https://www.facebook.com/1198848403304619/

kshethraLahari

Home
India
Kochi
kshethraLahari

Kshethra Lahari is a spiritual initiative dedicated to exploring the timeless wisdom of Sanatana dharmam.

29/09/2026

തിരുമ്മിറ്റക്കോട് അഞ്ചു മൂർത്തീക്ഷേത്രം - അഭയമേകുന്ന ഉയ്യവന്തപ്പെരുമാൾ

ഭാരതപ്പുഴയുടെ തീരത്ത് കിഴക്കോട്ട് ദർശനമായി നിൽക്കുന്ന തിരുമിറ്റക്കോട് അഞ്ചുമൂർത്തിക്ഷേത്രം, കേരള ക്ഷേത്രപാരമ്പര്യത്തിൽ അതിന്റെ അപൂർവമായ ശൈവ–വൈഷ്ണവ സഹവർത്തിത്വം കൊണ്ടുമാത്രമല്ല, ചരിത്രവും ഐതിഹ്യവും ഭക്തിസാഹിത്യവും പിതൃകർമ്മപാരമ്പര്യവും ഒരേ വിശുദ്ധഭൂമിയിൽ സംഗമിക്കുന്നതുകൊണ്ടും ശ്രദ്ധേയമാണ്.

വൈഷ്ണവരുടെ 108 ദിവ്യദേശങ്ങളിൽ ഒന്നായും ശൈവരുടെ 108 ശിവാലയങ്ങളിൽ ഒന്നായും ഒരേസമയം പരിഗണിക്കപ്പെടുന്ന സന്നിധിയാണിത്. ദിവ്യദേശ പാരമ്പര്യത്തിൽ തിരുവിതുവക്കോട് എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഇവിടെ പ്രധാന വൈഷ്ണവമൂർത്തി ഉയ്യവന്ത പെരുമാൾ അഥവാ അഭയപ്രദൻ.

ഒരുപക്ഷേ, തിരുമിറ്റക്കോടിനെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ഏറ്റവും മനോഹരമായ വാതിൽ ഇതുതന്നെയാണ്.

അഭയം.

ഈ സന്നിധിയുടെ ആത്മീയസ്വഭാവത്തിലേക്ക് ഏറ്റവും ആഴത്തിൽ വെളിച്ചം വീശുന്നത് കുലശേഖര ആഴ്വാരുടെ പാസുരങ്ങളാണ്. ചേരദേശവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരുന്ന രാജാവും ആഴ്വാർ പാരമ്പര്യത്തിലെ പ്രധാന ഭക്തകവിയുമായ കുലശേഖരൻ തിരുവിതുവക്കോട് പെരുമാളെ പാടിപ്പുകഴ്ത്തി.

അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭക്തിയിൽ ദൈവസ്തുതിയേക്കാൾ ശക്തമായി ഉയരുന്നത് ശരണാഗതിയുടെ അനുഭവമാണ്.

ലോകം മുഴുവൻ വിട്ടുപോയാലും ഭഗവാന്റെ തിരുവടികളെ വിട്ടുപോകാൻ കഴിയാത്ത ഭക്തൻ.

മറ്റെല്ലാ ആശ്രയങ്ങളും നഷ്ടപ്പെട്ടാലും ഒരേയൊരു പാദത്തിൽ പിടിച്ചുനിൽക്കുന്ന മനസ്സ്.

വൈഷ്ണവ പാരമ്പര്യത്തിൽ പ്രപത്തി എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഈ ആത്മസമർപ്പണത്തിന്റെ ഭക്തിരൂപം കുലശേഖരന്റെ പാസുരങ്ങളിൽ അതീവ തീവ്രമായി അനുഭവപ്പെടുന്നു.

അതുകൊണ്ടുതന്നെ അഭയപ്രദൻ എന്ന പേര് ഇവിടെ ഒരു അലങ്കാരനാമമല്ല.

ശരണം പ്രാപിച്ചവനെ കൈവിടാത്തവൻ എന്ന വിശ്വാസത്തിന്റെ പേരാണ്.

എന്നാൽ തിരുമിറ്റക്കോടിന്റെ ചരിത്രം ഭക്തിസാഹിത്യത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല.

ക്ഷേത്രവാതിൽക്കൽ നിലനിൽക്കുന്ന ഒരു ശിലാശാസനം ഏകദേശം ആയിരം വർഷം പിന്നിലേക്ക് നമ്മെ കൊണ്ടുപോകുന്നു.

ക്രിസ്തുവർഷം 1028-ഓളം കാലഘട്ടത്തിൽപ്പെട്ടതായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്ന ഈ രേഖ ചേറരാജാവായ രവി ഗോഡയുടെ എട്ടാം ഭരണവർഷവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്. വട്ടെഴുത്തിനൊപ്പം ഗ്രന്ഥാക്ഷരങ്ങളും ഉപയോഗിച്ചിരിക്കുന്ന ഈ ശാസനത്തിൽ, തൊണ്ടൈനാട്ടിലെ കാവനൂർ മേലൂർ കോട്ടവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരുന്ന ചോള മുത്തരയ്യൻ ചെക്കിഴാൻ ശക്തിഞ്ജയൻ, രാജേന്ദ്രചോളന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ക്ഷേത്രത്തിന് നാൽപ്പത് പഴങ്കാശിന് തുല്യമായ സ്വർണം ദാനം ചെയ്തതായി രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്.

ഒരു ചെറിയ സ്വർണ്ണദാനത്തിന്റെ രേഖ പോലെ തോന്നുന്ന ഈ ശാസനം യഥാർത്ഥത്തിൽ അതിനേക്കാൾ വലിയ ചരിത്രം സൂക്ഷിക്കുന്നു.

ചേരരാജാവിന്റെ ഭരണകാലം.
ചോള അധികാരകേന്ദ്രവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഒരു വ്യക്തി, ക്ഷേത്രത്തിന് നൽകിയ ഔദ്യോഗിക ദാനം.
ആരാധനയും ക്ഷേത്രസമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയും ഇതിനകം തന്നെ സ്ഥാപിതമായിരുന്നുവെന്ന സൂചന.

അങ്ങനെ, നിളയുടെ തീരത്തെ ഈ ക്ഷേത്രം ഒരു പ്രാദേശിക ആരാധനാകേന്ദ്രം മാത്രമായിരുന്നില്ലെന്നും മധ്യകാല കേരളത്തിന്റെ വിശാലമായ രാഷ്ട്രീയ–സാമൂഹിക ലോകവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു നിന്നിരുന്നുവെന്നും ഈ ശാസനം നമ്മെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു.

എന്നാൽ ശാസനത്തിനും മുമ്പേ ഈ ഭൂമി ഭക്തിയുടെ ഭൂപടത്തിൽ ഇടം നേടിയിരുന്നു.

കുലശേഖരന്റെ പാസുരങ്ങൾ അതിന്റെ സാഹിത്യസാക്ഷ്യമാണ്.
ഇതോടൊപ്പം തിരുമിറ്റക്കോടിന്റെ ഓർമ്മയിൽ മറ്റൊരു കാലം കൂടി ജീവിക്കുന്നു.
പാണ്ഡവരുടെ കാലം.

വനവാസത്തിനിടെ പാണ്ഡവർ ഭാരതപ്പുഴയുടെ തീരത്തെത്തുകയും വിഷ്ണുവിനെ ആരാധിക്കുകയും ചെയ്തുവെന്നാണ് ക്ഷേത്രപരമ്പര. അഞ്ചു പാണ്ഡവരുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വ്യത്യസ്ത ആരാധനാസ്മരണകളാണ് അഞ്ചുമൂർത്തി എന്ന പേരിന്റെ പിന്നിലെ പ്രധാന ഐതിഹ്യങ്ങളിൽ ഒന്ന്. യുധിഷ്ഠിരൻ, ഭീമൻ, അർജുനൻ, നകുലൻ, സഹദേവൻ എന്നിവരുടെ ആരാധനയുമായി ക്ഷേത്രത്തിലെ വൈഷ്ണവസാന്നിധ്യങ്ങളെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന പാരമ്പര്യം ഇന്നും നിലനിൽക്കുന്നു. അർജുനൻ ഇവിടെ തപസ്സനുഷ്ഠിച്ചുവെന്നും വിശ്വാസമുണ്ട്.
ഇത് ചരിത്രരേഖയല്ല.
പക്ഷേ ഒരു സ്ഥലത്തെ മഹാഭാരതസ്മരണയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന ക്ഷേത്രപാരമ്പര്യമാണ്.

അതുപോലെ തന്നെയാണ് അംബരീഷ മഹാരാജാവിന്റെ കഥയും.
ഏകാദശിവ്രതത്തിൽ പ്രസിദ്ധനായ അംബരീഷന് ഭഗവാന്റെ അനുഗ്രഹം ലഭിക്കുകയും മോക്ഷം പ്രാപിക്കുകയും ചെയ്തുവെന്നാണ് വിശ്വാസം.
പാണ്ഡവരുടെ കഥയിലും,
അംബരീഷന്റെ കഥയിലും,
കുലശേഖരന്റെ ഭക്തിയിലും,
വ്യത്യസ്ത കഥകളുടെ അടിയിലൂടെ ഒഴുകുന്ന ഒരേ നദിയുണ്ട്—

ദൈവത്തിൽ ആശ്രയം.

പക്ഷേ തിരുമിറ്റക്കോടിന്റെ ഈ ആത്മീയ ഭൂപടത്തിൽ വിഷ്ണുവിനൊപ്പം മറ്റൊരു മഹത്തായ സാന്നിധ്യം കൂടിയുണ്ട്.

ശിവൻ.

ഇവിടുത്തെ ശിവപ്രതിഷ്ഠയെ ക്ഷേത്രപാരമ്പര്യം കാശി വിശ്വനാഥന്റെ സാന്നിധ്യവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു.
കാശിയിലേക്ക് ദർശനത്തിനായി പോയ ഒരു ബ്രാഹ്മണന് കാശി വിശ്വനാഥന്റെ ദർശനം ലഭിക്കാതെ മടങ്ങേണ്ടിവന്നപ്പോൾ, മടങ്ങിയെത്തിയ സ്ഥലത്ത് സാക്ഷാൽ കാശി വിശ്വനാഥൻ സാന്നിധ്യം അരുളിയെന്നാണ് ഐതിഹ്യം.

ഇത് വെറും ഒരു പുരാണകഥയായി വായിച്ചാൽ അതിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട അർത്ഥം നഷ്ടപ്പെടും.
കാരണം കാശിയുടെ ഓർമ്മ ഇവിടെ മറ്റൊരു ജീവിതപരമ്പരയുമായി ചേർന്നുനിൽക്കുന്നു—
പിതൃകർമ്മം.

