10/12/2025
ड्रुक सम्प्रदाय : करुणा, अनुशासन र आध्यात्मिक यात्राको परम्परा
बौद्ध धर्मका विभिन्न शाखाहरूमध्ये ड्रुक सम्प्रदाय (Drukpa Lineage) हिमालय क्षेत्रको सबैभन्दा पुरानो र गहिरो परम्पराहरूमा एउटा मानिन्छ। “ड्रुक” शब्दको अर्थ “ड्रुक–थुन्डर ड्रागन”, जसले शक्ति, ज्ञान र करुणाको प्रतीक जनाउँछ। यो सम्प्रदायलाई सामान्यतया ड्रुक काग्यु भनिन्छ, जुन काग्युपा परम्पराको एक अत्यन्त महत्वपूर्ण शाखा हो।
इतिहास र उत्पत्ति
ड्रुक सम्प्रदायको प्रारम्भ लिङ्चेन रेचुङपा र जेत्सुन मिलारेपाको योग परम्पराबाट सुरु भई
ग्याल्वा त्साङ्पा ग्यारेयेस्ले (Tsangpa Gyare Yeshe Dorje, 1161–1211) द्वारा औपचारिक रूपमा स्थापित भएको मानिन्छ।
उहाँको आध्यात्मिक शक्तिले गर्दा जहाँ जहाँ उहाँ गए, त्यहाँ ड्रुक (बज्र गर्जन) को ध्वनि सुनिन्थ्यो भन्ने किंवदन्ती आज पनि प्रसिद्ध छ। यही कारणले यो परम्परा “ड्रुक्पा” नामबाट चिनियो।
ड्रुक सम्प्रदायका प्रमुख विशेषताहरू
१. करुणा र सेवा धर्म
ड्रुक परम्पराको मुख्य मूलमन्त्र मानव सेवा, करुणा, दयाभाव र अहिंसा हो।
मात्र मन्त्र जप र ध्यान नभई, जीव बचाउने, सहायता गर्ने, र समाजलाई बोधिसत्व मार्गले अगाडि बढाउने परम्परा यसले जोर दिन्छ।
२. ध्यान, योग र आत्म–अनुशासन
यो सम्प्रदायमा महामुद्रा ध्यान, छोड अभ्यास, र योग परम्परा निकै शक्तिशाली छन्।
आन्तरिक शुद्धता, मनको स्थिरता र निस्वार्थ भावनालाई सर्वोच्च मानिन्छ।
३. दह्रो गुरु–शिष्य परम्परा
ड्रुक सम्प्रदाय धर्मका गहिरा शिक्षाहरू गुरु–शिष्य सम्बन्धद्वारा हस्तान्तरण गरिन्छ।
गुरुलाई बौद्ध मार्गका प्रकाशस्तम्भ मानिन्छ।
४. आधुनिक कालमा विश्वव्यापी विस्तार
आजको समयमा ड्रुक परम्परा नेपाली हिमालय, भुटान, भारत, लद्दाख, तिब्बत र धेरै पश्चिमी देशहरूमा फैलिएको छ।
ड्रुक्पा कुन्ले, ड्रुक्पा ठुप्तेन, र ग्याल्वा ड्रुक्पा (His Holiness the Gyalwang Drukpa) का शिक्षाहरू संसारभरि अनुयायीहरूले अनुसरण गरिरहेका छन्।
नेपालमा ड्रुक सम्प्रदाय
नेपालमा विशेष गरी हिमाल–हिउपाहाड क्षेत्र, तमाङ, शेर्पा, योल्मो, तिब्बती–बौद्ध समुदायबीच
ड्रुक परम्पराप्रतिको श्रद्धा गहिरो छ।
गुम्बाहरूले शिक्षा, संस्कृति संरक्षण, धर्म–अभ्यास, सामाजिक सेवामा महत्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेका छन्।
काभ्रे, सिन्धुपाल्चोक, रसुवा, दोलखा, मुस्ताङ जस्ता क्षेत्रमा ड्रुक परम्पराका धेरै सुन्दर गुम्बाहरू देख्न सकिन्छ।
मुख्य शिक्षाहरू
१. ‘मन शान्त भयो भने संसार शान्त हुन्छ’
ड्रुक परम्पराले बाह्य संकटभन्दा पहिले अन्तरमनको परिवर्तनलाई मुख्य मान्छ।
२. ‘धर्म अभ्यास भनेको सेवा हो’
अभ्यास मात्र ध्यान कक्षमा सीमित नभई
समाजलाई सहयोग गर्नु, दयाको अभ्यास गर्नु, र निष्काम सेवा गर्नु नै सच्चा धर्म हो भनिन्छ।
३. ‘जीवन अमूल्य छ’
हरेक प्राणीको जीवन पवित्र भएकाले
हत्या, हिंसा, मदिरा, लोभ, द्वेष, मोह परित्याग गर्न सिकाइन्छ।
संस्कृति, वास्तुकला र गुम्बा परम्परा
ड्रुक सम्प्रदायका गुम्बाहरू प्रायः
पहेलो–रातो रंग,
ड्रुक (ड्रागन) को प्रतीक,
चक्र, प्रार्थना झण्डा,
गुरु पद्मसम्भव, शाक्यमुनि,
र आर्यावलोकितेश्वर (चेन्रेजिग) का मूर्ति तथा थाङ्का चित्रले सजिएका हुन्छन्।
गुम्बाहरू केवल पूजा स्थल होइनन्;
सिकाइ केन्द्र, ध्यान केन्द्र र समुदायलाई एकत्रित गर्ने आध्यात्मिक भद्रगृह हुन्।
उपसंहार
ड्रुक सम्प्रदाय केवल एक धार्मिक परम्परा मात्र होइन,
करुणा, ज्ञान, अनुशासन र मानवप्रेमको जीवित संस्कृति हो।
यसको अभ्यासले मानिसलाई
– मन शुद्ध पार्न,
– जीवन अर्थपूर्ण बनाउन,
– र समाजमा शान्ति, सहयोग र सद्भाव फैलाउन मद्दत गर्दछ।
हाम्रो मुलुकमा फैलिदै गएको ड्रुक परम्परा
हिमालयको हजारौं वर्षको बुद्धत्व परम्परा लाई आज पनि जीवित राख्दै
आगामी पुस्तालाई एउटा उज्यालो आध्यात्मिक भविष्य प्रदान गर्दैछ।
