ျမန္မာႏိုင္ငံသို႔ ကက္သလစ္သာသနာေတာ္ေရာက္ရွိျခင္း ႏွစ္ ငါးရာအထိမ္းအမွတ္ဂ်ဴဘီလီ ပြဲေတာ္ႏွစ္ ႏွင့္ဆိုင္ရာ သတင္းႏွင့္ အခ်က္အလက္မ်ားကို ေဖာ္ျပေပးမည့္ စာမ်က္ႏွာျဖစ္သည္
အမိျမန္မာႏိုင္ငံေတာ္သည္ ေရွးပေ၀သဏီကပင္ တုိင္းရင္းသားမ်ား၊ သုံ႔ပန္းမ်ားႏွင့္သူတုိ႔၏မ်ဳိးႏြယ္မ်ား၊ ကုန္သည္ပြဲစားမ်ား၊ နည္းအမ်ဳိးမ်ဳိးျဖင့္ ေရာက္ရွိလာၾကေသာဘာသာကြဲ လူမ်ဳိးျခားမ်ားအားလုံးကုိ ေက်ာသားရင္သားမခြဲျခားဘဲေထြးပုိက္ခဲ့ေသာမိခင္ႀကီးပင္ျ
ဖစ္ပါသည္။
ခရစ္ယာန္ဘာသာသည္လည္းလူ႕ဥာဏ္ျဖင့္ မမွီႏုိင္ေသာဘုရားသခင္၏ အစီအစဥ္အားျဖင့္ အမိျမန္မာႏိုင္ငံသို႔ ေရာက္ရွိခ့ဲပါသည္။ ေရွးဦးစြာခရစ္ယာန္ဘာသာ၏ အမွတ္လကၡဏာျဖစ္သည့္ လက္၀ါးကားတိုင္ပုံမ်ားကုိ ပုဂံေခတ္(၁၂၈၃)က က်ဴးေက်ာ္၀င္ေရာက္ခဲ့ေသာ ကူဗလုိင္ခံ၏ တရုပ္စစ္သည္ အခ်ဳိ႕ကက်န္စစ္သားဥမင္ နံရံတြင္ ေရးဆြဲခ့ဲသည္ကုိေတြ႕ရပါသည္။ပီကင္းေရာက္ Italy ႏုိင္ငံGenova ၿမိဳ႕သား Marco Polo အားပုဂံေဒသကိုစီမံခန္႔ခြဲေစသျဖင့္ ၁၂၉၅ ခုေနာက္ပုိင္းဇာတိသုိ႔ျပန္ေရာက္ခ်ိန္တြင္ ခရီးသြားမွတ္တမ္း ျပဳစုႏုိ္င္ခ့ဲသည္။
သူ႔ေနာက္တြင္လည္းဥေရာပတိုက္သား ခရစ္ယာန္ဘာသာ၀င္ ခရီးသြားကုန္သည္အခ်ဳိ႕ ျမန္မာႏုိင္ငံသုိ႔ ေရာက္ရွိခ့ဲၾကသည္။ ခရစ္ႏွစ္ ၁၄၃၅ တြင္ Venice, Italy မွ Nicolo di Conti သည္ ရခုိင္၊ ပဲခူးႏွင့္ အင္း၀တုိ႔သို႔ ေရာက္ရွိခ့ဲသည္။ ခရစ္ႏွစ္ ၁၄၇၀ တြင္Twer, Russia မွ Athanasius Nikitinပဲခူးသို႔ ေရာက္ရွိခ့ဲသည္။ ခရစ္ႏွစ္ ၁၄၉၆ တြင္ Genova, Italy မွ Hieronimo di Santo Stefano သည္၄င္း၊ Bologna, Italy မွ Ludivico di Varthemaသည္ ၁၅၀၂ မွ ၁၅၀၈ အတြင္းတြင္၄င္း ပဲခူးသုိ႔ အသီးသီးေရာက္ရွိခ့ဲၾကသည္။
ခရစ္ႏွစ္ ၁၄၉၃ တြင္ Pope Alexander VI (1492-1503) မွ စပိန္ႏွင့္ ေပၚတူဂီတုိ႔အား ကမာၻ႕အေနာက္ဖက္ျခမ္းႏွင့္ အေရွ႕ဖက္ျခမ္းအသီးသီးသုိ႔ နယ္ေျမသစ္ရွာေဖြခြင့္ႏွင့္တကြ သာသနာျပဳရန္ လမ္းညႊန္ခဲ့သည္။ စပိန္ႏွင့္ ေပၚတူဂီတို႔ကလည္း ၉ ဇြန္ ၁၄၉၄ တြင္ Treaty of Tordesillasစာခ်ဳပ္ ခ်ဳပ္ဆိုၿပီးနယ္ေျမသစ္မ်ားသို႔ ေျခဆန္႔ခဲ့ၾကသည္။