ഭാരതപ്പുഴയുടെ തീരം പിതൃകർമ്മങ്ങൾക്ക് പ്രാധാന്യമുള്ള സ്ഥലമായി പ്രാദേശികമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. കാശിയുമായി ഈ സന്നിധിക്ക് ബന്ധം പറയപ്പെടുന്നതും, കാശി വിശ്വനാഥന്റെ സാന്നിധ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വിശ്വാസവും, നിളാതീരത്തെ പിതൃകർമ്മപാരമ്പര്യവും ഒരുമിച്ച് നോക്കുമ്പോൾ തിരുമിറ്റക്കോട് ഒരു ദർശനക്ഷേത്രം മാത്രമല്ലെന്ന് മനസ്സിലാകും.

ജീവിച്ചിരിക്കുന്നവരുടെ പ്രാർത്ഥനയ്ക്കും
പോയവരുടെ ഓർമ്മയ്ക്കും
ഒരേ തീരത്ത് ഇടം നൽകുന്ന ഒരു വിശുദ്ധഭൂമി.

ഇതോടൊപ്പം ക്ഷേത്രത്തിലെ ഭഗവതി സാന്നിധ്യവും ഈ ദേവതാഭൂപടത്തെ കൂടുതൽ സമ്പന്നമാക്കുന്നു.

ശിവനും വിഷ്ണുവും മാത്രമല്ല.
ഗണപതി, അയ്യപ്പൻ, ദക്ഷിണാമൂർത്തി, നാഗസാന്നിധ്യങ്ങൾ, ഭഗവതി തുടങ്ങിയ പരിവാരദേവതകളുടെ ആരാധനയും ക്ഷേത്രപാരമ്പര്യത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്.

ഇതാണ് കേരളീയ ക്ഷേത്രസംസ്കാരത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രത്യേകത.
ദൈവത്തെ ഒറ്റ രൂപത്തിൽ പൂട്ടിവയ്ക്കാത്ത ഒരു ആരാധനാഭൂമി.

അഞ്ചുമൂർത്തി എന്ന പേരിന്റെ പിന്നിലെ പാരമ്പര്യവും ഈ വിശാലമായ ദേവതാസങ്കൽപ്പത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ കാണേണ്ടതാണ്.
ശൈവവും വൈഷ്ണവവും,
പുരാണവും ചരിത്രവും,
ആഴ്വാർ ഭക്തിയും കേരളീയ ക്ഷേത്രപാരമ്പര്യവും,
പിതൃകർമ്മവും ദർശനവും
എല്ലാം ഒരേ ഭൂമിയിൽ.

ക്ഷേത്രത്തിന്റെ വാസ്തുവിലും ആ പഴയ കേരളീയ സ്വഭാവത്തിന്റെ ലാളിത്യം കാണാം. ചുറ്റുമതിൽ, ചുറ്റമ്പലം, നാലമ്പലം, നമസ്കാരമണ്ഡപം, ബലിത്തറ, തേവാരപ്പുര തുടങ്ങിയ ഘടകങ്ങളാൽ രൂപപ്പെട്ട സന്നിധി വലിയ ഗോപുരങ്ങളുടെ പ്രൗഢിയേക്കാൾ അകത്തേക്ക് ക്ഷണിക്കുന്ന ഒരു കേരളീയ ക്ഷേത്രഭാവമാണ് നൽകുന്നത്.

ദിവ്യദേശ പാരമ്പര്യത്തിൽ ഇവിടുത്തെ വിമാനം തത്ത്വകാഞ്ചന വിമാനം എന്നും തീർത്ഥം ചക്രതീർത്ഥം എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു.
എന്നാൽ ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ മഹത്വം ഇതൊന്നും ഒറ്റയ്ക്ക് പറയുന്നില്ല.
അത് മനസ്സിലാകുന്നത് നിളയുടെ തീരത്ത് അൽപനേരം നിൽക്കുമ്പോഴാണ്.

ആയിരം വർഷം മുമ്പ് ഒരു ശാസനത്തിൽ സ്വർണം ദാനം ചെയ്ത മനുഷ്യർ ഇവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.

അതിനു മുമ്പ് കുലശേഖരൻ ഇവിടെ ഭഗവാന്റെ തിരുവടികളിൽ ശരണം തേടി പാടി.

പുരാണസ്മരണയിൽ പാണ്ഡവർ ഇവിടെ എത്തിയിരുന്നു.

അംബരീഷന്റെ ഭക്തി ഇവിടെ ഓർമ്മിക്കപ്പെട്ടു.

കാശിയിൽ എത്താനാകാതെ മടങ്ങിയ ഭക്തന് വിശ്വനാഥൻ ഇവിടെ സാന്നിധ്യം നൽകിയെന്ന വിശ്വാസം ജനിച്ചു.

തലമുറകൾ പിതൃകർമ്മങ്ങൾക്കായി നിളാതീരത്തെത്തി.

ഇന്നും ഭക്തർ ഉയ്യവന്ത പെരുമാളിന്റെ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്നു.

കാലം മാറി.

രാജാക്കന്മാർ മാറി.

ഭരണങ്ങൾ മാറി.

പക്ഷേ മനുഷ്യന്റെ ഒരു ആവശ്യം മാറിയില്ല.

അഭയം.

എല്ലാ ശക്തിയും കൈവിട്ടുപോകുന്ന ഒരു നിമിഷത്തിൽ...

എല്ലാ വാതിലുകളും അടഞ്ഞുപോകുന്ന ഒരു നിമിഷത്തിൽ...

മനുഷ്യൻ ദൈവത്തിന്റെ മുന്നിൽ നിൽക്കുമ്പോൾ പറയുന്ന ഏറ്റവും പഴയ പ്രാർത്ഥന ഒരുപക്ഷേ ഇതുതന്നെയാണ്—

“എന്നെ കൈവിടരുതേ.”

തിരുമിറ്റക്കോട് അഞ്ചുമൂർത്തിയുടെ മഹത്വം അതുകൊണ്ടുതന്നെ അഞ്ചു മൂർത്തികളിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല.

അഞ്ചു രൂപങ്ങൾക്കിടയിൽ ഒരേ വിശ്വാസം.

പല പാരമ്പര്യങ്ങൾക്കിടയിൽ ഒരേ ആത്മീയത.

പല കാലങ്ങൾക്കിടയിൽ തുടരുന്ന ഒരേ മനുഷ്യപ്രാർത്ഥന.

അഭയം.

നിള ഒഴുകിക്കൊണ്ടിരിക്കും.

ശാസനം അതിന്റെ സ്ഥാനത്ത് നിശ്ശബ്ദമായി കാത്തുനിൽക്കും.

പാസുരങ്ങളുടെ ഓർമ്മ നിലനിൽക്കും.

ഐതിഹ്യങ്ങൾ തലമുറകളിലേക്ക് കടന്നുപോകും.

അപ്പോൾ കിഴക്കോട്ട് ദർശനമായി നിൽക്കുന്ന ആ സന്നിധിയിലേക്ക് നോക്കുമ്പോൾ ഒരുപക്ഷേ തിരുമിറ്റക്കോട് നമ്മോട് ഒരു ചോദ്യം ചോദിക്കുന്നില്ല.

പകരം...

ഒരു ഉറപ്പാണ് നൽകുന്നത്.

ശരണം തേടി എത്തുന്നവന്...
അവസാനം വരെ ഒരു അഭയം ഉണ്ടാകും.

“അറിഞ്ഞുകൂടാത്തവനെങ്കിലും ത്വാ—
മറിഞ്ഞു ഞാൻ ത്വൽകൃപകൊണ്ടിദാനീം
അറിഞ്ഞുപോകാത്ത ഗുണേന വിശ്വം
നിറഞ്ഞുമേവും നിഖിലേശ്വരൻ നീ.”
“വിളക്കുപോലെ വിവിധപ്രപഞ്ചേ
വിളങ്ങുമാനന്ദമയസ്വരൂപിൻ!
ഇളക്കമില്ലാത്ത മഹാരുചേ! നീ—
യിളയ്ക്കൊലാ രക്ഷണമിക്ഷണം മേ.”

17/08/2026

ശ്രീ പൂർണത്രയീശൻ - ദ്വാരകയിൽ നിന്ന് തൃപ്പൂണിത്തുറയിലേക്ക് ഒരു വിശ്വാസയാത്ര

ചില ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ദർശനം അവസാനിക്കുന്നത് ശ്രീകോവിലിന്റെ മുന്നിലല്ല.
അവിടെ നിന്ന് പുറത്തേക്ക് ഇറങ്ങുമ്പോഴാണ് അവിടുത്തെ കഥകൾ നമ്മളെ പിന്തുടരാൻ തുടങ്ങുന്നത്.
തൃപ്പൂണിത്തുറയിലെ ശ്രീപൂർണത്രയീശ ക്ഷേത്രവും അത്തരത്തിലൊന്നാണ്.

തിരക്കേറിയ ഒരു രാജനഗരിയുടെ ഹൃദയത്തിൽ നൂറ്റാണ്ടുകളായി നിലകൊള്ളുന്ന ഈ ക്ഷേത്രത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ ശ്രീകോവിലിലേക്ക് മാത്രം നോക്കിയാൽ പോരാ.
ക്ഷേത്രത്തിന് ചുറ്റുമുള്ള നഗരത്തെയും,
പഴയ കൊട്ടാരങ്ങളെയും,
ക്ഷേത്രമതിലുകൾക്കപ്പുറമുള്ള അർജുന തീർത്ഥത്തെയും,
നൂറ്റാണ്ടുകളായി തുടരുന്ന ആചാരങ്ങളെയും
അതിലുപരി, ദ്വാരകയിൽ നിന്ന് തൃപ്പൂണിത്തുറയിലെത്തിയെന്ന് വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്ന ആ മഹാവിഷ്ണുസങ്കല്പത്തെയും അറിയണം.
കാരണം പൂർണത്രയീശന്റെ കഥ തുടങ്ങുന്നത് ഇവിടെ നിന്നല്ല.
ദ്വാരകയിൽ നിന്നാണ്.
ഭാഗവതത്തിലെ പ്രസിദ്ധമായ സന്താനഗോപാലകഥയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടാണ് ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഐതിഹ്യം മുന്നോട്ട് പോകുന്നത്.
ദ്വാരകയിൽ ഒരു ബ്രാഹ്മണന്റെ മക്കൾ ജനിച്ച ഉടൻ മരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു.
ഒന്നും രണ്ടുമല്ല...
തുടർച്ചയായി പലതവണ.
രാജാവിനോട് പലവട്ടം പരാതി പറഞ്ഞിട്ടും ഒരു പരിഹാരവുമുണ്ടായില്ല.

