23/06/2026
ପୁରୀର ୪ ଘାଟ = ପୁରୀ ନଗରର ୪ ସୀମା
ପୁରୁଣା ସମୟରେ ପୁରୀ ନଗରର ୪ଟି ମୁଖ୍ୟ ଘାଟ/ସୀମା-ଦ୍ୱାର ଥିଲା। ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡିକରେ ପ୍ରତିହାରୀ ନିଯୋଗର ଟୋଳି ପହରା ଦେଉଥିଲେ।
1. ଉତ୍ତର - ଅଠରନଳା ଘାଟ
ଭୁବନେଶ୍ୱରରୁ ପୁରୀ ଆସିବାକୁ ଥିବା ୧୮ ନଳା ବିଶିଷ୍ଟ ପୁରୁଣା ପୋଲ।
ଏହା ପୁରୀର ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାର ଥିଲା। ଆକ୍ରମଣକାରୀ ସର୍ବପ୍ରଥମେ ଏହି ବାଟରେ ଆସୁଥିଲେ। ପ୍ରତିହାରୀମାନେ ଏଠାରେ 'ନାକା' ଲଗାଇ ଯାଞ୍ଚ କରୁଥିଲେ, କର ଆଦାୟ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ଆକ୍ରମଣର ଖବର ମନ୍ଦିରକୁ ପଠାଉଥିଲେ।
2. ଦକ୍ଷିଣ - ସ୍ୱର୍ଗଦ୍ୱାର ଘାଟ
ସମୁଦ୍ର ତଟ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନ୍ତିମ ସଂସ୍କାର ହୁଏ।
ସମୁଦ୍ର ରାସ୍ତାରେ ଆସୁଥିବା ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜ/ମୁସଲିମ ଆକ୍ରମଣକାରୀଙ୍କ ଉପରେ ନଜର ରଖାଯାଉଥିଲା। ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା କରାଯାଉଥିଲା। ଏହାକୁ 'ମୋକ୍ଷ'ର ଦ୍ୱାର ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ।
3. ପୂର୍ବ - ଚକ୍ରତୀର୍ଥ/ବାଲି ଘାଟ
କୋଣାର୍କ ଆଡକୁ ଯାଉଥିବା ରାସ୍ତା।
କୋଣାର୍କ-ସାକ୍ଷୀଗୋପାଳ ଆଡୁ ଆସୁଥିବା ରାସ୍ତାର ଜଗୁଆଳି କରାଯାଉଥିଲା। ରଥଯାତ୍ରା ସମୟରେ ଏହି ଦିଗରୁ ମଧ୍ୟ ଭିଡ଼ ଆସୁଥିଲା।
4. ପଶ୍ଚିମ - ଲୋକନାଥ ଘାଟ
ଲୋକନାଥ ମନ୍ଦିର ଆଡକୁ, ବ୍ରହ୍ମଗିରି ରୋଡ୍।
ବ୍ରହ୍ମଗିରି-ସାତପଡା-ଚିଲିକା ଆଡୁ ଆସୁଥିବା ରାସ୍ତା।
ଯେତେବେଳେ ଆକ୍ରମଣ ସମୟରେ ମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କୁ ଲୁଚାଇବା ପାଇଁ ଚିଲିକା ନିଆଯାଉଥିଲା, ସେତେବେଳେ ଏହି ଘାଟ ଦେଇ ହିଁ ବାହାର କରାଯାଉଥିଲା।
୪ ଘାଟରେ ପ୍ରତିହାରୀଙ୍କ ବିଶେଷ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ:
1. 'ନାକା ପ୍ରତିହାରୀ': ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘାଟରେ ପ୍ରତିହାରୀ ପରିବାରର ଗୋଟିଏ ଟୋଳି ରହୁଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କୁ 'ନାକା ପ୍ରତିହାରୀ' କୁହାଯାଉଥିଲା।
2. ଆକ୍ରମଣର ସୂଚନା: ୧୬୯୨ରେ ଏକ୍ରାମ ଖାଁର ଆକ୍ରମଣ ହେଉ କିମ୍ବା ୧୫୬୮ରେ କାଳାପାହାଡ଼ର ଆକ୍ରମଣ - ସର୍ବପ୍ରଥମେ ଖବର ଅଠରନଳା ଘାଟର ପ୍ରତିହାରୀମାନେ ଦେଉଥିଲେ।
3. 'ଛତି ନିଯୋଗ'ର ସୁରକ୍ଷା: ଯେତେବେଳେ ଠାକୁରମାନଙ୍କୁ ଗୁପ୍ତବାସକୁ ନିଆଯାଉଥିଲା, ସେତେବେଳେ ୪ ଘାଟରୁ ବାହାରକୁ ଯାଉଥିବା ସମସ୍ତ ରାସ୍ତାକୁ ପ୍ରତିହାରୀମାନେ ସିଲ୍ କରିଦେଉଥିଲେ ଯାହାଫଳରେ ଶତ୍ରୁ ପିଛା କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
4. ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ ପାସ୍: ପୁରୁଣା ସମୟରେ 'ତୀର୍ଥ ପିଲଗ୍ରିମ୍ ଟ୍ୟାକ୍ସ'ର ପର୍ଚ୍ଚି ଏହି ୪ ଘାଟରେ ହିଁ କଟାଯାଉଥିଲା। ପ୍ରତିହାରୀମାନେ ଗଜପତିଙ୍କ ସିପାହୀଙ୍କ ସହିତ ରହୁଥିଲେ।
ଆଜିର ସ୍ଥିତି କ'ଣ?
