HISTORIA
Mstów należy do najstarszych ośrodków osadnictwa polskiego. Jego początków należy szukać daleko w epoce przedchrześcijańskiej. Jednak pierwszą pewną wzmiankę historyczną o osadzie znajdujemy dopiero w Bulli protekcyjnej papieża Celestyna III z roku 1193, wydanej dla Kanoników Regularnych opactwa Najśw.Maryi Panny na Piasku we Wrocławiu. Już na przełomie XII/XIII wieku Mstów musiał być doś
ć dużym i ważnym ośrodkiem życia społecznego i kościelnego, skoro w roku 1212 arcybiskup gnieźnieński Henryk Kietlicz tutaj odbywał synod z kilkoma innymi biskupami polskimi i konsekrował na biskupstwo poznańskie ks. Pawła, a w roku 1218 biskup krakowski Iwo Odrowąż zakłada klasztor dla Kanoników Regularnych Laterańskich, osiedlając w nim 12 zakonników sprowadzonych z opactwa wrocławskiego. Głównym motywem odrowążowskiej fundacji było przede wszystkim pragnienie stworzenia silnego ośrodka duchowości i kultury chrześcijańskiej na tym terenie pogranicza Małopolski i Ziem Sieradzkiej oraz Wieluńskiej, które w owym czasie słynęło z niskiego poziomu i chaosu moralno - społecznego. Klasztor miał więc pełnić rolę zapory dla aktów bezprawia, być ostoją nowego porządku społeczno-moralnego i stać na straży państwowości polskiej. Parafia Mstów obejmowała swym zasięgiem teren dzisiejszej Częstochowy, Olsztyna, Żurawia, Rędzin, Małus i Krasic. Przed rokiem 1326 z parafii wyłączono Częstochowę oraz Żuraw; w roku 1552 Olsztyn; w roku 1624 Rędziny. Przez dłuższy czas klasztor mstowski był filią opactwa wrocławskiego. Dopiero na początku XV wieku uzależnił się od Wrocławia i uzyskał status prepozytury autonomicznej, a potem, jak się zdaje w roku 1441, także tytuł opactwa. Pierwszym prepozytem autonomicznym był sławny ks. Mikołaj Isner z Krakowa, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego. Od roku 1456 klasztor znajduje się pod jurysdykcją arcybiskupów gnieźnieńskich, zaś parafia pozostaje pod jurysdykcją biskupów krakowskich. Już w XV wieku funkcjonowała przy klasztorze szkoła parafialna o dość wysokim poziomie nauczania oraz szpital z apteką służący chorym z okolicy. Istniało tu również zakonne studium wewnętrzne, przygotowujące kandydatów do kapłaństwa. Studium funkcjonowało do roku 1793, kiedy Prusacy zniszczyli znaczne zabudowania klasztorne. Klasztor mstowski posiadał poza tym bogatą bibliotekę i cenne archiwum, które zostały w znacznej części rozkradzione przez Prusaków, zaś reszty zniszczenia dokonał wielki pożar zabudowań klasztornych w roku 1801. Duszpasterską i kulturalną działalność Kanoników Regularnych Laterańskich we Mstowie i okolicy przerwała kasata ich klasztoru dokonana 17 kwietnia 1819 roku przez arcybiskupa warszawskiego Franciszka Malczewskiego, który wykorzystał w ten sposób Bullę Piusa VII z roku 1818 zezwalającą biskupom na znoszenie bogatszych klasztorów i opactw i uposażanie ich dobrami nowych diecezji, kapituł i seminariów. Zabudowania klasztorne adaptowano na plebanię oraz szkołę. Ostatnim przełożonym i opatem klasztoru, przed kasatą, był ks. Franciszek Nałęcz Tański.
19 czerwca 1990 roku, a zatem po 171 latach nieobecności, Kanonicy Regularni Laterańscy na prośbę Ordynariusza Diecezji Częstochowskiej Biskupa Stanisława Nowaka powrócili do Mstowa. Zarówno kościół jak i klasztor oraz otaczające je mury i baszty obronne są cennym zabytkiem. Kościół jest orientowany ze wschodu na zachód, trójnawowy z transeptem, zbudowany - jak się wydaje - na planie świątyni romańskiej. Kościół w Mstowie był wielokrotnie przebudowywany i odbudowywany. Obecny kształt majestatycznego baroku nadał mu ks. Ignacy Kozierowski CRL, biskup tytularny arateński i zarazem prepozyt mstowski w latach 1763-1791. Przylegający do kościoła od strony północnej klasztor został zbudowany w drugiej połowie XV wieku. Niektóre fragmenty pochodzą jednak z XIV wieku. Na przestrzeni wieków kompleks klasztorny ulegał wielokrotnie modyfikacjom i przebudowom. W wystroju przeważa barok o częściowo zawartych cechach stylowych z fragmentami gotyckimi. Klasztor budowano z kamienia i cegły, podobnie jak kościół. Otaczające kościół i zabudowania klasztorne obwarowania wzniesiono w pierwszej połowie XVII wieku za prepozytury ks. Andrzeja Strzembosza, a poszerzono w pierwszej połowie XVIII wieku. Obwarowania wzniesione są na planie wielobocznym. W ich narożnikach umieszczono 8 niewielkich, okrągłych baszt obronnych. Baszta główna, zlokalizowana od strony południowej, była niegdyś bramą wjazdową a następnie zamieniona została na dzwonnicę. Na placu przykościelnym mieścił się niegdyś cmentarz grzebalny, o czym świadczy jeszcze dzisiaj zachowany pomnik nagrobny z figurą Chrystusa, Dobrego Pasterza.