ခရစ္ႏွစ္ ၁၄၉၇ တြင္ ေပၚတူဂီလူမ်ိဳး Vasco da Gama မွ အေရွ႕တုိင္းႏုိင္ငံမ်ားဖက္သို႔ သြားေသာ ပင္လယ္ေရေၾကာင္းခရီးကုိအာဖရိကတုိက္ ေတာင္ဖက္စြန္း Good Hope အငူမွပတ္ၿပီး အေရွ႕တုိင္း ပင္လယ္ျပင္အတြင္းသို႔ ၀င္ေရာက္ႏုိင္ခဲ့ရာမွအစျပဳကာေပၚတူဂီလူမ်ိဳးစြန္႔စားသြားလာသူမ်ား၊ ကုန္သည္မ်ား၊ ေၾကးစားစစ္သားမ်ားအေရွ႕တုိင္းသို႔ တဖြဲဖြဲေရာက္ရွိလာခဲ့ၾကသည္။
ခရစ္ႏွစ္ ၁၅၁၀ တြင္ ေပၚတူဂီပင္လယ္ခရီးသြားလူစြန္႔စားတို႔၏ေခါင္းေဆာင္ Alfonso di Albuquerque သည္ India အေနာက္ဖက္ကမ္းေျခရွိ Goa ကုိသိမ္းယူလိုက္ၿပီးခံတပ္မ်ား ေဆာက္လုပ္ကာ အေရွ႕ကမာၻျခမ္းရွိ ေပၚတူဂီတုိ႔၏ အင္အားအေျခခံဗဟုိဌါနႀကီးအျဖစ္ ဖန္တီးလုိက္သည္။ ၁၅၁၁ တြင္ Malacca ဆိပ္ကမ္းၿမိဳ႕ကုိ ဆက္လက္သိမ္းပုိက္ၿပီးအဓိကစခန္းအျဖစ္ထားရွိကာေပၚတူဂီလူမ်ိဳးတို႔အား အႏၵိယသမုဒၵရာအတြင္း ကူးသန္းေရာင္း၀ယ္ေရးကို အားေပးခဲ့သည္။
ခရစ္ႏွစ္ ၁၅၁၁ ခု ျမန္မာသကၠရာဇ္ ၈၇၂ ခုႏွစ္ကပဲခူးၿမိဳ႕ေတာ္သုိ႔ ေစလႊတ္ေသာေပၚတူဂီသံအဖြဲ႕ကုိRuy Nunez d’Acunhaေခၚ ပုဂၢဳိလ္ကေခါင္းေဆာင္ခဲ့သည္။ ၁၅၁၂ ခု ၾသဂုတ္လတြင္ ေပၚတူဂီကုန္သြယ္ေရး အရာရွိPeroPaisသည္ St. John အမည္ရွိသေဘၤာျဖင့္ ပဲခူးသုိ႔ေရာက္ရွိခဲ့သည္။ ၁၅၁၄ တြင္ ပဲခူးႏွင့္ သံလ်င္တို႔မွ ေပၚတူဂီႏွင့္ သံတမန္ဆက္သြယ္ရန္ ဆႏၵရွိေၾကာင္း Alfonso di Albuquerque အားေဖာ္ျပလာၾကသည္။
ခရစ္ႏွစ္ ၁၅၁၉ ခု ျမန္မာသကၠရာဇ္ ၈၈၈ ခုႏွစ္တြင္ Malacca ရွိေပၚတူဂီတို႔၏ အႀကီးအကဲDiogo Lopes de Seqiuera က ေစလႊတ္ေသာသံအဖြဲ႕ကုိAndrea Correaေခၚ ပုဂၢဳိလ္ကဦးေဆာင္ကာ မုတၱမၿမိဳ႕သုိ႔္ ေရာက္ရွိလာခဲ့သည္။ ထိုအခ်ိန္ကမုတၱမၿမိဳ႕စားမွာ ဟံသာ၀တီမင္း ဓမၼေစတီ၏ သားေတာ္ ဗညားရမ္း ျဖစ္သည္။ ၄င္းတုိ႔ ၂ ဦးစာခ်ဳပ္ခ်ဳပ္ဆုိရာတြင္ ဘုရင္ဂ်ီဘုန္းႀကီးမ်ားႏွင့္ ဗုဒၶဘာသာမြန္ ဘုန္းေတာ္ႀကီးမ်ားေရွ႕ေမွာက္ မင္းခမ္းမင္းနားျပဳကာ ၂-ဦး ၂-ဘက္ဓေလ့ထုံးစံအတုိင္း ကတိသစၥာဆုိၾကပုံကုိ Asia Portugesaစာအုပ္တြင္ မွတ္တမ္းတင္ခဲ့၏။