ഒടുവിൽ ഒമ്പതാമത്തെ കുഞ്ഞിന്റെ മൃതശരീരവുമായി ഉറക്കെ വിലപിച്ചു കൊണ്ട് ബ്രാഹ്മണൻ ദ്വാരകയിലെത്തി.
അപ്പോഴാണ് അർജുനൻ ആ വെല്ലുവിളി ഏറ്റെടുക്കുന്നത്.
“അടുത്ത കുഞ്ഞിനെ ഞാൻ രക്ഷിക്കും. അതിനു കഴിഞ്ഞില്ലെങ്കിൽ അഗ്നിയിൽ പ്രാണത്യാഗം ചെയ്യും.” അർജുനൻ സൂതികാഗൃഹത്തിന് അമ്പുകൾകൊണ്ട് ഒരു ശരക്കൂട് തീർത്ത് മുന്നിൽ കാവലായി നിന്നു.
എന്നാൽ പ്രസവം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ
കുഞ്ഞ് ഉടലോടെ അപ്രത്യക്ഷമായി.
പരാജയം സമ്മതിക്കാതെ അർജുനൻ കുഞ്ഞിനെ തേടി ലോകങ്ങൾ മുഴുവൻ സഞ്ചരിച്ചിട്ടും കണ്ടെത്താനായില്ല.
വാക്കുപാലിക്കാനാകാത്തതിന്റെ വേദനയിൽ അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിക്കാൻ ഒരുങ്ങിയ അർജുനനെ ശ്രീകൃഷ്ണൻ തടഞ്ഞു.
പിന്നെ രണ്ടുപേരും കൂടി വൈകുണ്ഠത്തിലേക്ക് പോയി.
അവിടെ നഷ്ടപ്പെട്ട പത്തു കുട്ടികളേയും കണ്ടെത്തി. കൃഷ്ണാർജുനൻമാരെ ഒരുമിച്ചു കാണാനായി താൻ നടത്തിയ ഒരു ലീലായാണിതെന്നു അരുളിച്ചെയ്ത വൈകുണ്ഠനാഥൻ കുഞ്ഞുങ്ങളെയും കൂടെ ഭൂമിയിൽ പ്രതിഷ്ഠിക്കാനായി മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ ഒരു ദിവ്യവിഗ്രഹവും നൽകി അനുഗ്രഹിച്ചുവത്രേ.
ആ വിഗ്രഹം പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നതിനായുള്ള ഉത്തമ സ്ഥാനത്തിനായുള്ള അർജുനന്റെ അന്വേഷണമാണ് ഒടുവിൽ തൃപ്പൂണിത്തുറയിലെത്തിയതെന്നാണ് വിശ്വാസം.
പക്ഷേ ഈ കഥയിൽ മറ്റൊരു കൗതുകകരമായ കണ്ണിയുണ്ട്.
*പൂണിത്തുറ* .
അർജുനൻ വിഗ്രഹം ആദ്യം സൂക്ഷിച്ച സ്ഥലമായി പൂണിത്തുറയെ കാണുന്ന വിശ്വാസം ഇന്നും നിലനിൽക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് തന്നെ പൂണിത്തുറ കൊട്ടാരം വക ശ്രീകൃഷ്ണക്ഷേത്രത്തെ ഭഗവാന്റെ ശ്രീമൂലസ്ഥാനമായി കണക്കാക്കുന്നു.
പൂർണത്രയീശന്റെ ഉത്സവകാലത്ത് ഭഗവാനെ പൂണിത്തുറയിലേക്ക് എഴുന്നള്ളിക്കുകയും ഇറക്കിപ്പൂജ നടത്തുകയും ചെയ്യുന്ന ആചാരവും ഈ പഴയ ബന്ധത്തിന്റെ ഓർമ്മയായി തുടരുന്നുണ്ട്.

അവിടെ നിന്നാണ് അടുത്ത ഘട്ടം.

അർജുനൻ പ്രതിഷ്ഠയ്ക്കനുയോജ്യമായ സ്ഥലം കണ്ടെത്താൻ ഗണപതിയെ അയച്ചുവെന്നാണ് ഐതിഹ്യം.
ഗണപതി അന്വേഷിച്ച് കണ്ടെത്തിയ സ്ഥലം
ഇന്നത്തെ ശ്രീപൂർണത്രയീശ ക്ഷേത്രം നിൽക്കുന്ന സ്ഥലമായിരുന്നത്രേ.
പക്ഷേ ഉത്തമമായ ആ സ്ഥലം കണ്ടപ്പോൾ ഗണപതി തന്റെ ദൗത്യം മറന്നു അവിടെ തന്നെ സ്വയം പ്രതിഷ്ഠിച്ചു.
മുഹൂർത്തം അടുത്തിട്ടും ഗണപതി തിരിച്ചെത്താത്തതോടെ അർജുനൻ അന്വേഷിച്ചിറങ്ങി.
പ്രതിഷ്ഠാസ്ഥാനത്ത് ഇരിക്കുന്ന ഗണപതിയെ കണ്ട്
കോപിച്ച അർജുനൻ ഗണപതിയെ എടുത്ത് തെക്കോട്ട് മാറ്റി ഇരുത്തി.
അതുകൊണ്ടാണ് ഇവിടെ ഗണപതി തെക്കോട്ട് ദർശനമായി നിലകൊള്ളുന്നതെന്നാണ് വിശ്വാസം.
ഒരു ക്ഷേത്രത്തിലെ ഒരു ദിശയ്ക്കുപോലും ഒരു കഥയുണ്ടാകുന്നത് അങ്ങനെയാണ്.

പക്ഷേ തൃപ്പൂണിത്തുറയുടെ കഥ ഇവിടെ അവസാനിക്കുന്നില്ല.
പൂർണത്രയീശന്റെ രൂപത്തിലേക്ക് നോക്കുമ്പോഴാണ് അടുത്ത അത്ഭുതം.

അനന്തന്റെ ഫണങ്ങൾ കുടപിടിച്ചുകൊണ്ട്,
ഇരുവശങ്ങളിലും ശ്രീദേവിയും ഭൂദേവിയും;
നാലു കൈകളുമായി
അനന്താസനത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന മഹാവിഷ്ണു.
ഏകദേശം നാലര അടിയോളം ഉയരമുള്ള പഞ്ചലോഹവിഗ്രഹമാണവിടെ.
*ശ്രീനാരായണസ്വാമി* എന്നാണ് ക്ഷേത്രപരമ്പരയിൽ പറയപ്പെടുന്ന ഔദ്യോഗിക നാമം.
ആദിനാരായണൻ,
വൈകുണ്ഠനാഥൻ,
യോഗനാരായണൻ,
സന്താനഗോപാലമൂർത്തി എന്നിങ്ങനെ വിവിധ ഭാവങ്ങളുമായി ഈ മൂർത്തിസങ്കല്പം ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
വിഗ്രഹത്തിന്റെ ഇരിപ്പിലാണ് മറ്റൊരു പ്രത്യേകത.
ഇടതുകാൽ തൂക്കിയിട്ട്
വലതുകാൽ മടക്കി
അനന്തപീഠത്തിൽ അമർത്തി
ഒരു കൈപ്പത്തി അനന്തന്റെ മേൽ കുത്തി വെച്ച്
മറ്റു കൈകളിൽ ശംഖും ചക്രവും പത്മവും ആയി
കേരളത്തിൽ അപൂർവമായ ഒരു വിഷ്ണുമൂർത്തിരൂപമാണിത്.
കാസർഗോഡ് ജില്ലയിലെ അനന്തപുരം തടാകക്ഷേത്രത്തിലെ മൂർത്തിയുമായി ചില സാമ്യങ്ങൾ ചൂണ്ടിക്കാണിക്കപ്പെടുന്നുണ്ടെങ്കിലും, രണ്ടു വിഗ്രഹങ്ങളും ഒരേ രൂപമാണെന്ന് ഉറപ്പിച്ച് പറയാനാവില്ല.

തമിഴ്നാട്ടിലും കർണാടകയിലും സമാനമായ ചില പുരാതന വിഷ്ണുമൂർത്തിരൂപങ്ങളിൽ പരവാസുദേവസങ്കല്പവുമായി ഈ വിഗ്രഹത്തിന് ചില സാമ്യങ്ങൾ കാണപ്പെടുന്നു.
പാഞ്ചരാത്ര വൈഷ്ണവ പാരമ്പര്യത്തിൽ പരവാസുദേവൻ വൈകുണ്ഠത്തിലെ പരമനായ വിഷ്ണുവിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്ന സങ്കല്പമാണ്.
തൃപ്പൂണിത്തുറയിലെ മൂർത്തിയും അതേ പരവാസുദേവസങ്കല്പമാണ് എന്ന് ഉറപ്പിച്ച് പറയാനാവില്ലെങ്കിലും, ഈ വിഗ്രഹരൂപവും ദക്ഷിണേന്ത്യൻ വൈഷ്ണവ പാരമ്പര്യങ്ങളും തമ്മിലുള്ള സാമ്യം ഒരു കൗതുകകരമായ ചരിത്രചോദ്യമായി അവശേഷിക്കുന്നു.

പത്താം നൂറ്റാണ്ടോടെ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ നിർമ്മാണമോ പുനർനിർമ്മാണമോ നടന്നുവെന്ന ചരിത്രസൂചനകളും, തമിഴ് പാരമ്പര്യവുമായി ബന്ധമുള്ള ചേരരാജാക്കന്മാരുടെ കാലഘട്ടവും ചേർത്തുനോക്കുമ്പോൾ ആ ചോദ്യം കൂടുതൽ പ്രസക്തമാകുന്നു.
ചരിത്രം ഇവിടെ ഒരു ഉത്തരമല്ല നൽകുന്നത്.
മറ്റൊരു ചോദ്യം തുറന്നിടുകയാണ്.

അതാണ് തൃപ്പൂണിത്തുറയുടെ മറ്റൊരു പ്രത്യേകത.
കാരണം ഈ ക്ഷേത്രം ഒരു പുരാതന പ്രതിഷ്ഠ മാത്രമല്ല.
ഒരു രാജനഗരിയുടെ ഹൃദയമാണ്.

എറണാകുളം നഗരത്തിൽ നിന്ന് ഏകദേശം പത്ത് കിലോമീറ്റർ തെക്കുകിഴക്കായി കണയന്നൂർ താലൂക്കിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന തൃപ്പൂണിത്തുറ പഴയ കൊച്ചി രാജകുടുംബത്തിന്റെ രാജനഗരിയായിരുന്നു.
പഴയ രേഖകളിൽ എരവൂർ എന്ന പേരും കാണാം.
ക്ഷേത്രത്തെ ചുറ്റിപ്പറ്റിയായിരുന്നു കൊച്ചി രാജകുടുംബത്തിന്റെ കൊട്ടാരങ്ങളും കോവിലകങ്ങളും.
നഗരത്തിന്റെ മധ്യത്തിൽ ക്ഷേത്രം.
അതിനെ ചുറ്റിപ്പറ്റിയ വിശുദ്ധമായ അതിരുകൾ.
കോട്ടമതിലുകൾ.
പടിഞ്ഞാറ് ചതുപ്പുനിലങ്ങളും കുളങ്ങളും.
കിഴക്കോട്ട് വികസിച്ച നഗരവും...
ഇതെല്ലാം ചേർന്നാണ് തൃപ്പൂണിത്തുറ ഒരു സാധാരണ നഗരമല്ലാതെ ഒരു ക്ഷേത്രനഗരിയായി രൂപപ്പെട്ടത്.

