23/08/2026
ಚಾಮುಂಡಿ ಯಾರು? ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮಗ್ರಂಥಗಳು ಆಕೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಏನು ಹೇಳುತ್ತವೆ? ಪಾಲ ರಾಜರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಂತಹ ವಿಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಏಕೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು?
ನಾಲ್ಕು ಕೈಗಳು, ತಲೆಬುರುಡೆ, ಅಸ್ಥಿಪಂಜರದಂತಹ ದೇಹ, ಶವ ಮತ್ತು ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ವಿಗ್ರಹವೊಂದು ಕಂಡರೆ, ಅದು ತಕ್ಷಣವೇ ಮಂತ್ರ ಮತ್ತು ಮಾಟಮಂತ್ರಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ದೇವತೆಯ ವಿಗ್ರಹವೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದು ಸಹಜ; ಆದರೆ ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಇದು ಸರಿಯಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಕ್ರಿ.ಶ. 7 ರಿಂದ 12 ನೇ ಶತಮಾನದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಪೂರ್ವ ಭಾರತದಲ್ಲಿ (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬಂಗಾಳ ಮತ್ತು ಬಿಹಾರದಲ್ಲಿ) ಬೌದ್ಧ ಮಹಾಯಾನ ಸಂಪ್ರದಾಯವು ವಜ್ರಯಾನ ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ವಿಕಸನಗೊಳ್ಳುತ್ತಿತ್ತು. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಬೌದ್ಧ ತಾತ್ವಿಕ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲೂ ಅಂತಹ ಭಯಾನಕ ದೇವತೆಯ ಚಿತ್ರಣಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ.
ಬೌದ್ಧ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ 'ಚಾಮುಂಡಿ' ಎಂಬ ಹೆಸರು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆಯೇ? ಇದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವು ಅತ್ಯಂತ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಹೌದು, ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.
'ಆರ್ಯ ಮಂಜುಶ್ರೀಮೂಲಕಲ್ಪ' ಎಂಬ ಬೃಹತ್ ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಚಾಮುಂಡಿ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ; ಈ ಗ್ರಂಥವು ಮಾತೃ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಮಹಾಮಾತೃಕೆಯರ (ಮಹಾಮಾತೃಕಾ) ಗುಂಪಿನ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಬೌದ್ಧ ಶಕ್ತಿಗಳ ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೊರಗಿರುವವರೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ, ಬೌದ್ಧ ಬೋಧನಾ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯೊಳಗೆ ಬರುವ ಮಾತೃ ದೇವತೆಗಳ ಗುಂಪಿನ ಭಾಗವಾಗಿಯೇ ಅವರನ್ನು ನೋಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಇದು ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸಂಗತಿ. ಬೌದ್ಧ ಸಂಪ್ರದಾಯವು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದ್ದ ಮಾತೃ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ದೇವತಾ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿರಸ್ಕರಿಸಲಿಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವನ್ನು ತನ್ನ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು.
ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಧರ್ಮಗ್ರಂಥವಿದೆ, ಅದೇ 'ಭೂತಧಮ್ಮ ತಂತ್ರ'.
'ಭೂತಧಮ್ಮ ತಂತ್ರ'ವು ಬೌದ್ಧ ತಾಂತ್ರಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಒಂದು ಗ್ರಂಥವಾಗಿದೆ. ಇದು ಚಾಮುಂಡಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ. ಸಾಧಕನು ಚಾಮುಂಡಿಯ ರೂಪ ಅಥವಾ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ವಿಶೇಷ ಮಂತ್ರೋಚ್ಚಾರಣೆ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಜೊತೆಗೆ, ತನ್ನೊಳಗಿನ ಭಯ, ಅಸ್ಥಿರತೆ, ಬಯಕೆ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರದಂತಹ ಪ್ರಬಲ ಮಾನಸಿಕ ಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಹಾಗೂ ಅವುಗಳಿಗಿಂತ ಮೇಲೇರಲು ಈ ಧ್ಯಾನವನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.
