jeton në vendlindje dhe ende nuk e ka prerë biletën drejt Perëndimit, ashtu si edhe rinisë së mërgatës, i interesojnë kushtet konkrete të jetës. Ajo kërkon lagje të pastra, rrugë të mirëmbajtura, furnizim të rregullt me ujë, hapësira publike funksionale dhe një mjedis ku mund të jetohet me dinjitet.
Nuk është e rrallë që, veçanërisht në komunat rurale, pikërisht gjatë muajve të verës, kur temperaturat janë të larta, të shfaqen probleme me transportin e mbeturinave. Mjetet për grumbullimin dhe transportimin e tyre mund të prishen dhe, si pasojë, mbeturinat mbeten me javë të tëra nëpër rrugë e hapësira publike, duke u shndërruar në burim ndotjeje dhe në pikë grumbullimi për qentë endacakë.
Çfarë vlere ka një koncert i organizuar për rininë, nëse vetëm disa dhjetëra metra larg vendit ku zhvillohet ai, mbeturinat janë grumbulluar në formën e një “mini-kodre” dhe kundërmojnë erë të rëndë? Çfarë vlere ka një program veror, nëse paralelisht qytetarët përballen me orë të gjata pa ujë?
Rinia e mërgatës, por edhe ajo e vendlindjes, nuk e gjykon jetën në vendlindje vetëm përmes atmosferës së një nate koncerti. Ajo e vlerëson atë përmes përvojës së përditshme: pastërtisë së mjedisit, funksionimit të institucioneve, furnizimit me ujë, gjendjes së rrugëve, shërbimeve publike, mundësive për arsimim e zhvillim dhe mënyrës se si trajtohet qytetari.
Prandaj, “heronjtë” e rrjeteve sociale që merren me garën për autorësinë e ideve për koncertet, duke i paraqitur ato si diçka “gjeniale” për përfitimin e rinisë, duhet ta kuptojnë se është gjithnjë e më e vështirë të mbahet gjallë entuziazmi për ofertën institucionale ndaj mërgatës vetëm përmes “brendit” të koncerteve.
Një koncert mund të zgjasë disa orë, ndërsa përvoja që mërgimtari merr nga institucionet dhe shërbimet publike gjatë ditëve të qëndrimit në vendlindje mund të zgjasë shumë më tepër. Pikërisht kjo përvojë ndërton ose dëmton perceptimin e tij për vendlindjen.
Ajo që ndodh gjatë qëndrimit të mërgimtarëve në vendlindje, në segmente të ndryshme të jetës publike, mund të krijojë zhgënjim dhe përshtypjen se institucionet drejtohen nga kuadro të paafta, të papërgjegjshme apo të korruptuara. Mbi të gjitha, krijohet ndjenja se rëndësia e mërgatës dhe kontributi i saj për vendlindjen nuk vlerësohen në masën dhe mënyrën që meritojnë.
Nëse institucionet duan ta mbajnë të fortë lidhjen e mërgatës me vendlindjen, atëherë duhet të kuptojnë se kjo lidhje ndërtohet para sportelit të institucionit, në rrugët e pastra, në rubinetin ku duhet të ketë ujë, në dokumentin që duhet të jetë i saktë, në shërbimin që duhet të kryhet në kohë dhe, mbi të gjitha, në respektin që qytetari merr nga institucioni i vendlindjes.
Kjo është “vera institucionale” për të cilën ka nevojë mërgata.
DY NGJARJE TË TRISHTA QË E SHËNUAN VERËN E KËTIJ VITI
Gjatë kohës kur mërgata ndodhej për pushime në vendlindje, ndodhën shumë ngjarje, disa të këndshme e të tjera aspak të tilla. Megjithatë, në këtë rast do të veçoja, për fat të keq, dy ngjarje të trishta, të cilat lidhen drejtpërdrejt me neglizhencën institucionale: aksidentin fatal ku humbën jetën tre shtetas të Kosovës në rrugën drejt pikës kufitare të Bllacës, në kufirin ndërmjet Kosovës dhe Maqedonisë së Veriut, si dhe ndotjen e ujit të pijshëm në Gostivar.