ထုိႏွစ္မ်ားမွအစျပဳကာေပၚတူဂီတုိ႔သည္ သံလ်င္၊ မုတၱမ ႏွင့္ ပဲခူးၿမိဳ႕မ်ားတြင္ ကူးသန္းေရာင္း၀ယ္ရန္၄င္း၊ ေတာင္ငူဘုရင္ တပင္ေေရႊထီးႏွင့္ ဘုရင့္ေနာင္၊ ရခုိင္ဘုရင္မင္းရာဇာႀကီး၊ မုတၱမစားေစာဗညားစသည့္ ေဒသခံရွင္ဘုရင္မ်ားလက္ေအာက္တြင္ စစ္မႈထမ္းရန္၄င္း စတင္အေျခခ်ေနထုိင္လာၾကသည္။ ထုိသူမ်ား အနက္ျမန္မာ့သမုိင္းတြင္ထင္ရွားသူမွာရခုိင္ဘုရင္မင္းရာဇာႀကီး၏ခန္႔ထားမႈေၾကာင့္ သန္လ်င္ၿမိဳ႕ေစာင့္ ဘ၀မွ အင္း၀ဘုရင္ကုိ ေထာင္ထားျခားနားသည္အထိအင္အားႀကီးထြားခဲ့ေသာ Philip de Britoေခၚ “ငဇင္ကာ” ျဖစ္သည္။ အင္း၀ဘုရင္အေနာက္ဖက္လြန္မင္းမွ ၁၆၁၃တြင္ သန္လ်င္ကုိသိမ္းပုိက္ၿပီး သူ႔အား ကြပ္မ်က္ကာ သုံ႔ပန္း (၄၀၀၀)ေက်ာ္ကုိ အင္း၀ေျမာက္ဖက္ေဒသတြင္ ေနရာခ်ေပးလ်က္ ၄င္းတုိ႔၏ ဘုရင္ဂ်ီ ဘာသာကုိ လြတ္လပ္စြာကုိးကြယ္ခြင့္ျပဳခဲ့သည္။ ေသနတ္၊ အေျမာက္ ကၽြမ္းက်င္သူမ်ားကုိ ေရႊနန္းေတာ္တြင္ အမႈထမ္းေစခဲ့သည္။
ထုိကာလႏွစ္မ်ားအထိပုပ္ရဟန္းမင္းႀကီးရုံးေတာ္မွ ျမန္မာႏိုင္ငံ(ထုိစဥ္က အင္း၀ ႏွင့္ ပဲခူး)သို႔သာသနာျပဳမ်ား တရား၀င္ေစလႊတ္ျခင္းမရွိေသးပါ။ ေပၚတူဂီလူမ်ဳိးသေဘၤာသား၊ ကုန္သည္မ်ားႏွင့္ ေၾကးစားမ်ား၏ ၀ိညာဥ္ေရးေစာင့္ေရွာက္မႈအတြက္ဥေရာပမွလုိက္ပါလာၾကေသာ Chaplain ေခၚ ရဟန္းဘုန္းေတာ္ႀကီးမ်ားသာ ၀င္ထြက္သြားလာမႈရိွခ့ဲပါသည္။ထုိဘုန္းေတာ္ႀကီးမ်ားမွာ Dominicans , Franciscans ႏွင့္ Jesuits အသင္းဂုိဏ္း၀င္မ်ားျဖစ္ၾကၿပီးသန္လ်င္၊ မုတၱမ ႏွင့္ ပဲခူးတုိ႔တြင္ အဓိကအေျခစုိက္ခဲ့ၾကသည္။
ပုပ္ရဟန္းမင္းႀကီးရုံးေတာ္မွ ျမန္မာႏိုင္ငံ (ထုိစဥ္က အင္း၀ ႏွင့္ ပဲခူး)အားသာသနာျပဳမ်ား တရား၀င္ ေစလႊတ္ျခင္းကုိ ၁၇၂၁ခု Pope Clement XI လက္ထက္မွစတင္ခ့ဲပါသည္။ ျမန္မာႏုိင္ငံကုိ ေခတ္အဆက္ဆက္ သာသနာျပဳခဲ့ၾကေသာရဟန္းအဖြဲ႕မ်ားမွာေအာက္ပါအတုိင္းျဖစ္ပါသည္။