വാസ്തുശാസ്ത്രത്തിലെ ആസനപദ വിന്യാസത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ രൂപപ്പെട്ട നഗരത്തിന്റെ ബ്രഹ്മസ്ഥാനത്താണ് പൂർണത്രയീശക്ഷേത്രം നിലകൊള്ളുന്നത്.
അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഇവിടെ ക്ഷേത്രം നഗരത്തിനുള്ളിലെ ഒരു കെട്ടിടമല്ല.
നഗരം തന്നെ ക്ഷേത്രത്തെ ചുറ്റിപ്പറ്റി വളർന്നതാണ്.
പഴയ കോട്ടമതിലുകളുടെ ഓർമ്മകളും,
കൊട്ടാരങ്ങളും,
മാർക്കറ്റുകളും,
പഴയ കുളങ്ങളും,
ഇന്നത്തെ ആധുനിക നഗരവുമെല്ലാം ആ ക്ഷേത്രകേന്ദ്രത്തെ ചുറ്റിപ്പറ്റി ഇന്നും ജീവിക്കുന്നു.

എന്നാൽ ഗോപുരം കടന്ന് അകത്തേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്ന നിമിഷം...
പുറത്തെ തിരക്കുപിടിച്ച നഗരം പതിയെ അകലുന്നു.
പിന്നെ അനുഭവിക്കുന്നത്...
പഴയ കരിങ്കൽ പാകിയ പ്രദക്ഷിണ വഴിയിലെ നിശ്ശബ്ദതയും,
കൊത്തുപണികളുടെ ഭാഷയും,
മന്ത്രങ്ങളുടെ ശബ്ദവും,
മേളത്തിന്റെ താളവും,
നൂറ്റാണ്ടുകളായി തുടരുന്ന ആരാധനാപാരമ്പര്യവും
പറഞ്ഞറിയിക്കാനാവാത്ത മനസ്സിന്റെ നിറവുമാണ്.

ക്ഷേത്രത്തിന്റെ മുൻവശത്തുള്ള ആൽമരത്തിനരികിലും ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ വിശ്വാസലോകത്തെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്ന ഒരു സാന്നിധ്യമുണ്ട്.

ദണ്ഡന്റെ പ്രതിഷ്ഠ.

ആൽമരത്തിന്റെ തണലിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ഈ സാന്നിധ്യം, പൂർണത്രയീശക്ഷേത്രത്തിന്റെ ആരാധനാലോകം ശ്രീകോവിലിനുള്ളിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ലെന്നതിന്റെ മറ്റൊരു ഓർമ്മപ്പെടുത്തലാണ്.

ശ്രീകോവിലിനുള്ളിലെ മഹാവിഷ്ണുസങ്കല്പത്തോടൊപ്പം ക്ഷേത്രപരിസരത്ത് ഉപദേവതാ സങ്കല്പങ്ങൾക്കും അവരുടേതായ സ്ഥാനമുണ്ട്.
അവയിൽ പ്രധാനമായി ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് ഗണപതിയെയും അനന്തനെയുമാണ്.

അർജുനനുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഐതിഹ്യത്തിൽ വരുന്ന അതേ ഗണപതിയാണ് ഇവിടെ തെക്കോട്ട് ദർശനമായി നിലകൊള്ളുന്നത്. ഉപദേവതാഭാവത്തിൽ ഗണപതിക്കും പൂജകൾ നടക്കുന്നു.

ശ്രീകോവിലിന്റെ പുറകുവശത്തായി സാധാരണ സങ്കല്പസ്ഥാനം മാത്രമല്ല, അനന്തന് പ്രത്യേക പ്രതിഷ്ഠയും ഇവിടെ കാണാം.
ശ്രീകോവിലിന്റെ പടിഞ്ഞാറെ വാതിലിനരികിലെ ദ്വാരത്തിലൂടെ നോക്കിയാൽ അകത്ത് അനന്തപ്രതിഷ്ഠയ്ക്ക് മുന്നിൽ തെളിഞ്ഞിരിക്കുന്ന ദീപവും കാണാം.
വിഷ്ണുസന്നിധിയിൽ അനന്തന് സങ്കല്പസ്ഥാനം സാധാരണമാണെങ്കിലും, ഇത്തരത്തിൽ പ്രത്യേക പ്രതിഷ്ഠയോടെ കാണുന്നത് കൗതുകകരമാണ്.

പ്രധാന മൂർത്തിയായ പൂർണത്രയീശനിൽ നിന്ന് ഉപദേവതകളിലേക്കും,
ശ്രീകോവിലിൽ നിന്ന് ആൽമരത്തണലിലെ ദണ്ഡനിലേക്കും,
ക്ഷേത്രത്തിനുള്ളിൽ നിന്ന് അതിന്റെ പുറംപരിസരങ്ങളിലേക്കും ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ വിശ്വാസലോകം പതിയെ വികസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.

ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിൽ ഒരു ഘട്ടമുണ്ട്.
അതിനെ ഒരു കഥയായി മാത്രം കണ്ട് കടന്നുപോകാനാവില്ല.
1920-ലെ തുലാം അഞ്ചാം തീയതി,
അർധരാത്രിയിൽ പൂർണത്രയീശക്ഷേത്രത്തിൽ തീപിടിച്ചു.
തീ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഭൂരിഭാഗം ഭാഗങ്ങളിലേക്കും പടർന്നു.
ശ്രീകോവിലിലേക്കും തീയുടെ ചൂടെത്തി.
എന്നാൽ,
ഭഗവാനെ ഭക്തർ രക്ഷിച്ചു.
പൂർണത്രയീശന്റെ മൂർത്തിയെ വലിയൊരു പാത്രം കൊണ്ട് മൂടി അതിനുമുകളിൽ മണ്ണും മണലും ഉപയോഗിച്ച് സംരക്ഷിച്ചുവെന്നാണ് ക്ഷേത്രചരിത്രരേഖ പറയുന്നത്.
മറ്റ് വിഗ്രഹങ്ങളും സുരക്ഷിതമായ സ്ഥലത്തേക്ക് മാറ്റി പൂജ തുടർന്നു.
തീ അണഞ്ഞപ്പോൾ...
ഒരു ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ചരിത്രം അവസാനിച്ചില്ല.
ഒരു പുനർജന്മത്തിന്റെ തുടക്കമായിരുന്നു അത്.
1921-ൽ പുനർനിർമാണ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ആരംഭിച്ചു.
പഴയ നിർമ്മിതിയുടെ പാരമ്പര്യം നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട്, തീപിടുത്തത്തിന്റെ അനുഭവത്തിൽ നിന്ന് പാഠമുൾക്കൊണ്ട് ക്ഷേത്രം പുനർനിർമിച്ചു.
1932-ൽ പുനർനിർമാണം പൂർത്തിയായതോടെ പൂർണത്രയീശന്റെ സന്നിധി വീണ്ടും അതിന്റെ പൂർണതയിലേക്ക് മടങ്ങി.
അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഇന്നത്തെ പൂർണത്രയീശക്ഷേത്രം നൂറ്റാണ്ടുകളുടെ തുടർച്ച മാത്രമല്ല...
ഒരു അഗ്നിപരീക്ഷ അതിജീവിച്ച് വീണ്ടും ഉയർന്നുവന്ന ക്ഷേത്രവുമാണ്.
ആ അഗ്നിയുടെ ഓർമ്മ പോലും പിന്നീട് ഒരു ആചാരമായി മാറി.
തുലാം ഒമ്പതിലെ അമ്പലം കത്തി ഉത്സവം ആ തീപിടുത്തത്തിന്റെ ഓർമ്മയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടാണ് ആചരിക്കുന്നത്.
ഒരിക്കൽ ക്ഷേത്രത്തെ വിഴുങ്ങിയ അഗ്നി...
ഇന്ന് ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ചരിത്രത്തെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്ന ഒരു ആചാരത്തിന്റെ ഭാഗമായി മാറിയിരിക്കുന്നു.

ഇവിടെ ഒരു വർഷത്തിൽ നടക്കുന്ന ഉത്സവങ്ങളുടെ വൈവിധ്യം തന്നെ അതിശയിപ്പിക്കുന്നതാണ്.
പ്രധാനമായ മൂന്ന് ആണ്ടടിയന്തിരങ്ങൾ ധ്വജാദി, പടഹാദി, അങ്കുരാദി എന്ന മൂന്ന് ഉത്സവക്രമങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്.
ചിങ്ങമാസത്തെയും കുംഭമാസത്തെയും പ്രധാന ഉത്സവങ്ങൾ ധ്വജാദി ക്രമത്തിൽ വരുന്നു.
തുലാം ഒമ്പതിലെ ഉത്തരതിരുനാൾ പടഹാദി ക്രമത്തിലാണ്.
വൃശ്ചികമാസത്തിലെ ഉത്സവം അങ്കുരാദി ക്രമത്തിലുള്ളതാണ്.
ഈ ഉത്സവങ്ങൾക്ക് ചോതി കൊടിയേറ്റവും തിരുവോണം ആറാട്ടുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ആചാരക്രമവുമുണ്ട്; നാളുകളുടെ വ്യത്യാസമനുസരിച്ച് കൊടിയേറ്റദിനത്തിൽ മാറ്റമുണ്ടാകാം.
ഇവയിൽ വൃശ്ചികമാസത്തെ ഉത്സവത്തിനാണ് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യം.
മധ്യകേരളത്തിലെ ഉത്സവപരമ്പരയ്ക്ക് തുടക്കം കുറിക്കുന്ന പ്രധാന സന്നിധികളിലൊന്നായും തൃപ്പൂണിത്തുറയ്ക്ക് സ്ഥാനമുണ്ട്.
ഇവിടുത്തേത് വെറും ഉത്സവമല്ല.
ഒരു സംസ്കാരമാണ് അരങ്ങേറുന്നത്.
താന്ത്രികാനുഷ്ഠാനങ്ങൾ, ഗവൺമെന്റിന്റെ ഗാർഡ് ഓഫ് ഓണർ,
ക്ഷേത്രകലകൾ,
ആനപ്പുറത്തെ എഴുന്നള്ളിപ്പുകൾ,
പഞ്ചാരി മേളം,
തിരുവഞ്ജനം,
മല്ലാരി...
എല്ലാത്തിനേയും നോക്കിക്കണ്ട് ആസ്വദിച്ച് ചക്രവർത്തി ഭാവത്തിൽ പൂർണത്രയീശൻ.