Si pasojë e mungesës së sinjalizimit dhe masave të duhura mbrojtëse në aksin rrugor drejt Bllacës, ku ndodhet vendkalimi kufitar ndërmjet Kosovës dhe Maqedonisë së Veriut, humbën jetën tre shtetas të Kosovës. Ky aks rrugor ka qenë prej vitesh në ndërtim dhe punimet vazhdojnë ende në pjesë të tij. Megjithatë, ajo që shqetëson veçanërisht është mungesa e sinjalizimit adekuat dhe e barrierave mbrojtëse, të cilat do të duhej të parandalonin devijimin e automjeteve drejt vendeve të rrezikshme dhe humnerave.
Pikërisht një situatë e tillë dyshohet se çoi në daljen e automjetit me të cilin udhëtonin tre qytetarët e Kosovës nga trasa e sigurt dhe përfundimin e tij në një zonë të rrezikshme, me pasojë humbjen tragjike të jetëve të tyre. Një ngjarje e tillë ngre seriozisht çështjen e përgjegjësisë institucionale dhe të standardeve të sigurisë gjatë realizimit të projekteve infrastrukturore. Projektet që zvarriten me vite, rrugët e papërfunduara, mungesa e sinjalizimit dhe e masave mbrojtëse nuk janë thjesht mangësi teknike; në rrethana të caktuara, ato mund të shndërrohen në rrezik të drejtpërdrejtë për jetën e qytetarëve.
Ngjarja tjetër e trishtë ishte ndotja e ujit të pijshëm në Gostivar, si pasojë e së cilës mijëra qytetarë kërkuan ndihmë mjekësore. Është e vështirë të mos shtrohet pyetja se si është e mundur që, në shekullin XXI, qytetarët e një qyteti dhe të vendbanimeve përreth të përballen me probleme kaq elementare sa siguria e ujit të pijshëm. Uji i pastër dhe i sigurt nuk është luks; është një nevojë themelore dhe një e drejtë e çdo qytetari.
Për këtë situatë duhet të kërkohet përgjegjësi nga institucionet kompetente, si në nivelin komunal, ashtu edhe në atë qendror. Ajo që ka ndodhur dëshmon për nevojën e një përgjegjësie institucionale shumë më serioze dhe për mekanizma më efikasë të kontrollit, parandalimit dhe reagimit në raste të tilla.
Çmimin e kësaj neglizhence e paguajnë qytetarët. Në disa raste e paguajnë materialisht, në raste të tjera me shëndetin, ndërsa në situatat më tragjike, çmimi mund të jetë edhe jeta e njeriut. Ndërkohë, përballë këtyre situatave, eksponentë të ndryshëm partiakë vazhdojnë të sillen sikur prioriteti kryesor të jetë përplasja politike dhe jo zgjidhja e problemeve të qytetarëve. Në vend të një reflektimi serioz mbi përgjegjësinë dhe mënyrën e parandalimit të tragjedive të ngjashme, shpeshherë debati shndërrohet në garë për të fituar pikë politike, madje edhe mbi fatkeqësitë njerëzore.
Problemet gati të njejta na ndjekin në vendlindje për vite me radhë, mbase ndryshojnë qeveritë, ndryshojnë sloganet, por mentaliteti i partive dhe mënyra e funksionimit mbetet pothuajse e njëjtë. Me këtë humb vendlindja, humbin gjeneratat e reja, humbin edhe të moshuarit dhe të pensionuarit, sepse largimi i fuqisë së re punëtore e zvogëlon bazën ekonomike dhe potencialin për financimin e sistemeve sociale e pensionale. Humb vendlindja për shkak të largimit të profesionistëve, të diplomuarve nëpër universiteteve, mjekëve, motrave medicinale, zanatçinjve dhe krahut të punës. Me nji fjalë, humbja më e madhe është largimi i resurseve njerëzore.
Dhe kjo është arsyeja pse debati për mërgatën nuk duhet të kufizohet vetëm te koncertet dhe aktivitetet argëtuese të sezonit veror. Nëse duam që mërgata të vazhdojë ta shohë vendlindjen si pjesë të së ardhmes së saj, atëherë duhet të ndërtojmë institucione funksionale, infrastrukturë të sigurt, shërbime publike cilësore dhe një mjedis ku qytetari ndihet i respektuar dhe i sigurt.
Për fund, Tetovën dhe qytetet e tjera nuk i kthen në qytete mesjetare mungesa e koncerteve. Ato i kthejnë pas problemet themelore të jetës së përditshme: grumbujt e mbeturinave nëpër rrugë, ndotja e ujit, infrastruktura e pasigurt, institucionet jofunksionale dhe mungesa e shërbimeve publike dinjitoze.