1722-1832 : Clerics Regular of St. Paul (or) Barnabites, Milan, Italy
1832-1842 : Sacred Congregation of Propaganda Fide, Rome, Italy
1842-1856 : Oblates of the Virgin Mary (OMV), Turin, Italy
1856-1965 : Missions Etrangeres de Paris (MEP), Paris, France
1868 – 1991 : PontificioIstitutiMissioniEstere (PIME), Milan, Itlay
1936 – 1979, 2003- : Society of St. Columbans (SSC), Dublin, Ireland
1937 – 1966, 2005- : Missionaries of Our Lady of La Salette (MS), USA
1939 - : Salesians of Don Bosco (SDB), Turin, Italy
ကုိရင္၊ သီလရွင္ သူေတာ္စဥ္ အသင္းဂုိဏ္းမ်ားမွာ
1847 - : Sisters of St. Joseph of the Apparition (SJA)
1860 - : The Brothers of the Christian Schools (or) De La Salle Brothers (FSC)
1867 - : Our Lady of Charity of the Good Shepherd (RGS)
1895 - : Sisters of Reparation (ISR)
1897 - : Sisters of St. Francis Xavier (SFX)
1897 - : Sisters of Our Lady of the Mission (RNDM)
1898 - : Franciscan Missionaries of Mary (FMM)
1916 - : Sisters of Charity of Sts. BartholomeaCapitanio and VincenzaGerosa(SCCG)
1924 - : Sisters of Seven Dolours(or)Servite Sisters (OSM)
1929 - : Franciscan Sisters of St. Francis Xavier (SFX)
1947-1966, 2003 : The Missionary Sisters of St. Columban (MSSC)
ျမန္မာ့ေျမေပၚသုိ႔ေရာက္ရွိခဲ့ၾကေသာဘုရင္ဂ်ီ (ခ) ကက္သလစ္ဘာသာ၀င္ ေပၚတူဂီမ်ား၊ ေဒသခံမ်ားႏွင့္ အိမ္ယာထူေထာင္ရာမွ ဆင္းသက္လာေသာမ်ဳိးဆက္မ်ား၊ တရား၀င္ေရာက္ရွိလာေသာ သာသနာျပဳမ်ားသည္ ႏုိင္ငံေတာ္ဖြံ႕ၿဖိဳးတုိးတက္ေရးအတြက္ က်ရာက႑မွ တတ္စြမ္းသမွ် အသုံးေတာ္ခံ ခဲ့ၾကပါသည္။ ျမန္မာရွင္ဘုရင္မ်ားလက္ထက္တြင္ ေသနတ္၊ အေျမာက္ စစ္သည္မ်ားအျဖစ္၄င္း၊ အဂၤလိပ္-ျမန္မာစစ္ပြဲမ်ား ကာလတြင္ ၿငိမ္းခ်မ္းေရးအတြက္ေသာ္၄င္း၊ ဥေရာပႏုိင္ငံမ်ားႏွင့္ သံတမန္ဆက္ဆံေရး အတြက္ေသာ္၄င္း၊ စက္ရုံမ်ားတည္ေဆာက္ရာတြင္၄င္း၊ ျမန္မာလူငယ္မ်ားကုိပညာေတာ္သင္ ေစလႊတ္ေရးအတြက္ေသာ္၄င္း အမႈေတာ္ ထမ္းခဲ့ၾကသည္။ ေခတ္မီွပညာေရးစံနစ္ကုိ လည္းရွင္ဘုရင္မ်ားလက္ထက္မွသည္ ေတာ္လွန္ေရး ေကာင္စီေခတ္ထိ စြမ္းစြမ္းတမံ တည္ေဆာက္ခဲ့ၾကသည္။
သမိုင္းပညာရွင္အခ်ဳိ႕မွ အတိတ္သမုိင္းကုိေလ့လာၿပီး 3 M နည္းဗ်ဴဟာ (Merchant, Missionary and Military) အျဖစ္သုံးသပ္ၾကပါသည္။ ေရြးခ်ယ္ခြင့္မရွိေသာအတိတ္ကုိ မျငင္းပယ္လုိေသာ္လည္း ထုိပုဂၢဳိလ္မ်ားအေနျဖင့္ “လူခ်င္းတူေပမယ့္အသက္ရႈခ်င္းကြဲတယ္” ဆုိေသာစကားကဲ့သို႔ ဥေရာပတုိက္သား ခ်င္းတူေသာ္လည္း ျမန္မာျပည္သုိ႔ လာေရာက္ရျခင္း၏ရည္ရြယ္ခ်က္၊ ျမန္မာျပည္တြင္ ေနထုိင္စဥ္ အတြင္းလုပ္ေဆာင္ခ်က္မ်ားကြဲျပားျခားနားၾကပါသည္။ ယေန႔ေခတ္တြင္ ဥေရာပကုန္သည္ႏွင့္ စစ္သည္မ်ား မရွိေတာ့ဘဲသာသနာျပဳေက်ာင္းထြက္ ပညာတတ္တုိင္းရင္းသားမ်ားႏွင့္ ႏုိင္ငံအႏွ႔ံတြင္ ျပည္သူပုိင္ သိမ္းခံထားရ ေသာေဆးရုံမ်ားႏွင့္ စာသင္ေက်ာင္းမ်ားသာ က်န္ရွိေနျခင္းက ထင္ရွားေသာ သာဓကပင္ ျဖစ္ပါသည္။
ယခုဆုိလွ်င္ ကက္သလစ္ခရစ္ယာန္ဘာသာ၀င္မ်ား ျမန္မာ့ေျမေပၚသုိ႔ ေရာက္ရွိခဲ့သည္မွာ ႏွစ္ေပါင္း (၅၀၀) ပင္ျပည့္ေျမာက္ခဲ့ၿပီျဖစ္ပါသည္။ ဤအထိမ္းအမွတ္ပြဲေတာ္ကုိမဂၤလာအခါသမယျဖစ္သည့္ ယခု ၂၀၁၄ ႏုိ၀င္ဘာလ တြင္
- ၿပီးခဲ့ေသာအတိတ္ကုိေက်းဇူးဆပ္တင္ျခင္း
- ယခုပစၥဳပၸန္တြင္ စိတ္အားထက္သန္ေသာဇြဲလု႔ံလ
- ေရွ႕အနာဂတ္ကုိေမွ်ာ္လင့္ေသာအားထားမႈျဖင့္
က်င္းပသြားမည္ျဖစ္ေၾကာင္း သတင္းေကာင္းေ၀မွ်လုိက္ရပါသည္။
က်မ္းကုိး
- BIGANDET, P. A., An Outline of the History of the Catholic Burmese Mission from the year 1720 to 1887, Hanthawaddy Press, Rangoon, 1887, pp. 3-4.