ବର୍ତମାନ ଏହି 'ଘାଟ'ଗୁଡ଼ିକ ସହରର ସାହି ପାଲଟି ଯାଇଛି। କିନ୍ତୁ ଅଠରନଳା ପୋଲ, ସ୍ୱର୍ଗଦ୍ୱାର ବିଚ୍, ଲୋକନାଥ ମନ୍ଦିର, ବାଲି ଘାଟ - ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକ ଆଜି ବି ଅଛି.
‘ଘାଟ’ ମାନେ ପୁରୀ କ୍ଷେତ୍ରର ସୀମା/ବର୍ଡର
ପୁରୁଣା ସମୟରେ ପୁରୀ ନଗରର ୪ଟି ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରବେଶ-
ଘାଟ ଥିଲା - ପୂର୍ବ, ପଶ୍ଚିମ, ଉତ୍ତର, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ। ଏଗୁଡ଼ିକୁ 'ଚାରି ଘାଟ' ବା 'ପୁରୀର ଚାରି ଦ୍ୱାର' ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଏହା ଆଜିର ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିରର ୪ ଦ୍ୱାର ନୁହେଁ, ବରଂ ସମଗ୍ର ପୁରୀ ନଗରର ସୀମା ଥିଲା।
ପୁରୀର ୪ ଘାଟରେ ପ୍ରତିହାରୀଙ୍କ କାମ କ’ଣ ଥିଲା?
ପ୍ରତିହାରୀ 'ଦ୍ୱାରପାଳ' ଅର୍ଥାତ୍ ରକ୍ଷକ ଥିଲେ। ମନ୍ଦିର ଭିତର ବ୍ୟତୀତ ପୁରୀ ନଗରର ସୀମାରେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ଡ୍ୟୁଟି ଲାଗୁଥିଲା। କାମଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:
୧. ସୀମାର ସୁରକ୍ଷା – ପ୍ରଥମ ରକ୍ଷା କବଚ
• ଆକ୍ରମଣ ରୋକିବା: ମୋଗଲ, ଆଫଗାନ ବା ମରାଠା ଆକ୍ରମଣ ସମୟରେ ଶତ୍ରୁ ପ୍ରଥମେ ପୁରୀ ନଗରର ସୀମାରେ ହିଁ ପହଞ୍ଚୁଥିଲା। ପ୍ରତିହାରୀ ନିଯୋଗର ସେବାୟତମାନେ 'ଠେଙ୍ଗା' ଧରି ଚାରି ଘାଟରେ ମୁତୟନ ରହୁଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ କାମ ଥିଲା – ଖବର ମିଳିଲା ମାତ୍ରେ ଗଜପତି ରାଜା ଓ ମନ୍ଦିରକୁ ସୂଚନା ଦେବା, ଏବଂ ଶତ୍ରୁକୁ ନଗର ଭିତରକୁ ପଶିବା ପୂର୍ବରୁ ରୋକିବା।
• ଗୁପ୍ତ ରାସ୍ତାର ସୁରକ୍ଷା: ଆକ୍ରମଣ ସମୟରେ ଯେତେବେଳେ ଠାକୁରମାନଙ୍କ ବିଗ୍ରହକୁ ମନ୍ଦିରରୁ ବାହାର ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାନକୁ ନିଆଯାଉଥିଲା, ସେତେବେଳେ ଚାରି ଘାଟରୁ ବାହାରକୁ ଯାଉଥିବା ରାସ୍ତାଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରତିହାରୀମାନେ ହିଁ ସୁରକ୍ଷିତ କରୁଥିଲେ। ଯାହାଫଳରେ ଆକ୍ରମଣକାରୀଙ୍କୁ ଜଣାପଡେନାହିଁ ଯେ ମୂର୍ତି କୁଆଡେ ଗଲା।
୨. ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ସୁବିଧା