ഇതിൽ തിരുവഞ്ജനം പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ട ഒന്നാണ്. തമിഴ്നാട്ടിലെ ക്ഷേത്രപരമ്പരകളിലെ തിരുവഞ്ജനവുമായി സാമ്യമുള്ള ഈ അനുഷ്ഠാനം ഇവിടെ ഉത്സവകാലത്തെ പ്രത്യേക ചടങ്ങായി തുടരുന്നു.
ഭഗവാന്റെ വിഗ്രഹത്തെ എഴുന്നള്ളിച്ച് കൊണ്ടുവന്ന് അഭിഷേകം ചെയ്യുന്ന ഈ ചടങ്ങ് വെറും ശുദ്ധീകരണചടങ്ങ് മാത്രമല്ല. കേരളത്തിൽ
പൂർണത്രയീശനുമാത്രമുള്ള വിശേഷ ചടങ്ങാണ്.
മറ്റൊരു തമിഴ് പാരമ്പര്യബന്ധമാണ് മല്ലാരി.
കേരളത്തിൽ ഈ ക്ഷേത്രവാദ്യപരമ്പരയിൽ പ്രത്യേക സ്ഥാനമുള്ള മല്ലാരി ഇവിടെ ഉത്സവങ്ങളിൽ നിർദ്ദിഷ്ട സന്ദർഭങ്ങളിൽ വായിക്കുന്നു.
ഭഗവാന്റെ എഴുന്നള്ളിപ്പിനും ചില പ്രത്യേക പൂജാസന്ദർഭങ്ങൾക്കും അനുയോജ്യമായ മല്ലാരികൾ വ്യത്യസ്തമാണ്.
സാധാരണ കേരളക്ഷേത്രങ്ങളിൽ കാണാത്ത ഈ സംഗീത വാദ്യം തൃപ്പൂണിത്തുറയുടെ ആരാധനാസംസ്കാരത്തിൽ തമിഴ് ക്ഷേത്രപാരമ്പര്യത്തിന്റെ സാന്നിധ്യത്തെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു.

അപ്പോൾ വീണ്ടും ആ ചോദ്യം ഉയരും.
എങ്ങനെ തമിഴ് പാരമ്പര്യത്തിന്റെ ഈ അടയാളങ്ങൾ ഇവിടെ എത്തി?
ചേരരാജാക്കന്മാരുടെ ദക്ഷിണേന്ത്യൻ ബന്ധങ്ങളിലൂടെയോ,
വൈഷ്ണവ പാരമ്പര്യങ്ങളുടെ സഞ്ചാരത്തിലൂടെയോ,
ക്ഷേത്രശില്പികളുടെയും മൂശാരിമാരുടെയും പാരമ്പര്യങ്ങളിലൂടെയോ,
അതുമല്ലെങ്കിൽ തലമുറകളിലൂടെ കൈമാറിയ ആരാധനാക്രമങ്ങളിലൂടെയോ?

ഉത്തരം ഒന്നു തന്നെയായിരിക്കണമെന്നില്ല.എങ്കിലും ഒരു കാര്യം വ്യക്തമാണ്.
തൃപ്പൂണിത്തുറയുടെ പാരമ്പര്യം കേരളത്തിനുള്ളിൽ അടഞ്ഞുനിൽക്കുന്ന ഒന്നല്ല.
ദക്ഷിണേന്ത്യയുടെ വിശാലമായ ക്ഷേത്രസംസ്കാരവുമായി അതിന് അഭേദ്യ ബന്ധമുണ്ട്.
ആ ബന്ധം ക്ഷേത്രത്തിലെ കല്ലുകളിലും കാണാം.
പുരാതന പടിഞ്ഞാറേ ഗോപുരത്തിലെ കൊത്തുപണികളിൽ,
സ്വർണം പൊതിഞ്ഞ മഹത്തായ കൊടിമരത്തിൽ,
പീഠമില്ലാതെ സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്ന ഗരുഡവാഹനത്തിൽ,
വലിയമ്പലത്തിലെ ദ്വാരപാലകരിൽ,
ശ്രീദേവിയുടെയും ഭൂദേവിയുടെയും മധ്യേയുള്ള പൂർണത്രയീശന്റെ കമനീയ വിഗ്രഹത്തിൽ,
ശ്രീകോവിലിനെ ചുറ്റിയുള്ള അനവധി ദേവതാശില്പങ്ങളിൽ,
ശ്രീകോവിലിന് പുറകിൽ പ്രത്യേകം പ്രതിഷ്ഠിച്ചിരിക്കുന്ന അനന്തനിൽ,
വില്ല്വമംഗലം സ്വാമിയാരുടെയും ഈ വിഗ്രഹം നിർമ്മിച്ച പണ്ടാരപ്പള്ളി മൂശാരിയുടെയും സ്മരണകളിൽ, എന്തിന്?
ശീവേലി സമയത്ത് ബലിതൂക്കുന്ന ആചാരങ്ങളിൽ പോലും.

ഇതെല്ലാം ചേർന്ന് നോക്കുമ്പോൾ പൂർണത്രയീശക്ഷേത്രം നമ്മോട് പറയുന്നത് ഒരു ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ചരിത്രമല്ല.

ഒരു സംസ്കാരം എങ്ങനെ കാലങ്ങളിലൂടെ ജീവിക്കുന്നു എന്ന കഥയാണ്.

ദ്വാരകയിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ചുവെന്ന് വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു യാത്ര.
വൈകുണ്ഠത്തിലേക്ക്,
അവിടെ നിന്ന് ഭൂമിയിലേക്ക്,
പൂണിത്തുറയിലേക്ക്, അവസാനം
തൃപ്പൂണിത്തുറയിലേക്ക്.
ഒരു രാജനഗരിയുടെ ഹൃദയത്തിലേക്ക്...

ഒരുപക്ഷേ അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് തൃപ്പൂണിത്തുറയിൽ ദർശനം കഴിഞ്ഞ് പുറത്തേക്ക് ഇറങ്ങുമ്പോൾ
ഒരു കാലചക്രത്തിലൂടെ കടന്നുപോയതുപോലെയാണ് അനുഭവപ്പെടുക.

"വാമം പാദം പ്രസാര്യശ്രിത ദുരിതഹരം
ദക്ഷിണം കുഞ്ചയിത്വാ
ജാനു ന്യാധായ വാമേതരമിതരഭുജം
ശേഷ ഭോഗേനിധായ
പശ്ചാൽ പാണിദ്വയേന പ്രതിഭട ശമനേ
ശംഖചക്രേ ദധാന:
ദേവ്യാ ഭൂഷാദി യുക്ത:
ത്രിദശപതിനുത:
പാതു പൂർണ്ണത്രയീശ:🙏

15/08/2026

മലയാലപ്പുഴ ഭഗവതി

ഉഗ്രതയിൽ ഒളിപ്പിച്ച വാത്സല്യം

ആരാണ് കാളി?

ഉഗ്രതയുടെ പരകോടിയിൽ വാളെടുത്തു, അട്ടഹാസം മുഴക്കി പൊരിനിറങ്ങുന്നവൾ. അധർമ്മത്തെ നേരിടുമ്പോൾ മുഖത്ത് രൗദ്രം നിറയുന്നവൾ.

പക്ഷേ...

അവൾ തന്നെയാണ് അപ്പുറത്ത് മടിയിൽ ബാലഗണപതിയെ ഇരുത്തി ചോറൂട്ടുന്ന അമ്മ. “അമ്മേ” എന്ന് വിളിക്കുന്നവർ ആരായാലും നെഞ്ചോട് ചേർക്കുന്ന മാതാവ്.

ഇവ രണ്ടും രണ്ട് ദേവതാഭാവങ്ങളല്ല.

ഒരേ ദേവിയുടെ രണ്ട് ഭാവങ്ങളാണ്.

മലയാലപ്പുഴ ഭഗവതിയെ മനസ്സിലാക്കാൻ ഈ വൈരുധ്യം ആദ്യം മനസ്സിലാക്കണം.

ശാക്തപരമ്പരയിൽ പാർവതിയുടെ തമോരൂപമായാണ് കാളിയെ കാണുന്നത്. എന്നാൽ ഇവിടെ തമസ്സ് ഇരുട്ടിന്റെ പ്രതീകം മാത്രമല്ല; ദുഷ്ടനിഗ്രഹത്തിനും ശിഷ്ടസംരക്ഷണത്തിനും ആവശ്യമായ സംഹാരശക്തിയാണ്.

“ഭദ്രം കലയതി ഇതി ഭദ്രകാളി” അശുഭത്തെ നീക്കി ശുഭത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്ന ശക്തി.

അതുകൊണ്ടാണ് ഭദ്രകാളിയുടെ കൈയിൽ വാൾ. അത് സംഹാരത്തിനുള്ള ആയുധം മാത്രമല്ല; അഭയം തേടിയെത്തുന്നവരെ സംരക്ഷിക്കുന്ന ശക്തിയുടെ പ്രതീകം കൂടിയാണ്.

മലയാലപ്പുഴയിലെ അമ്മയുടെ സ്വഭാവവും അതുതന്നെ.

ഭയപ്പെടുത്തുന്ന ഉഗ്രതയ്ക്കുള്ളിൽ തന്നെ അഭയം തേടിയെത്തുന്നവനെ ചേർത്തുപിടിക്കുന്ന വാത്സല്യം.

പത്തനംതിട്ടയിലെ മലയാലപ്പുഴ ദേശത്ത് നിലകൊള്ളുന്ന ഈ സന്നിധിക്ക് ആയിരത്തിലേറെ വർഷത്തെ പാരമ്പര്യമുണ്ടെന്നാണ് വിശ്വാസം. കേരളത്തിലെ പ്രസിദ്ധമായ ശക്തിക്ഷേത്രങ്ങളിലൊന്നായ ഇവിടെ ഭദ്രകാളിയാണ് പ്രധാന ദേവത. ദാരികവധത്തിന് തൊട്ടുപിന്നാലെയുള്ള അത്യുഗ്രഭാവത്തിലാണ് അമ്മയുടെ രൂപം സങ്കൽപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്.

സാധാരണ കൽവിഗ്രഹങ്ങളിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി കടുശർക്കരയോഗം എന്ന സവിശേഷ നിർമാണരീതിയിലാണ് പ്രധാന വിഗ്രഹം. ഏകദേശം അഞ്ചര അടി ഉയരമുള്ള ഈ വിഗ്രഹം വിവിധ മരക്കഷണങ്ങൾ, മണ്ണ്, ആയുർവേദ ഔഷധസസ്യങ്ങൾ, പാൽ, നെയ്, ശർക്കര, മഞ്ഞൾ, ചന്ദനം, കർപ്പൂരം, സ്വർണം, വെള്ളി, മണൽ, പ്രകൃതിദത്ത പശ തുടങ്ങിയ ഘടകങ്ങൾ ചേർത്താണ് നിർമ്മിച്ചതെന്ന് പാരമ്പര്യം പറയുന്നു. മനുഷ്യശരീരത്തിലെ വിവിധ അവയവങ്ങളെ അനുസ്മരിപ്പിക്കുന്ന ഘടനയും ഇതിനുണ്ട്.

പ്രധാന വിഗ്രഹത്തിനുപുറമെ ശ്രീകോവിലിൽ രണ്ട് വിഗ്രഹങ്ങൾ കൂടിയുണ്ട്.. ഒന്ന് അഭിഷേകത്തിനും മറ്റൊന്ന് ദൈനംദിന ശ്രീബലിക്കും ഉപയോഗിക്കുന്നു.

അതിനാൽ മലയാലപ്പുഴയിലെ ദേവിയെ കാണുമ്പോൾ ആദ്യം ശ്രദ്ധയിൽപ്പെടുന്നത് രൂപമല്ല; ആ രൂപത്തിന് പിന്നിലുള്ള സങ്കൽപ്പമാണ്.