- CASTRO, J., and RIBEIRO, L., Bayingyi: The hidden faces of Burma, (DVD), Lisbon, 2005.
- DANVERS, F. C., The Portuguese in India, v. 1, London, 1894, p. 291.
- FERREIRA MARTINS, J. F., Salvador Ribeiro el Rey de Massinga, in OrientePortugues, VI(1909), p. 100.
- FRAMPTOM, J., (Tr.), Early Fifteenth Century in the East, in School of Oriental and African Studies: Bulletin of Burma Research, v. 2, n. 2, 2004, pp. 110-117.
- GUEDES, M. A., The Portuguese in Burmese Literature, in Review of Culture, 1997, pp. 31-42.
- HALL, D. E., Burma, Hutchinson University, London, 1950, p. 50.
- HALL, D. E., History of South East Asia, Macmillan and Co. Ltd., London, 1964, p. 218.
- HARVEY, G. E., History of Burma, Longman, London, 1925, pp. 348-349.
- HARVEY, G. E., History or Burma from the Earliest Times to 10 March 1824, the Beginning of the English Conquest, London, 1967, p. 122.
- JONES, J. W., (Tr.), The Itinerary of Ludovico di Varthema of Bologna from 1502 to 1508, in School of Oriental and African Studies: Bulletin of Burma Research, v. 2, n. 2, 2004, pp. 119-129.
- KELLY, J. D., and WALSH, M. J., Pope Alexander VI, in Oxford Dictionary of Popes, New York, 2011, pp. 255-257.
- LEIDER, J. P., The Portuguese Communities along the Myanmar Coast, in Myanmar Historical Research Journal (MHRJ), X(2002), pp. 53-77.
- MA KYAN, State Scholars of the Mandalay Period 1852-85, in Selected Writings of DawKyan, Myanmar Historical Commission, Yangon, 2005, pp. 176-188.
- MAJOR, R. H., (Tr.), Account of the Journey of Hieronimo di Santo Stefano: A Genovese (1495-1496), in School of Oriental and African Studies: Bulletin of Burma Research, v. 2, n. 2, 2004, p. 118.
- MAUNG HTIN AUGN, A History of Burma, Columbia University Press, New York and London, 1967, p. 103.
- MAUNG KAUNG, A Survey of the History of Education in Burma Before the British Conquest and After, in Journal of the Burma Research Society(JBRS), 46(1963), pp. 1-128.
- MAUNG KAUNG, Roman Catholic and American Baptist Mission Schools (1824-1853), in JBRS, 21(1931)1, pp. 135-146.
- MAUNG KAUNG, The Beginning of Christianity in Missionary Education in Burma 1600-1842, in JBRS, Rangoon, 20 (1930) II, pp. 62.
- MAUNG KAUNG, The Beginnings of Christian Missionary Education in Burma (1600-1824), in JBRS, 20(1930)2, pp. 117-133.
- MAUNG MIN NAING (Tr. by Dr. ThanTun), Italians in the Service of Burmese Kings in Late Nineteenth Century, in JBRS, 57(1979), pp. 177-214.
- MEERSMAN, A., The Franciscans in the ancient Burmese Kingdoms of Ava and Pegu: 1557-1818, in ArchiviumFranciscanumHistoricum, 31 (1938), pp. 356-386.