ಇಲ್ಲಿ, ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾದ ಪ್ರಾಚೀನ ತಾಂತ್ರಿಕ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಕೇವಲ ಪವಾಡ ಅಥವಾ ಮಾಟಮಂತ್ರ ಎಂದು ಭಾವಿಸುವ ಬದಲು, ಬೌದ್ಧ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಗಿರುವ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಅಗತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕನು ಬಾಹ್ಯ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವ ಬದಲು ತನ್ನೊಳಗಿನ ಭಯ, ಬಯಕೆ, ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಅಸ್ಥಿರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಅರಿವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಆಂತರಿಕ ಅರ್ಥವನ್ನೂ ಗಮನದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಮುಖ್ಯವಾಗಿ, 'ನಿಷ್ಪನ್ನಯೋಗಾವಳಿ' ಎಂಬ ಸಂಸ್ಕೃತ ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮಗ್ರಂಥವು ಚಾಮುಂಡೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಚಾಮುಂಡೆಯನ್ನು ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣದವಳಾಗಿ, ನಾಲ್ಕು ಕೈಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವಳಾಗಿ ಮತ್ತು ಶವವೊಂದರ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿರುವವಳಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೈ ಮತ್ತು ಕಪಾಲದಂತಹ ಸಂಕೇತಗಳನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಈ ರೂಪವನ್ನು ಕೇವಲ ಭಯಾನಕ ದೇವತೆಯಾಗಿ ಮಾತ್ರ ನೋಡಬಾರದು. ಬೌದ್ಧ ತಾಂತ್ರಿಕ ಕಲೆಗಳಲ್ಲಿ, ಶವ, ಕಪಾಲ ಮತ್ತು ಅಸ್ಥಿಪಂಜರದಂತಹ ಸಂಕೇತಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಇವು ಜೀವನದ ಅಶಾಶ್ವತತೆ, ದೇಹದ ಕ್ಷಣಿಕತೆ, ಸಾವಿನಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗದಿರುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಸಾವಿನ ಬಗ್ಗೆ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿರುವ ಭಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುವ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ.
ಆದ್ದರಿಂದ, ಕೇವಲ ನಾಲ್ಕು ಕೈಗಳು, ಕಪಾಲ, ದೇಹ ಮತ್ತು ಭಯಾನಕ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ, ಈ ಪ್ರತಿಮೆಯು ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಒಂದೇ ಒಂದು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದು ಎಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬೌದ್ಧ ವಜ್ರಯಾನದ ಶಿಲ್ಪಕಲೆಯಲ್ಲೂ ಈ ರೂಪವು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.
ಇಲ್ಲಿ ನಾವು ಚಾಮುಂಡೆಯ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಬೌದ್ಧ ತಾಂತ್ರಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ, ಚಾಮುಂಡೆಯನ್ನು ಕೇವಲ ವರಗಳನ್ನು ನೀಡುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ದೇವತೆಯಾಗಿ ನೋಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆಕೆಯ ಭಯಾನಕ ರೂಪವು, ಮನುಷ್ಯರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ದೂರವಿಡಲು ಬಯಸುವ ವಿಷಯಗಳತ್ತ ನಮ್ಮ ಗಮನವನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಸಾವು, ದೇಹದ ಅಶಾಶ್ವತತೆ, ಭಯ, ಬಯಕೆ, ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಮಾನಸಿಕ ಅಸ್ಥಿರತೆಯಂತಹ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ನೆರವಾಗುವ ಸಾಂಕೇತಿಕ ರೂಪವಾಗಿ ಆಕೆಯನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು.
ಆದ್ದರಿಂದ, ಚಾಮುಂಡೆಯ ರೂಪವು ಮನುಷ್ಯನ ಹೊರಗೆ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಯಾವುದೋ ಪವಾಡದ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಅಡಗಿರುವ ಭಯವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು, ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಅರಿಯುವುದು, ಬಯಕೆ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರಕ್ಕೆ ಗುಲಾಮನಾಗದಿರುವುದು ಹಾಗೂ ದೇಹವು ಶಾಶ್ವತವಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಎಂಬ ಆಂತರಿಕ ಬೋಧನೆಯೊಂದಿಗೂ ಇದನ್ನು ಜೋಡಿಸಬಹುದು.
ಬೌದ್ಧ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ಈ ರೂಪದ ನಿಜವಾದ ಮಹತ್ವವು ಇಲ್ಲಿಯೇಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಆ ಭಯಾನಕ ರೂಪವನ್ನು ಕಂಡು ಭಯಪಡದಿರುವುದು. ಆ ಭಯವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು.