കല്ലിന്റെ സ്ഥിരതയ്ക്കപ്പുറം, ജീവശരീരത്തോട് അടുപ്പമുള്ള ഒരു വിഗ്രഹസങ്കൽപ്പം. ശക്തി ഒരു കല്ലിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ലെന്ന ഓർമ്മപ്പെടുത്തൽ പോലെ.

അമ്മയുടെ കഴുത്തിലണിഞ്ഞ അമ്പത്തൊന്ന് ശിരസ്സുകൾ കോർത്ത മുണ്ഡമാല വെറും ഭീകരതയുടെ അലങ്കാരമല്ല. ശാക്തതന്ത്രത്തിലെ മാതൃകാ അക്ഷരസങ്കൽപവുമായി ചേർത്തുനോക്കുമ്പോൾ അക്ഷരം, ശബ്ദം, മന്ത്രം, ശക്തി എന്നിവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിലേക്കാണ് അത് നമ്മെ കൊണ്ടുപോകുന്നത്. മനുഷ്യശരീരത്തിൽ കുണ്ഡലിനിശക്തി മൂലാധാരത്തിൽ നിന്ന് സഹസ്രാരത്തിലേക്ക് ഉയരുന്ന തന്ത്രസങ്കൽപവും ഇവിടെ ഓർമ്മിക്കാം.

അമ്മയുടെ അരയിലെ മനുഷ്യകരങ്ങൾ കോർത്ത അരഞ്ഞാണം മറ്റൊരു സൂചനയാണ്. കൈ പ്രവർത്തിയുടെ പ്രതീകം. അതുകൊണ്ടുതന്നെ അത് ക്രിയാശക്തിയുടെ ഓർമ്മപ്പെടുത്തലായി വായിക്കാം.

ദേവിയുടെ ഉഗ്രത വെറും സംഹാരത്തിനുള്ളതല്ല.

ശക്തി പ്രവർത്തിയായി മാറുമ്പോഴാണ് സംരക്ഷണം സാധ്യമാകുന്നത്.

ഇവിടെ നിന്നാണ് മലയാലപ്പുഴയുടെ ഏറ്റവും ഹൃദയസ്പർശിയായ ഭാവങ്ങളിലൊന്നിലേക്ക് എത്തുന്നത്..
അമ്മയുടെ മടിയിലെ ബാലഗണപതി.

ഒരു വശത്ത് അസുരനിഗ്രഹത്തിനായി വാൾ ഉയർത്തിയ ഭദ്രകാളി.

മറുവശത്ത് സ്വന്തം കുഞ്ഞിനെ മടിയിലിരുത്തി ചോറൂട്ടുന്ന അമ്മ.

ഇതാണ് മലയാലപ്പുഴയുടെ യഥാർത്ഥ ഭാവം.

ഉഗ്രതയും വാത്സല്യവും ഇവിടെ പരസ്പരവിരുദ്ധമല്ല. സംരക്ഷിക്കേണ്ടതിനെ സംരക്ഷിക്കാനും നശിപ്പിക്കേണ്ടതിനെ നശിപ്പിക്കാനും കഴിയുന്ന ഒരേ ശക്തിയുടെ രണ്ട് മുഖങ്ങളാണ് അവ.

ഈ ദേശത്തിന്റെ ആത്മീയസ്മരണയിൽ ഭഗവതി മാത്രമല്ല നിലകൊള്ളുന്നത്.

മലയോരജീവിതത്തോടൊപ്പം വളർന്ന മലവാരദൈവങ്ങളുടെ പാരമ്പര്യവും ഇവിടെ കാണാം. മനുഷ്യന്റെ ആദിമജീവിതത്തോടൊപ്പം ഉണ്ടായിരുന്ന പ്രകൃതിശക്തികളോടുള്ള ആരാധന, കാലക്രമത്തിൽ ക്ഷേത്രസംസ്കാരത്തിനുള്ളിൽ പുതിയ രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിച്ചെങ്കിലും പൂർണമായി അപ്രത്യക്ഷമായില്ല.

അതുകൊണ്ടാണ് മലയാലപ്പുഴയുടെ ആത്മാവിനെ ശ്രീകോവിലിനുള്ളിൽ മാത്രം അന്വേഷിച്ചാൽ പോരെന്ന് തോന്നുന്നത്.

അമ്മയുടെ ദേശം അതിനേക്കാൾ വലുതാണ്.

അഞ്ച് മലകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ഈ ഭൂമിയും അതിലൂടെ ഒഴുകുന്ന പുഴയും ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പ്രകൃതിപശ്ചാത്തലം മാത്രമല്ല; അതിന്റെ ആത്മീയഭൂപടത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്.

പ്രകൃതിയെ വെറും പശ്ചാത്തലമായി കാണാതെ ദൈവസാന്നിധ്യത്തിന്റെ ഭാഗമായിക്കാണുന്ന പഴയ മനുഷ്യദർശനത്തിന്റെ തുടർച്ച ഇവിടെ അനുഭവിക്കാം.

അതുകൊണ്ടുതന്നെ മാടത്തറ സ്വാമിക്കും ഇവിടെ സ്ഥാനമുണ്ട്. ഇത് മലവാരസമ്പ്രദായത്തിന്റെ തുടർച്ചയായി കാണാം.

ശക്തിയെവിടെയുണ്ടോ അവിടെ അതിനെ പൂർണ്ണമാക്കുന്ന ശിവസാന്നിധ്യവുമുണ്ടാകും.

കൊന്നച്ചോട്ടിലെ ശിവനും ഈ ആത്മീയവലയത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. സ്വയംഭൂവായി വളരുന്നു എന്ന് വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്ന ശിവലിംഗത്തിന് മുകളിലേക്ക് വർഷം മുഴുവൻ തണലൊരുക്കുന്നത് കൊന്നമരമാണ്. പ്രത്യേക ശ്രീകോവിലില്ലാതെ പ്രകൃതിയുടെ മടിയിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ആ ശിവസാന്നിധ്യം മലയാലപ്പുഴയുടെ വേറിട്ട ഭാവമാണ്.

ഇവിടെ ക്ഷേത്രവും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള അതിർത്തി എവിടെ തുടങ്ങുന്നു, എവിടെ അവസാനിക്കുന്നു എന്ന് പറയാൻ പ്രയാസമാണ്.

മലയാലപ്പുഴ ദേവി ഭക്തർക്ക് ഐശ്വര്യം പ്രദാനം ചെയ്യുന്ന വരദായിനിയാണെന്ന വിശ്വാസവും ശക്തമാണ്. ശത്രുക്കളിൽ നിന്ന് സംരക്ഷണം, അവിവാഹിതരായ പെൺകുട്ടികൾക്ക് വിവാഹഭാഗ്യം, തൊഴിലില്ലാത്തവർക്ക് ജോലി, വ്യാപാരാഭിവൃദ്ധി തുടങ്ങിയ അനുഗ്രഹങ്ങൾക്കായി ഭക്തർ അമ്മയെ ആരാധിക്കുന്നു. ഈ വിശ്വാസം ദൂരദേശങ്ങളിൽ നിന്നുപോലും ഭക്തരെ സന്നിധിയിലേക്ക് ആകർഷിക്കുന്നു. ദേവി ഇടത്താട്ടിൽ ഭഗവതി എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു.

ഒരിടത്ത് ഭഗവതി.

മറ്റൊരിടത്ത് ശിവൻ.

അതിനിടയിൽ മലയും പുഴയും.

അവയ്ക്കിടയിൽ തലമുറകളുടെ വിശ്വാസവും.

അതുകൊണ്ടാവാം മലയാലപ്പുഴയിലെ ചില വഴിപാടുകൾക്കും ആചാരങ്ങൾക്കും പ്രകൃതിയോടും ജീവിതത്തോടും ഇത്ര അടുപ്പം തോന്നുന്നത്.

മഞ്ചാടിക്കുരു വഴിപാട് അതിലൊന്നാണ്.

ഒരു ചെറിയ മഞ്ചാടിക്കുരുവിൽ പോലും ഒരു പ്രാർത്ഥനയെ ഏൽപ്പിക്കുന്ന മനുഷ്യന്റെ മനസ്സ്.

വലിയതൊന്നും ആവശ്യമില്ല.

ഒരു ചെറിയ വിത്ത് മതി.

അതിനുള്ളിൽ ഒരു പ്രതീക്ഷ സൂക്ഷിക്കാം. അമ്മയുടെ മുന്നിൽ സമർപ്പിക്കാം.

സമർപ്പിക്കുന്നതിന്റെ വലുപ്പത്തിലല്ല, സമർപ്പിക്കുന്നവന്റെ അർപ്പണഭാവത്തിലും വിശ്വാസത്തിലുമാണ് അമ്മ സന്തോഷിക്കുന്നത്.

മലയാലപ്പുഴയുടെ ഭക്തിപാരമ്പര്യം ഇങ്ങനെയാണ്..വലിയ തത്ത്വങ്ങളെപ്പോലും വളരെ സാധാരണമായ വസ്തുക്കളിലൂടെ മനുഷ്യന്റെ ജീവിതത്തോട് ചേർത്തുനിർത്തുന്നത്.

മൂകാംബികയിൽ നിന്ന് മലയാലപ്പുഴയിലേക്ക്

ഈ സന്നിധിയുടെ ചരിത്രസ്മരണയിൽ മൂകാംബികയുമായുള്ള ബന്ധത്തിനും പ്രത്യേക സ്ഥാനമുണ്ട്.

വടക്കൻ തിരുവിതാംകൂറിലെ ഐകിരേത്ത് ഇല്ലത്തെയും എരവിമംഗലത്ത് ഇല്ലത്തെയും രണ്ട് നമ്പൂതിരിമാർ ഒരിക്കൽ മൂകാംബികാ ക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് പുണ്യതീർത്ഥാടനം നടത്തി. അവർ തങ്ങളോടൊപ്പം ഭദ്രകാളിയുടെ ഒരു വിഗ്രഹവും കൊണ്ടുപോയി; ആ വിഗ്രഹത്തെ മുന്നിൽവെച്ച് ആഴത്തിലുള്ള ധ്യാനത്തിൽ മുഴുകി.

അവരുടെ അചഞ്ചലമായ ഭക്തിയിൽ പ്രസാദിച്ച ദേവി ദിവ്യപ്രവചനത്തിലൂടെ തങ്ങൾ വഹിക്കുന്ന വിഗ്രഹത്തിൽ തന്റെ നിത്യസാന്നിധ്യം വസിക്കുമെന്ന് അരുളിച്ചെയ്തതായി ഐതിഹ്യം പറയുന്നു.

തുടർന്ന് അവർ വിഗ്രഹവുമായി തീർത്ഥാടനം തുടർന്നു. കാലം കടന്നുപോയി; പ്രായം അവരുടെ ശരീരങ്ങളെ ക്ഷീണിപ്പിച്ചപ്പോൾ ദേവി വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ട് അവരെ അന്തിമലക്ഷ്യത്തിലേക്ക് നയിച്ചു. തന്റെ ദിവ്യരൂപം പ്രതിഷ്ഠിക്കാൻ ഏറ്റവും മംഗളകരമായ ഭൂമി മലയാലപ്പുഴയാണെന്ന് ദേവി അരുളിച്ചെയ്തു.