- PANIKKAR, K. M., Asia and Western Dominance, George AllenxUnwin Ltd., London, 1965, p. 27.
- PHAYRE, A., History of Burma, London, 1883, p. 264.
- Source Materials on History of Education in Burma (1855/56-1936/37), 3 vols., Burma Educational Research Bureau, Rangoon, Oct 1969.
- STEVENS, J., (Tr.) The Portuguese Asia, v. 1, London, 1695, p. 227.
- THAN TUN, Dr., Royal Orders of Burma, v. 8, Kyoto University, 1988, pp. 627-628.
- The Voice (Catholic Monthly Magazine in English), October 1941, p. 12.
- TUN AUNG CHAIN, Barnabite Missionary Accounts of Myanmar: Mantegazza and Sangermano, in Broken Glass: Pieces of Myanmar History, SEAMEO Regional Center for History and Tradition, Yangon, 2004, pp. 87-106.
- TUN AUNG CHAIN, Treaty of Peace with Ava, in Myanmar Historical Research Journal (MHRJ), XVII(2006), pp. 123-140.
- VIVIAN BA, Diplomatic Documents Relating to the Burmese-Italian Treaty of 1871, in JBRS, 53 (1970) 2, pp. 15-54.
- VIVIAN BA, The Beginnings of Western Education in Burma: The Catholic Effort, in JBRS, 47(1964)2, pp. 287-323.
- VIVIAN BA, The Early Catholic Missionaries in Burma, in The Guardian, May 1963, pp. 21-25; June 1963, pp. 10-13.
- WIELHORSKY, C., (Tr.), Brief Extract from the Travels of Athanasius Nikitin: A Native of Twer, in School of Oriental and African Studies: Bulletin of Burma Research, v. 2, n. 2, 2004, p. 160.
- Y SUOZA, M. F., Asia Portuguesa (1538-1640), v 1, Lisboan, 1666, p. 131.
- YULE, H., and BURNELL, A., Hobson-Jobson, being a Glossary of Anglo-Indian Coloquial Words and Phrases, Sittinbourne, Linguasia, 1949, pp. 352, 495.
- ၂၀၁၄ ခုႏွစ္က်င့္စဥ္၊ ဂိုဏ္းခ်ဳပ္ဆရာေတာ္ႀကီးခ်ားလ္စ္ဘုိ၊ ရန္ကုန္ကက္သလစ္ဂိုဏ္းခ်ဳပ္သာသနာ။
- ေက်ာ္သက္၊ ေဒါက္တာ၊ ျပည္ေထာင္စုျမန္မာႏုိင္ငံသမုိင္း၊ အင္း၀တုိက္၊ ရန္ကုန္၊ ၁၉၆၂၊ စာ ၁၅၄-၁၅၅၊ ၁၆၂-၂၁၃။
- ခင္လွဟန္၊ ေဒါက္တာ၊ ၁၉ ရာစုေႏွာင္းအီတလီႏုိင္ငံေရာက္ ျမန္မာပညာေတာ္သင္မ်ား၊ ျမန္မာသမုိင္းသုေသသနစာေစာင္၊ အမွတ္ ၁၂၊ ဒီဇင္ဘာ ၂၀၀၃၊ စာ ၁၄၁-၁၅၂။
- ခင္ေမာင္ညြန္႔၊ ေဒါက္တာ၊ ၁၆ ႏွင့္ ၁၇ ရာစုမ်ားအတြင္းေပၚတူဂီ ျမန္မာဆက္ဆံေရး၊ ေငြရတုသဘင္ အထိမ္းအမွတ္ ပုံႏွိပ္ၿပီးစာတမ္းစု၊ ႏိုင္ငံသမုိင္းသုေတသနဦးစီး႒ါန၊ ၁၉၈၂၊ စာ ၅၆-၉၉။
- တင္ႏုိင္တုိး၊ ငဇင္ကာသို႔မဟုတ္ ဖိလစ္ဒီဘရစ္တုိ၊တေကာင္းစာအုပ္တိုက္၊ ရန္ကုန္၊ ၂၀၁၂။
- မာရ္ကူးတင္၀င္း၊ ကုိးကြယ္မႈဘာသာတရားအခ်င္းခ်င္းစကားေျပာျခင္း (သို႔) ေဆြေႏြးျခင္း၊ မႏၱေလး၊ ၂၀၀၀၊ စာ ၁၁၂-၁၁၅။
- မၾကန္၊ ကုန္းေဘာင္ေႏွာင္းေခတ္(၁၈၅၂-၈၅) ျမန္မာပညာေတာ္သင္ လူငယ္မ်ား၊ယဥ္ေက်းမႈစာေစာင္၊ စက္တင္ဘာ၊ ၁၉၆၁၊ စာ ၅၉-၇၃။
- မၾကန္၊ ပညာေတာ္သင္လူစာရင္းဘုရား၊in JBRS, 62(1979) I, pp. 95-102.