ಇದು ಸಾವನ್ನು ದೂರ ಓಡಿಸುವುದಕ್ಕಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ, ದೇಹದ ಅನಿತ್ಯತೆಯನ್ನು ಅರಿಯುವುದಕ್ಕಾಗಿದೆ. ಇದು ಬಯಕೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರ ಬಗ್ಗೆಯಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಬಯಕೆಯು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹೇಗೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವುದರ ಬಗ್ಗೆಯಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ, ಇದು ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರ ಬಗ್ಗೆಯಲ್ಲ; ಬದಲಿಗೆ ಅಹಂಕಾರವು ಹೇಗೆ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದರ ಬಗ್ಗೆಯಾಗಿದೆ. ಬೌದ್ಧ ತಾತ್ವಿಕ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ಚಾಮುಂಡಿಯಂತಹ ಭಯಾನಕ ಸಂಕೇತಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಇದೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಮಾರ್ಗವಾಗಿದೆ.
ಬೌದ್ಧ ತಾಂತ್ರಿಕ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿನ ಸಾಧನೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಶೇಷ ಪದಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಇದೇ ಆಂತರಿಕ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಯಾವುದಾದರೂ ದೇವತೆಯನ್ನು "ವಶದಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು" (ವಶೀಕರಣ) ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದರೆ, ಅದರರ್ಥ ಕೇವಲ ಯಾವುದೋ ಬಾಹ್ಯ ಜೀವಿ ಅಥವಾ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಬೇಕು ಎಂದಲ್ಲ. ಸಾಧನೆಯ ಆಂತರಿಕ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿ, ಇದನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವ ಭಯ, ಬಯಕೆ, ಕೋಪ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರದಂತಹ ಅನಿಯಂತ್ರಿತ ಮನಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಮಾನಸಿಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿಯೂ ಅರ್ಥೈಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು.
ಅದೇ ರೀತಿ, 'ಮಂತ್ರ' ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಕೇವಲ ಪವಾಡ ಅಥವಾ ಮಾಯಾಜಾಲ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಬಾರದು. ಬೌದ್ಧ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಕೆಲವು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ, ಈ ಧ್ವನಿ, ಜಪ, ಏಕಾಗ್ರತೆ, ಧ್ಯಾನ ಹಾಗೂ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಲೋಚನೆ ಅಥವಾ ಭಾವನೆಗೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸುವ ಕ್ರಿಯೆಯು ಸಾಧನೆಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.
'ತಂತ್ರ' ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಕೇವಲ ಮಾಯಾಜಾಲ ಅಥವಾ ಭ್ರಮೆ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಗ್ರಹಿಸುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ. ತಾಂತ್ರಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿ, ದೇಹ, ಮನಸ್ಸು, ಧ್ಯಾನ, ಸಂಕೇತಗಳು, ಕಲ್ಪನಾಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಆಚರಣೆಗಳ ಮೂಲಕ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಆಂತರಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಾಧನಾ ವಿಧಾನಗಳೂ ಇವೆ. ಈಗ, ಪಾಲ ರಾಜರ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಬಂದರೆ, ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮುಖ ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳಿವೆ.
ಕ್ರಿ.ಶ. 8 ಮತ್ತು 12ನೇ ಶತಮಾನಗಳ ನಡುವೆ ಪಾಲ ರಾಜರು ಬಂಗಾಳ ಮತ್ತು ಬಿಹಾರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಆಳಿದರು. ವಿಕ್ರಮಶಿಲಾ ಮಹಾವಿಹಾರದ ಸ್ಥಾಪನೆಯೊಂದಿಗೆ ಧರ್ಮಪಾಲನಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿದೆ. ಪಾಲರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೋಮಪುರ ಮಹಾವಿಹಾರದಂತಹ ಬೌದ್ಧ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಂಡವು. ದೇವಪಾಲನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಳಂದಾದಂತಹ ಬೌದ್ಧ ಕೇಂದ್ರಗಳು ರಾಜಾಶ್ರಯವನ್ನು ಪಡೆದವು. ಪಾಲರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮಹಾಯಾನ ಬೌದ್ಧಧರ್ಮದೊಂದಿಗೆ ವಜ್ರಯಾನ ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ಬೌದ್ಧ ಪಂಥಗಳೂ ವಿಕಸನಗೊಂಡವು.
ಆದ್ದರಿಂದ, ಪಾಲರ ಕಾಲದ ಕಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಬೌದ್ಧ ದೇವತೆಗಳಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ವಿವಿಧ ಬೌದ್ಧ ಧ್ಯಾನ ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದ ದೇವತೆಗಳ ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಕಲಾ ಇತಿಹಾಸದ ಅಧ್ಯಯನವು ಪಾಲರ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಬೌದ್ಧ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣೀಯ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳೆರಡಕ್ಕೂ ಸೇರಿದ ದೇವತೆಗಳ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ದಾಖಲಿಸುತ್ತದೆ.
ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಾವು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದಿರಬೇಕು. ಯಾವುದೇ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಚಾಮುಂಡಿ ವಿಗ್ರಹದ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಪಾಲ ರಾಜರು ಆದೇಶಿಸಿದ್ದರು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸುವ ಯಾವುದೇ ಶಾಸನ ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪಾಲ ರಾಜರೇ ಖಚಿತವಾಗಿ ಈ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಇದೇ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದರು ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ.
ಆದರೆ, ಪಾಲ ರಾಜರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬೌದ್ಧ ಮಹಾವಿಹಾರಗಳು, ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಮತ್ತು ವಜ್ರಯಾನ ಬೌದ್ಧ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಿಗೆ ರಾಜಾಶ್ರಯ ದೊರೆತಿತ್ತು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಬಲವಾದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳಿವೆ. ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬೌದ್ಧ ಧ್ಯಾನ ಪದ್ಧತಿ ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ಕಲೆಗಳು ವಿಕಸನಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಆದ್ದರಿಂದ, ಚಾಮುಂಡಿಯಂತಹ ದೇವತೆಗಳ ಭಯಾನಕ ರೂಪಗಳನ್ನು ಆ ಕಾಲದ ಬೌದ್ಧ ಕಲೆ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನದ ಜಗತ್ತಿನ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿಯೇ ನೋಡಬೇಕಾದ ಅಗತ್ಯವಿದೆ.
ಈ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಸಾಕ್ಷ್ಯವು ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ 'ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸ್ಮಾರಕಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಚೀನ ವಸ್ತುಗಳ ಅಭಿಯಾನ'ದ (National Mission on Monuments and Antiquities) ದತ್ತಾಂಶ ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿದೆ.
ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದ ದಕ್ಷಿಣ ದಿನಾಜ್‌ಪುರ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಪತ್ತೆಯಾದ ಕಪ್ಪು ಕಲ್ಲಿನ ಪ್ರತಿಮೆಯೊಂದು ಪಾಲ ರಾಜವಂಶಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು 'ಅಷ್ಟಭುಜ ಚಾಮುಂಡಾ' (ಎಂಟು ಕೈಗಳ ಚಾಮುಂಡಾ) ಎಂದು ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಇದರರ್ಥ, ಪಾಲರ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟಭುಜ ಚಾಮುಂಡೆಯ ಪ್ರತಿಮೆಗಳು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದ್ದವು. ಇದು ಕೇವಲ ಸಾಮಾಜಿಕ ಜಾಲತಾಣದ ಹೇಳಿಕೆಯಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ, ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಪುರಾತತ್ವ ದತ್ತಾಂಶದಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗಿರುವ ಸತ್ಯಾಂಶವಾಗಿದೆ.
ಜೊತೆಗೆ, ಬಂಗಾಳ ಮತ್ತು ಬಿಹಾರದ ಕಲೆಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವ ಕಲಾ ಇತಿಹಾಸಕಾರರು, 7 ರಿಂದ 12 ನೇ ಶತಮಾನದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಬೌದ್ಧ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣೀಯ ದೇವತೆಗಳ ನಡುವಿನ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಈ ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಕಲಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ ಚಾಮುಂಡೆಯಂತಹ ದೇವತೆಯ ಸ್ವರೂಪವು ಹೇಗೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದರ ಕುರಿತು ಸಂಶೋಧನೆಯೂ ನಡೆದಿದೆ.
ಕೋಲ್ಕತ್ತಾದ ಇಂಡಿಯನ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂನಲ್ಲಿ ಚಾಮುಂಡೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರಾಚೀನ ಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಿಡಲಾಗಿದೆ; ಬಂಗಾಳ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಚಾಮುಂಡೆಯ ಸ್ವರೂಪವು ಪ್ರಾಚೀನ ಕಲಾ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಇದು ಪ್ರಮುಖ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯದ ಸಾಕ್ಷ್ಯವಾಗಿದೆ.