ദേവിയുടെ കൽപ്പന അനുസരിച്ച് അവർ മലയാലപ്പുഴയിലെത്തി വിഗ്രഹം പ്രതിഷ്ഠിച്ചു. അങ്ങനെ ആ സന്നിധി ശക്തമായ ഭദ്രകാളിക്ഷേത്രമായി വളർന്നു.

ഇന്നും ഐകിരേത്ത് ഇല്ലത്തിന്റെയും എരവിമംഗലത്ത് ഇല്ലത്തിന്റെയും പിൻഗാമികൾ തലമുറകളായി കൈമാറിവന്ന ഈ പവിത്രപൈതൃകം കാത്തുസൂക്ഷിച്ച് ദൈനംദിന പൂജകളും ആചാരങ്ങളും നിർവഹിച്ചുവരുന്നതായി ഈ പാരമ്പര്യം പറയുന്നു.

ശാക്തപരമ്പരയിൽ ദേവിയെ വെറും ഒരു പ്രദേശത്തിന്റെ ഗ്രാമദേവിയായി കാണാതെ, വിശാലമായ ദേവീസങ്കൽപ്പത്തിന്റെ ഭാഗമായാണ് അനുഭവിക്കുന്നത്.

മലയാലപ്പുഴയിലും അതുതന്നെയാണ്.

ഭദ്രകാളിയുടെ ഉഗ്രരൂപത്തിനുള്ളിൽ മാതൃത്വമുണ്ട്.
മാതൃത്വത്തിനുള്ളിൽ ശക്തിയുണ്ട്.
ശക്തിയുടെ ഉള്ളിൽ ജ്ഞാനമുണ്ട്.

അതുകൊണ്ടാണ് നവരാത്രി പോലുള്ള ആരാധനാകാലങ്ങൾ ഇവിടെ പ്രത്യേകമായ ആത്മീയഭാവം കൈവരിക്കുന്നത്.

മലയാലപ്പുഴയുടെ പാരമ്പര്യത്തിൽ സാഹിത്യത്തിനും ഒരു സ്ഥാനമുണ്ട്.

ഭക്തി ഇവിടെ ക്ഷേത്രമതിലുകൾക്കുള്ളിൽ മാത്രം നിന്നിട്ടില്ല. മലയാളത്തിന്റെ ആത്മീയസ്മരണയിലും അത് ഇടം നേടി.

ഒരു ക്ഷേത്രം എത്ര പഴയതാണ് എന്നത് മാത്രം അതിന്റെ മഹത്വം നിർണയിക്കുന്നില്ല.

എത്ര തലമുറകൾ അതിൽ സ്വന്തം ജീവിതത്തിന്റെ അർത്ഥം കണ്ടെത്തി എന്നതാണ് അതിനെ ജീവനുള്ളതാക്കുന്നത്.

മലയാലപ്പുഴ അത്തരമൊരു സന്നിധിയാണ്.

ഇവിടെ ഭഗവതി ഒരു കൽവിഗ്രഹത്തിൽ ഒതുങ്ങുന്നില്ല.

കടുശർക്കരയോഗത്തിൽ രൂപംകൊണ്ട ആ വിഗ്രഹത്തിൽ നിന്ന്...

അമ്മയുടെ കഴുത്തിലണിഞ്ഞ അമ്പത്തൊന്ന് ശിരസ്സുകൾ കോർത്ത മുണ്ഡമാലയിൽ നിന്ന്...

ക്രിയാശക്തിയെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്ന അരഞ്ഞാണത്തിൽ നിന്ന്...

മടിയിലെ ബാലഗണപതിയിൽ നിന്ന്...

കൊന്നച്ചോട്ടിലെ ശിവനിൽ നിന്ന്...

മാടത്തറ സ്വാമിയിൽ നിന്ന്...

മലകളിൽ നിന്ന്...

പുഴയിൽ നിന്ന്...

മൂകാംബികയിലേക്കും തിരിച്ചുമുള്ള ആ പാരമ്പര്യസ്മരണയിൽ നിന്ന്...

തലമുറകളുടെ വിശ്വാസത്തിൽ നിന്ന്...

ഒരേ ശക്തിയുടെ പല ഭാവങ്ങൾ നമ്മളിലേക്ക് തുറന്നുവരുന്നു.

അപ്പോൾ ഭദ്രകാളിയുടെ ആ ഉഗ്രരൂപത്തെയും പുതിയൊരു കണ്ണുകൊണ്ട് കാണാൻ കഴിയും.

കരുണയ്ക്ക് ശക്തിയില്ലെങ്കിൽ അതിന് സംരക്ഷിക്കാനാവില്ല.
ശക്തിക്ക് കരുണയില്ലെങ്കിൽ അത് അമ്മയുമാകില്ല.

മലയാലപ്പുഴ ഭഗവതി ഈ രണ്ടിനെയും ഒരേ സന്നിധിയിൽ ചേർത്തുനിർത്തുന്നു.

അതിനാലാണ് ഇവിടെ ദേവിയെ കാണുന്നത് മാത്രം ഒരു ദർശനമാകാത്തത്.

അമ്മയെ തിരിച്ചറിയുന്ന ഒരു അനുഭവമാകുന്നത്.

ഓം കാളീം മേഘസമപ്രഭാം
ത്രിനയനാം വേതാളകണ്ഠസ്ഥിതാം
ഖഡ്ഗം ഖേട കപാല ദാരുക ശിരഃ
കൃത്വാ കരാഗ്രേഷു ച
ഭൂതപ്രേതപിശാച മാതൃസഹിതാം മുണ്ഡസ്രജാലംകൃതാം
വന്ദേ ദുഷ്ടമസൂരികാദി വിപദാം സംഹാരിണീമീശ്വരീം.

15/08/2026

സ്വാതന്ത്ര്യം ഒരു അവകാശം മാത്രമല്ല…
ധർമ്മത്തോടെ ജീവിക്കാനുള്ള ഉത്തരവാദിത്വവുമാണ്.
ത്യാഗത്തിലൂടെ നേടിയ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ
നന്ദിയോടെ സ്മരിക്കാം.
ഏവർക്കും സ്വാതന്ത്ര്യദിനാശംസകൾ 🇮🇳

ക്ഷേത്രലഹരി
ആത്മീയതയുടെ പുണ്യവഴികളിലൂടെ…

02/08/2026

*അച്ഛൻകോവിൽ അരശൻ
ജീവനെ കാക്കുന്ന ധർമ്മം
*

ഒരു രാജാവിനെ രാജാവാക്കുന്നത് എന്താണ്?
സിംഹാസനം? ചെങ്കോൽ? കിരീടം?
അല്ല.
സ്വന്തം പ്രജയുടെ ജീവൻ കാക്കാൻ അർദ്ധരാത്രിയിലും ജാഗരൂകനാവുന്നവനാണ് യഥാർത്ഥ രാജാവ്.

സഹ്യപർവതത്തിന്റെ നിബിഢ വനനിരകൾക്കിടയിൽ, അച്ഛൻകോവിലാറിന്റെ തീരത്ത്, നൂറ്റാണ്ടുകളായി അത്തരമൊരു രാജാവ് വാഴുന്നുണ്ട്. രാജചിഹ്നങ്ങളില്ല, രാജസൈന്യമില്ല. എന്നാൽ തന്റെ മുന്നിലെത്തുന്ന ഓരോ ജീവനും അഭയം നൽകുക എന്ന രാജധർമ്മം ഇന്നും മുടങ്ങാതെ നിറവേറ്റുന്ന രാജാവ് -
അച്ഛൻകോവിൽ അരശൻ.

കാടുകൾ ജീവന്റെ ആദ്യ വീടാണ്. പ്രകൃതിയോട് ഇണങ്ങിയും മല്ലടിച്ചും മനുഷ്യസമൂഹം വളർന്നുവന്ന തറവാടാണ് വനങ്ങൾ. അതുകൊണ്ടുതന്നെ നമ്മുടെ മഹത്തായ തീർഥാടനങ്ങളിൽ പലതും അവസാനിക്കുന്നത് കാടുകളുടെ നിശ്ശബ്ദതയിലാണ്. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയിലേക്ക് മടങ്ങിവരുമ്പോഴാണ് പലപ്പോഴും അവൻ തന്റെ ഉള്ളിലേക്കും മടങ്ങിത്തുടങ്ങുന്നത്.
അച്ഛൻകോവിൽ അത്തരമൊരു വനസന്നിധിയാണ്. എന്നാൽ ഇതിനെ വ്യത്യസ്തമാക്കുന്നത് കാടോ നദിയോ പ്രാചീനതയോ അല്ല.
ഇവിടുത്തെ ധർമ്മമാണ്.

"ശാസ്താവ്" എന്ന വാക്കിന് ശാസിക്കുന്നവൻ എന്ന അർത്ഥം മാത്രമല്ല; ധർമ്മത്തിന്റെ വഴിയിലൂടെ മനുഷ്യനെ നയിക്കുന്ന ഗുരു എന്ന അർത്ഥം കൂടിയുണ്ട്. അതുകൊണ്ടാണ് ധർമ്മശാസ്താവ് ഒരു ദേവതാപരിവേഷത്തിൽ ഒതുങ്ങാതെ, ജീവിതത്തെ ശാസിക്കുകയും സംസ്കരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ആചാര്യനായും ആരാധിക്കപ്പെടുന്നത്.

ക്ഷേത്രപാരമ്പര്യമനുസരിച്ച്, സഹ്യപർവതനിരകളിലെ പഞ്ചശാസ്തക്ഷേത്രങ്ങൾ പരശുരാമൻ പ്രതിഷ്ഠിച്ചതാണെന്ന് വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ അഞ്ച് ആത്മീയ ഘട്ടങ്ങളെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്ന ഈ സന്നിധികളിൽ കുളത്തൂപ്പുഴ ബാല്യത്തെയും, ആര്യങ്കാവ് കൗമാരത്തെയും, അച്ഛൻകോവിൽ ഗൃഹസ്ഥാശ്രമത്തെയും, ശബരിമല നിത്യ ബ്രഹ്മചാരിയായ യോഗീശ്വരഭാവത്തേയും കാന്തമല വാനപ്രസ്ഥത്തിന്റെ ആത്മജ്ഞാനത്തെയും പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു.
ആ യാത്രയിൽ അച്ഛൻകോവിലിന്റെ സ്ഥാനം അതീവ സവിശേഷമാണ്.
ഇവിടെ ശാസ്താവ് ബ്രഹ്മചാരിയായല്ല, ധർമ്മപത്നിമാരായ പൂർണ്ണയ്ക്കും പുഷ്കലയ്ക്കുമൊപ്പം ഗൃഹസ്ഥനായി വിരാജിക്കുന്നവനാണ്. ശാസ്തപരമ്പരയിൽ പൂർണ്ണയെ ഇച്ഛാശക്തിയുടെയും, പുഷ്കലയെ ക്രിയാശക്തിയുടെയും പ്രതിരൂപങ്ങളായി കാണുന്നു. ഇച്ഛ പ്രവർത്തിയായി മാറുകയും, പ്രവർത്തി ധർമ്മത്താൽ നയിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുമ്പോഴാണ് ജീവിതം പൂർണമാകുന്നത് എന്ന ആഴമുള്ള ദർശനമാണ് ഈ പ്രതിഷ്ഠയിലൂടെ വെളിപ്പെടുന്നത്.