• ପ୍ରବେଶ-ପତ୍ର: ପୁରୁଣା ସମୟରେ ପୁରୀକୁ ଆସୁଥିବା ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀଙ୍କ ଯାଞ୍ଚ ଚାରି ଘାଟରେ ହେଉଥିଲା। ପ୍ରତିହାରୀମାନେ ଦେଖୁଥିଲେ ଯେ ବେଶ ବଦଳାଇ କେହି ଗୁପ୍ତଚର ବା ଆକ୍ରମଣକାରୀ ତ ଆସୁନାହିଁ।
• କର-ଆଦାୟରେ ସାହାଯ୍ୟ: ଗଜପତି ରାଜାଙ୍କ ସିପାହୀଙ୍କ ସହିତ ମିଶି ପ୍ରତିହାରୀମାନେ 'ତୀର୍ଥ-କର' ଆଦାୟ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ସାଙ୍ଗରେ ଗରିବ-ସାଧୁ-ସନ୍ଥମାନଙ୍କୁ ବିନା କରରେ ପ୍ରବେଶ ମଧ୍ୟ କରାଉଥିଲେ – ଏହା ସେମାନଙ୍କ ଧର୍ମ ଥିଲା।
୩. ରଥଯାତ୍ରା ଓ ବଡ଼ ଉତ୍ସବରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା
• ଭିଡ଼ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ: ରଥଯାତ୍ରା ସମୟରେ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଭକ୍ତ ଚାରି ଦିଗରୁ ପୁରୀକୁ ଆସୁଥିଲେ। ଚାରି ଘାଟରେ ପ୍ରତିହାରୀମାନେ ମୁତୟନ ରହୁଥିଲେ ଯାହାଫଳରେ ଦଳାଚକଟା ନ ହୁଏ, ଏବଂ ଲୋକେ ଠିକ୍ ରାସ୍ତାରେ 'ବଡ଼ଦାଣ୍ଡ' ଯାଏଁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି।
• ମହାମାରୀ/ଆପଦରେ ନଗର ବନ୍ଦ କରିବା: ହଇଜା, ବସନ୍ତ ଭଳି ରୋଗ ସମୟରେ ଗଜପତିଙ୍କ ଆଦେଶରେ ପ୍ରତିହାରୀମାନେ ଚାରି ଘାଟ ବନ୍ଦ କରିଦେଉଥିଲେ – ଯାହାଫଳରେ ରୋଗ ନଗରରେ ନ ବ୍ୟାପେ। ଏହାକୁ 'ବାଡ଼ ଲାଗି' କୁହାଯାଏ।
୪. ଗୁପ୍ତ ସୂଚନା ତନ୍ତ୍ର
ପ୍ରତିହାରୀମାନେ କେବଳ ବାଡ଼ି ଚଳାଉଥିବା ଲୋକ ନଥିଲେ। ଚାରି ଘାଟରେ ରହୁଥିବା ପ୍ରତିହାରୀ ପରିବାର ଆଖପାଖ ଗାଁରୁ ସୂଚନା ସଂଗ୍ରହ କରୁଥିଲେ – କେଉଁ ଶତ୍ରୁ କୁଆଡୁ ଆସୁଛି, କେତେ ସେନା ଅଛି। ଏହି ଖବର ସିଧା ମନ୍ଦିର ପ୍ରଶାସନ ଓ ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚୁଥିଲା। ୧୬୯୨ର ଏକ୍ରାମ ଖାଁର ଆକ୍ରମଣରେ ଏମିତି ଗୁପ୍ତ ସୂଚନାରୁ ହିଁ ବିଗ୍ରହମାନଙ୍କୁ ସମୟ ଥାଉ ଥାଉ ଲୁଚାଯାଇଥିଲା।
ସଂକ୍ଷେପରେ:
ମନ୍ଦିର ଭିତରେ: ପ୍ରତିହାରୀ ଗର୍ଭଗୃହର ରକ୍ଷକ।
ପୁରୀର ଚାରି ଘାଟରେ: ପ୍ରତିହାରୀ ପୂରା ନଗରର ରକ୍ଷକ।
ପୁରୀର ସୀମାର ପ୍ରହରୀ ବି ଥିଲେ ଆଉ ଭଗବାନଙ୍କ ନିଜ ଅଙ୍ଗରକ୍ଷକ ବି। ସେଥିପାଇଁ ପ୍ରତିହାରୀଙ୍କୁ 'ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ସେନା' କୁହାଯାଏ।
#ପୁରୀରଚାରିଘାଟ #ପ୍ରତିହାରୀ #ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କସେନା
#ପୁରୀଇତିହାସ #ଅଠରନଳା #ସ୍ୱର୍ଗଦ୍ୱାର
#ଚକ୍ରତୀର୍ଥ #ଲୋକନାଥ #ଜଗନ୍ନାଥସଂସ୍କୃତି #ଅଜଣାଇତିହାସ
#ଚାରିଧାମ #ସନାତନଧର୍ମ #ପୁରୀ