ಆದ್ದರಿಂದ, ನಾವು ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಚಾಮುಂಡಾ ಕೇವಲ ನಂತರದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಪ್ಪು ಶಿಲೆಯ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುವ ದೇವತೆಯೇ? ಅಥವಾ ಭಾರತದ ವಿವಿಧ ತಾತ್ವಿಕ ಹಾಗೂ ತಾಂತ್ರಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಪರ್ಕದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಭಯಂಕರ ಮಾತೃದೇವತೆಯಾಗಿರುವ ಆಕೆಯ ಸ್ವರೂಪವು ಬೌದ್ಧ ವಜ್ರಯಾನ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲೂ ಸೇರ್ಪಡೆಗೊಂಡಿತೇ? ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮಗ್ರಂಥಗಳು ಮತ್ತು ಪುರಾತತ್ವ ಶೈಲಿಯ ಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಿದಾಗ, ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೂಲಂಕಷವಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸುವುದು ಅಗತ್ಯವೆನಿಸುತ್ತದೆ.
ಆದುದರಿಂದ, ಅಸ್ಥಿಪಂಜರದ ಆಕಾರದಲ್ಲಿರುವ ಚಾಮುಂಡಾ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಕೇವಲ ಮಂತ್ರ-ತಂತ್ರಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುವ ಹಿಂದೂ ದೇವತೆ ಎಂದು ಕರೆಯುವುದು ಇತಿಹಾಸವಾಗಲಾರದು. ಮೊದಲಿಗೆ, ಧರ್ಮಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಓದಬೇಕು. ನಂತರ, ಆ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಅದರಲ್ಲಿರುವ ಸಂಕೇತಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು. ನಂತರ, ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕು. ಅಲ್ಲದೆ, ಆ ವಿಗ್ರಹ ಎಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಯಾವ ಪುರಾತತ್ವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಲಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು.
ನಂತರ, ಆ ಕಾಲದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನಾವು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು.
ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಬೌದ್ಧ ಸಂಪ್ರದಾಯವು ಅದಕ್ಕೆ ಯಾವ ತಾತ್ವಿಕ ಅರ್ಥವನ್ನು ನೀಡಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನೂ ನಾವು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ 'ಚಾಮುಂಡಾ' ಎಂಬ ಹೆಸರು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಬೌದ್ಧ ತಾಂತ್ರಿಕ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲೂ ಚಾಮುಂಡೆಯ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ. ಬೌದ್ಧ ಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಚಾಮುಂಡೆಯ ನಾಲ್ಕು ಕೈಗಳು, ಕಪಾಲ ಮತ್ತು ಶವದ ಕುರಿತಾದ ವಿವರಣೆಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕೈಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಚಾಮುಂಡೆಯ ವಿಗ್ರಹಗಳು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದ್ದವು.
ಪಾಲ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಕಾಲದ ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ, ಮಹಾಯಾನ ಬೌದ್ಧಧರ್ಮವು ವಜ್ರಯಾನ ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ಬೌದ್ಧಧರ್ಮದ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ವಿಕಸನಗೊಂಡಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ, 'ಕಂಕಲೇಶ್ವರಿ'ಯಂತಹ ಚಾಮುಂಡಾ ಪ್ರತಿಮೆಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಪ್ರಸ್ತುತ ಆರಾಧನೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಪಾಲ ಯುಗದ ಬೌದ್ಧ ಕಲೆ, ಧ್ಯಾನ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ತಾತ್ವಿಕ ಸಂಕೇತಗಳ ಇತಿಹಾಸದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲೂ ಪರಿಶೀಲಿಸುವುದು ಅಗತ್ಯವಾಗಿದೆ.
ಇದು ಒಂದು ಧರ್ಮದಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಪರಿವರ್ತನೆ ಹೊಂದುವ ಕುರಿತಾದ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಯಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ, ಸಾಕ್ಷ್ಯಾಧಾರಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಆ ಪ್ರತಿಮೆಯ ಹಿಂದಿರುವ ನೈಜ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಯತ್ನವಿದು. ಸಾಕ್ಷ್ಯವಿರುವ ಕಡೆ ಕೇವಲ ಸಾಕ್ಷ್ಯದ ಬಗ್ಗೆಯೇ ಮಾತನಾಡಬೇಕು; ಸಾಕ್ಷ್ಯವಿಲ್ಲದ ಕಡೆ ಊಹೆಗಳನ್ನು ಇತಿಹಾಸವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಬಾರದ
ಅರೂರ್ ಕೆ ಕಿರಣ್ ರಾವ್
ಜ್ಯೋತಿಷ್ಯ ವಿದ್ವನ್
ಉಡುಪಿ 098448 12559
