26/05/2025
🌸 धन्य तो पुंडलिक आणि धन्य त्याची मातृपितृभक्ती! 🌸
“धन्य पुंडलिका, बहु बरे केले, निधान आणिले पंढरीये” या संत तुकाराम महाराजांच्या अभंगात भक्त पुंडलिकाचे गौरवगान केले आहे. ‘निधान’ म्हणजेच साक्षात पांडुरंग—तो पंढरपूरात अवतरला, तोही केवळ आपल्या लाडक्या भक्त पुंडलिकाच्या अनन्य, निष्कलंक मातृपितृसेवेने प्रसन्न होऊन. आपण म्हणतो “युगे अठ्ठावीस विटेवर उभा”, ही श्रद्धेची भावना आहे, परंतु त्या मागे भक्त पुंडलिकाच्या प्रेमळ आर्ततेचा दिव्य इतिहास आहे. इ.स. १२व्या शतकाच्या पूर्वार्धात पंढरपूर तीर्थक्षेत्र म्हणून प्रसिद्धीला आले आणि तेव्हापासून विठ्ठलभक्तांची वारी सुरू झाली. त्याच सुमारास पुंडलिकाच्या भक्तीला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले. वारकरी संप्रदायाच्या श्रद्धेनुसार जसा प्रल्हादासाठी भगवान विष्णू नरसिंहावतार घेऊन आले, तसाच पुंडलिकासाठी पांडुरंग स्वतः पंढरीत आला. त्यामुळे पंढरपूरातील विठोबाच्या उपासनेचा जो काळ, तोच भक्त पुंडलिकाचा काळ मानला जातो. ‘अठ्ठावीस युगे’ ही श्रद्धेची संकल्पना असली तरी त्यामागे असलेली भक्तीची गूढता अधिक मौल्यवान आहे.
पुंडलिकाचे आरंभीचे जीवन मात्र फारसे श्लाघ्य नव्हते. लोहदंड या गावी जानुदेव नावाचे एक धार्मिक ब्राह्मण व त्यांची सात्विक पत्नी राहत होते. त्यांना जन्मलेला पुत्र पुंडलिक हा आपल्या स्वभावामुळे वर्तनाने अगदी विपरीत होता—तो उर्मट, स्वच्छंदी, वाईट संगतीत रमणारा व आपल्या आईवडिलांना त्रास देणारा होता. त्याचे सुधारेल म्हणून लग्न लावून दिले, पण तो स्त्रीलंपट बनून अधिकच अधोगतीला गेला. तो आईवडिलांना बोझा मानू लागला आणि त्यांच्या मृत्यूचीही वाट पाहू लागला. एकदा लोहदंड गावात काशीला जाणाऱ्या यात्रेकरूंचा मुक्काम झाला. त्या दृश्यांतून, जिथे तरुण मुलं वृद्ध मातापित्यांची सेवा करत होते, त्यातून पुंडलिकाच्या मनात एक चटका बसला. मग तोही काशीला जाण्याचा निर्धार करतो, आणि लोकनिंदा टाळण्यासाठी आपल्या वृद्ध आईवडिलांना व पत्नीला बरोबर घेतो. पण प्रवास सोपा नव्हता. पत्नीला खांद्यावर घेतले आणि आईवडिलांच्या गळ्यात दोरी बांधून त्यांना ओढत नेण्यास निघाला. पुण्याच्या शोधात निघालेल्या पुंडलिकाच्या प्रवासात चुकामुक झाली आणि नियतीने त्याला कुक्कुरस्वामींच्या आश्रमाजवळ नेले. तेथे कुक्कुरस्वामींनी त्याच्या वर्तनावर प्रकाश टाकत त्याला सांगितले की, “आईवडील हेच माझे तीर्थक्षेत्र आहेत.” हे ऐकून पुंडलिक अंतर्मुख झाला. त्याने आईवडिलांची क्षमा मागितली आणि आपल्या चुकीचा प्रामाणिक पश्चाताप केला. अश्रूंनी न्हालेला तो क्षण एक नवा अध्याय ठरला—पुंडलिकाचा आत्मा शुद्ध झाला, अंतःकरण पवित्र झाले. त्याने काशी व पंढरपूर या दोन्ही तीर्थक्षेत्रांची सेवा करून आपल्या आईवडिलांची सेवा पूर्ण केली.
याच भक्तीच्या महानतेची परीक्षा घेण्यासाठी एक प्रसंग येतो—रुक्मिणी श्रीकृष्णावर रुसून पंढरपूरच्या दिंडीरवनात येऊन बसते आणि तिला शोधण्यासाठी श्रीकृष्ण बाहेर पडतात. त्यांना पुंडलिकाची भक्ती पाहायची असते. जेव्हा श्रीकृष्ण त्याच्या घरी येतो, तेव्हा पुंडलिक आईवडिलांची सेवा करत असतो. तो उठून स्वागत करत नाही, परंतु तो आपल्या आसनावरूनच भगवंताला अभिवादन करतो आणि दारात पडलेली एक विट उचलून देवाला तीवर उभं राहण्यास सांगतो. त्या विटेवरच श्रीकृष्ण कमरेवर हात ठेवून उभा राहतो. त्या भक्तीने प्रसन्न होऊन देव त्याला वर मागायला सांगतो. पण पुंडलिक सांसारिक काहीही मागत नाही—तो म्हणतो, “देवा, मला काही नको. तू जसा आहेस, तसाच इथे सतत उभा रहा, आणि माझ्यासारख्या भक्तांना तुझे दर्शन लाभू दे.” हेच तो मागतो, आणि देव ‘तथास्तु’ म्हणतो. तेव्हापासून विठोबा त्या विटेवर उभा आहे—भक्त पुंडलिकाच्या सेवा-भावनेचे प्रतीक बनून.
पुंडलिकाने भगवंताला दारी उभं केलं, कारण त्याच्यासाठी मातृ-पितृसेवा हीच खरी आराधना होती. म्हणूनच म्हणावे लागते—“धन्य तो पुंडलिक आणि धन्य त्याची मातृपितृभक्ती!” पांडुरंग आज पंढरपूरात जेथून भक्तांना दर्शन देतो, ती स्थळ म्हणजे भक्त पुंडलिकाच्या सेवाभावाची शाश्वत आठवण आहे. त्या भक्तीने जगाला हे शिकवलं—देव केवळ मंदिरे, ग्रंथ वा तीर्थांत नसतो; तो असतो भक्ताच्या अंतःकरणात, त्याच्या सेवा-व्रतात, त्याच्या निस्सीम प्रेमात.
बोला पुंडलिक वरदे हरी विठ्ठल,
श्री ज्ञानदेव तुकाराम,
पंढरीनाथ भगवान की जय 🙏
