05/09/2026
॥ 🔺 परिस्थितिअनुसार उपासना क्रम 🔺 ॥
१. दरिद्रता तथा ऋणबाट ग्रसित हुँदा
दरिद्रता वा ऋणले ग्रसित भएको अवस्थामा लक्ष्मी, भुवनेश्वरी, त्रिपुरा, बालासुन्दरी तथा गणेशका प्रयोग/उपासना गर्नुपर्छ।
॥ प्रस्तावना ॥
पहिले ज्येष्ठा लक्ष्मीसँग प्रार्थना गरी उहाँ हाम्रो घरबाट प्रस्थान गरिदिनुहोस् भनी प्रार्थना गर्नुपर्छ। धन–सम्पत्तिको प्राप्तिका लागि विभिन्न देवतासँग सम्बन्धित अनेकौँ प्रयोगहरू पनि शास्त्रीय विधिअनुसार गर्न सकिन्छ।
२. रोग प्राप्त हुँदा
रोगबाट पीडित भएको अवस्थामा मृत्युञ्जय प्रयोग, अमृतवर्णिणी विद्याका प्रयोग तथा अन्य शान्तिप्रद प्रयोगहरू गर्नुपर्छ।
३. शत्रुबाधा हुँदा
शत्रुबाधाबाट पीडित हुँदा हनुमान, भैरव, शरभ, काली, बगलामुखी, दुर्गा तथा प्रत्यङ्गिराका कवच एवं मन्त्रहरूको प्रयोग/उपासना गर्न सकिन्छ।
४. प्रेतादि उपद्रव हुँदा
प्रेतादि उपद्रव वा नकारात्मक बाधा भएको अवस्थामा हनुमान, भैरव, शरभ, काली, तारा, बगलामुखी, दुर्गा, प्रत्यङ्गिरा, ज्वालामालिनी, अग्निदुर्गा, ब्रह्मास्त्र गायत्री, विलोम दुर्गा पाठ तथा लोम–विलोम आदि मन्त्र–साधना उल्लेख गरिएको छ।
यसका अतिरिक्त कुष्माण्डा, धूमावती तथा श्मशान साधनाजस्ता उग्र साधनाहरू भने योग्य तथा अनुभवी तान्त्रिक गुरुको सल्लाह र मार्गदर्शनपछि मात्र गर्नुपर्छ।
ब्रह्मास्त्र शमन प्रयोग, कालरात्रि, अघोरास्त्र, पाशुपतास्त्र आदि अन्य विद्याका प्रयोग गर्नुअघि सुरक्षा–कवचको पाठ गरेर मात्र साधना गर्ने परम्परा उल्लेख गरिएको छ।
वाराहीका उग्र प्रयोगहरूमा धूम्रवाराही, निग्रहवाराही, अस्त्रवाराही आदि प्रयोगहरू गरिन्छन्।
द्वेषभाव हटाउन मातङ्गी, आसुरीदुर्गा, नाकुली आदि सम्बन्धित सम्मोहन–तन्त्रका प्रयोगहरू उल्लेख गरिएका छन्।
---
॥ पुरश्चरणका आवश्यक अंग ॥
१. स्थान
चौराहा, एकान्त स्थान, वन, खण्डहर तथा श्मशानमा उग्र साधना गर्ने परम्परा उल्लेख गरिएको छ।
त्यसैगरी शान्त जलाशय, तालाबको किनार, सुगन्धित उद्यान, शुद्ध स्थान तथा घर/भवनमा शान्ति प्राप्तिका लागि उपासना गर्न उपयुक्त मानिएको छ।
गर्जिरहेका मेघ, समुद्र, वेगले बगिरहेको नदी तथा झरना/जलप्रपातको नजिक उच्चाटनसम्बन्धी उपासना गर्ने उल्लेख छ।
नाभिसम्म आउने स्थिर पानीमा उभिएर साधना गर्दा शीघ्र सिद्धि प्राप्त हुन्छ भन्ने तान्त्रिक परम्परामा उल्लेख पाइन्छ।
नीम तथा तीतो प्रकृतिका वृक्षमुनि बसेर विद्वेषणसम्बन्धी साधना गर्ने उल्लेख छ। त्यसैगरी काटिएको वा सुकेको रूखमुनि साधना गर्दा शत्रुलाई अशान्ति हुने भन्ने मान्यता उल्लेख गरिएको छ।
वटवृक्ष र पीपलमुनि शिव, शिवा तथा विष्णुको उपासना गर्न सकिन्छ।
जुन वृक्षको मुनि बस्दा सुगन्धित तथा शीतल हावा प्राप्त हुन्छ, त्यस्तो स्थानलाई शान्तिप्रद मानिएको छ। उद्यानको एकान्त स्थानमा उपासना गर्नु पनि श्रेष्ठ मानिएको छ।
बिल्व वृक्षको नजिक शिव तथा लक्ष्मीको उपासना, तथा शमी, कनेर र चम्पाका वृक्षमुनि दुर्गाको उपासना गर्ने उल्लेख छ। दाडिमको वृक्षलाई पनि शुभ मानिएको छ।
---
॥ समयअनुसार उपासना ॥
ब्रह्ममुहूर्त तथा उषाकालमा शान्ति एवं पौष्टिक कर्म गर्न उपयुक्त मानिएको छ।
प्रातः ८ बजेदेखि १० बजेसम्म (वसन्तकाल) आकर्षण, वशीकरण आदि प्रयोगका लागि समय उल्लेख गरिएको छ।
मध्याह्न (ग्रीष्मकाल) विद्वेषण तथा उच्चाटन कर्मका लागि उपासना गर्ने उल्लेख छ।
**तेस्रो प्रहर (वर्षाकाल)**मा स्तम्भन आदि प्रयोग गर्ने उल्लेख गरिएको छ।
**प्रदोषकाल (शिशिरकाल)**मा मारणादि प्रयोगको उल्लेख गरिएको छ।
राति १० बजेपछि साधकको नाद–श्रवण खुल्ने भएकाले जपको अभ्यास गर्न उपयुक्त मानिएको छ।
मध्यरात्रि ११:३० बजेदेखि राति २ बजेसम्म (शरद्काल) एकाग्रता बढ्ने भएकाले मन्त्रजप तथा योगाभ्यास गर्न उपयुक्त मानिएको छ।
षट्कर्मसम्बन्धी उपासना पनि यही समयमा तान्त्रिक साधकहरूले गर्ने परम्परा उल्लेख गरिएको छ।
«महत्त्वपूर्ण: माथिको सामग्री तान्त्रिक परम्परामा वर्णित साधना–विधिहरूको नेपाली रूपान्तरण हो। विशेषगरी उग्र तान्त्रिक साधना, श्मशान साधना, वशीकरण, उच्चाटन, स्तम्भन वा मारण आदि प्रयोगहरू गुरु–दीक्षा र योग्य आचार्यको प्रत्यक्ष मार्गदर्शनबिना आफैँ प्रयोग गर्नु उचित हुँदैन।»