- မၾကန္၊ ျမန္မာ့သမုိင္းႏွင့္ဆက္ႏြယ္ေသာအေနာက္ႏုိင္ငံသားမ်ား၊ ႏိုင္င့ံဂုဏ္ရည္စာေပ၊ ရန္ကုန္၊ ၂၀၀၅။
- မၾကန္၊ ရတနာပုံစက္ရုံမ်ား၊ ေငြရတုသဘင္ အထိမ္းအမွတ္ ပုံႏွိပ္ၿပီးစာတမ္းစု၊ ႏိုင္ငံသမုိင္း သုေတသနဦးစီး႒ါန၊ ၁၉၈၂၊ စာ ၂၁၀-၂၄၁။
- မွန္နန္းရာဇ၀င္ေတာ္ၾကီး၊ တတိယတြဲ၊ ျမန္မာ့အလင္းသတင္းစာတိုုက္၊ ၁၉၉၃၊ စာ ၁၆၅-၁၇၂။
- ေမာ္နီကား၊ ျမန္မာႏုိင္ငံတြင္ ရုိမန္ကက္သလစ္ကက္သလစ္သာသနာျပဳမ်ား၏ ပညာေရး ေဆာင္ရြက္ခ်က္မ်ား (၁၆ရာစုအလယ္-၁၈၈၅ခု)၊ ျမန္မာႏုိင္ငံသမုိင္းဌါန၊ ရန္ကုန္တကၠသုိလ္၊ ၁၉၉၂။
- သန္းထြန္း၊ ေခတ္ေဟာင္းျမန္မာရာဇ၀င္၊ ဒဂုံစာေပတုိက္၊ ရန္ကုန္၊ ၁၉၆၂၊ စာ ၁၃၅။
- အေျချပျမန္မာႏုိင္ငံေရးသမုိင္း၊တြဲ ၁၊ စာေပဗိမၼာန္၊ ရန္ကုန္၊ ၁၉၇၀၊ စာ ၄၂၅-၄၂၈။
- ဦးျမဟန္၊ Dr. ခင္လွဟန္၊ မင္းတုန္းမင္းလက္ထက္ႏုိင္ငံျခားႏွင့္ခ်ဳပ္ဆုိေသာစာခ်ဳပ္မ်ား၊ ျမန္မာႏုိင္ငံသမုိင္း သုေတသနစာေစာင္၊ အမွတ္ (၁)၊ ရန္ကုန္တကၠသုိလ္ စိန္ရတုအထိမ္းအမွတ္ ၁၉၂၀-၁၉၉၅၊ ရန္ကုန္၊ ႏုိ၀င္ဘာ ၁၉၉၅၊ စာ ၅၉-၁၀၂။
- ဦးသန္းထြဋ္ (ပညာေရးတကၠသိုလ္ပါေမာကၡ၊ၿငိမ္း)၊ ျမန္မာႏုိင္ငံဘုန္းေတာ္ႀကီးေက်ာင္းပညာေရး သမုိင္း၊ရာျပည့္စာေပ၊ ရန္ကုန္၊ ၂၀၁၁၊ စာ ၁၃၈-၁၅၉။