ധർമ്മം ജീവനെ സംരക്ഷിക്കുമ്പോഴാണ് അത് രാജധർമ്മമാകുന്നത് എന്ന് നൂറ്റാണ്ടുകളായി ജീവിച്ചുകാണിക്കുന്ന ഒരു രാജസന്നിധിയാണ് ഇത്.
അച്ഛൻകോവിലിന്റെ മഹത്വം അതിന്റെ തത്ത്വചിന്തയിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. കാലത്തെയും ചരിത്രത്തെയും അതിജീവിച്ച് നിലകൊള്ളുന്ന ഒരു പാരമ്പര്യത്തിന്റെ സാക്ഷ്യം കൂടിയാണ് ഈ സന്നിധി.
ക്ഷേത്രപാരമ്പര്യമനുസരിച്ച്, പരശുരാമൻ പ്രതിഷ്ഠിച്ച മൂലവിഗ്രഹം ഇന്നും ആരാധനയിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ഏക ധർമ്മശാസ്തക്ഷേത്രം അച്ഛൻകോവിലാണെന്ന് വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ പഞ്ചശാസ്തക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ഈ സന്നിധിക്ക് ഭക്തഹൃദയങ്ങളിൽ സവിശേഷമായ സ്ഥാനമുണ്ട്.
എന്നാൽ ഈ വിഗ്രഹം ആദ്യം ഇന്നത്തെ ശ്രീകോവിലിലായിരുന്നില്ലെന്നാണ് ഐതിഹ്യം. സഹ്യപർവതത്തിന്റെ വനഗഹനതയിലെ കോടമല എന്ന ദിവ്യസ്ഥാനത്തായിരുന്നു ആദിമപ്രതിഷ്ഠ. പിന്നീട് ദേവ വിധിപ്രകാരം ഇന്നത്തെ അച്ഛൻകോവിലിലേക്ക് മാറ്റപ്പെട്ടുവെന്നാണ് ക്ഷേത്രപാരമ്പര്യം പറയുന്നത്.
ഈ വിശ്വാസത്തെ കൂടുതൽ ദൃഢമാക്കുന്ന ഐതിഹ്യമാണ് കാന്തമലയിലെ തങ്കവാൾ.

കാട്ടിൽ വിശപ്പും ക്ഷീണവും കൊണ്ട് തളർന്ന ഒരു മലയരന് ദിവ്യബാലന്റെ രൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ട ശാസ്താവ്, ഭക്ഷണമായി നിവേദ്യചോറു നൽകുകയും കൂടെ ഒരു തങ്കവാളുകൊടുത്ത് അത് അച്ഛൻകോവിലിലെ മേൽശാന്തിയെ ഏൽപ്പിക്കാൻ നിർദേശിച്ചുവെന്നാണ് വിശ്വാസം. അതേ രാത്രിയിൽ മേൽശാന്തിക്കും ഇതേ സന്ദേശം സ്വപ്നദർശനമായി ലഭിച്ചു. പിറ്റേന്ന് തീർത്ഥം തളിച്ച് സ്വീകരിച്ച ആ തങ്കവാൾ ഇന്നും ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഏറ്റവും വിശുദ്ധമായ പൈതൃകങ്ങളിൽ ഒന്നായി സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. ധനുമാസോത്സവത്തിൽ മാത്രമാണ് അത് ഭക്തർക്ക് ദർശനത്തിനായി എഴുന്നള്ളിക്കപ്പെടുന്നത്.
ആ തങ്കവാൾ ഒരു രാജചിഹ്നം മാത്രമല്ല.
കാണാനാവാത്ത കാന്തമലയും ദർശിക്കാനാവുന്ന അച്ഛൻകോവിലും തമ്മിലുള്ള ആത്മീയബന്ധത്തിന്റെ പ്രതീകമാണ്.

ഈ വനസന്നിധിയിലേക്ക് എത്തുന്ന വഴിയും അത്രതന്നെ അനുഭവസമ്പന്നമാണ്. കേരളത്തിലെ ഏറ്റവും മനോഹരവും അതേ സമയം ഏറ്റവും അപകടകരവുമായ വനപാതകളിലൊന്നാണ് കോന്നിയിൽ നിന്ന് അച്ഛൻകോവിലിലേക്കുള്ള വഴി. ഒരു വശത്ത് കൊടും കാടും മറുവശത്ത് കുത്തിയൊഴുകുന്ന അച്ഛൻകോവിലാറും. കാട്ടാനകളുടെ സാന്നിധ്യം കാരണം രാത്രിയാത്ര നിരോധിക്കപ്പെടുന്ന ഈ പാത, മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ അധിപനല്ല, അതിഥി മാത്രമാണെന്ന് ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു.

അച്ഛൻകോവിലിലെ ക്ഷേത്രനിർമാണവും ഈ വനസംസ്കാരത്തോട് ചേർന്നുനിൽക്കുന്നതാണ്. തമിഴ് ശൈലിയിലുള്ള ഗോപുരം, കരിങ്കല്ലും മരവുംകൊണ്ടുള്ള നിർമാണം, പതിനെട്ട് വിശുദ്ധപടികൾ, കിഴക്കോട്ട് ദർശനമുള്ള ശ്രീകോവിൽ—ഇവയെല്ലാം ചേർന്ന് കേരള-തമിഴ് ആരാധനാപാരമ്പര്യങ്ങളുടെ മനോഹരസംഗമം ഇവിടെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
എന്നാൽ ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ പ്രത്യേകത അതിന്റെ ശില്പത്തിലോ പഴക്കത്തിലോ അല്ല.
ഇവിടെ വാഴുന്നത് കേവലം ഒരു പ്രതിഷ്ഠയല്ല, സ്വന്തം പ്രജകളുടെ ജീവന് ഉത്തരവാദിത്വം ഏറ്റെടുത്ത ഒരു രാജധർമ്മമാണ്.
അച്ഛൻകോവിൽ അരശന്റെ രാജധർമ്മം ജീവൻ കാക്കുക എന്നതാണെങ്കിൽ, അതിന്റെ മറ്റൊരു മുഖമാണ് വിഷഹാരിയായ മഹാവൈദ്യനാഥഭാവം.
നൂറ്റാണ്ടുകളായി വിഷം തീണ്ടിയവർ അഭയം തേടിയെത്തുന്ന സന്നിധിയാണ് അച്ഛൻകോവിൽ.
കേരളത്തിലെ ക്ഷേത്രങ്ങൾ ആചാരനിഷ്ഠകൾക്കും അനുഷ്ഠാനസംരക്ഷണത്തിനും പേരുകേട്ടവയാണ്. എന്നാൽ അച്ഛൻകോവിൽ അരശന്റെ രാജധർമ്മം അവിടെ ഒരു വ്യത്യസ്തമായ ദർശനം ഉയർത്തിപ്പിടിക്കുന്നു.

പാമ്പുകടിയേറ്റ്, വിഷം തീണ്ടി, മരണത്തിന്റെ വക്കിലെത്തിയ ഒരാൾ ക്ഷേത്രവാതിൽക്കൽ എത്തുകയാണെങ്കിൽ, ഇവിടെ സമയം നോക്കില്ല , കുലമോ, ജാതിയോ, മതമോ ചോദിക്കില്ല. ശുദ്ധാശുദ്ധങ്ങൾ ചികഞ്ഞു നോക്കില്ല. ആചാരക്രമങ്ങൾ പൂർത്തിയായോ എന്നും ആകുലപ്പെടില്ല.
ഗോപുരത്തിലെ മണി മുഴങ്ങിയാൽ മതി.
ആ മണിനാദം ഭഗവാനെ ഉണർത്താനല്ല; "ഒരു ജീവൻ അഭയം തേടിയെത്തിയിരിക്കുന്നു" എന്നറിയിക്കാനാണ്. അപ്പോൾ
ഏത് അർദ്ധരാത്രിയായാലും ശ്രീകോവിൽ തുറക്കും. ഭഗവാന്റെ കൈയിൽ ചാർത്തിയ ചന്ദനവും മണിക്കിണറിലെ തീർത്ഥവും പ്രസാദമാകും. അതിനായാണ് എപ്പോഴും ഒരു മേൽശാന്തി ക്ഷേത്രത്തിൽ സന്നിഹിതനായിരിക്കണമെന്ന അപൂർവ ആചാരം ഇന്നും ഇവിടെ പാലിക്കപ്പെടുന്നത്.

വിഷസർപ്പങ്ങളും വനജീവിതവും മനുഷ്യന്റെ നിത്യയാഥാർഥ്യമായിരുന്ന കാലത്ത്, ആശുപത്രികളോ ആധുനിക ചികിത്സാസൗകര്യങ്ങളോ ഇല്ലാതിരുന്ന ജനങ്ങൾക്ക് ഈ സന്നിധി അവസാനത്തെ പ്രത്യാശയായിരുന്നു. ആ വിശ്വാസം ഇന്നും മായാതെ തുടരുന്നു. വിഷം തീണ്ടി ഇവിടെ അഭയം പ്രാപിച്ച് ആശ്വാസം നേടിയ നൂറുകണക്കിന് അനുഭവസാക്ഷ്യങ്ങളാണ് ഈ വിശ്വാസത്തിന്റെ അടിത്തറ.

സഹ്യപർവതത്തിലെ അത്യപൂർവ്വ ഔഷധസസ്യങ്ങളെ തഴുകിയൊഴുകുന്ന അച്ഛൻകോവിലാറിന്റെ തീരത്ത് വിരാജിക്കുന്ന ശാസ്താവ്, ഭക്തരുടെ മനസ്സിൽ ഒരു ആരാധ്യദേവൻ മാത്രമല്ല—
ജീവനെ കാക്കുന്ന മഹാവൈദ്യനാണ്.

അച്ഛൻകോവിൽ സന്നിധിയിൽ ആദ്യം ദർശനം നേടേണ്ടത് കറുപ്പുസ്വാമിയെയാണ്—അരശന്റെ രാജധർമ്മത്തിന്റെ കാവൽക്കാരനെ.
തമിഴ് ശാസ്തപരമ്പരയിൽ മഹിഷിനിഗ്രഹയാത്രയിൽ ധർമ്മശാസ്താവിനെ അനുഗമിച്ച വീരഭടനായാണ് കറുപ്പുസ്വാമിയെ സങ്കൽപ്പിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഇന്നും ഭക്തർ ആദ്യം കറുപ്പുസ്വാമിയെ വണങ്ങിയ ശേഷമാണ് അരശന്റെ തിരുസന്നിധിയിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നത്.
കറുപ്പായമ്മ, ചപ്പാരമുണ്ടൻ, ചാപ്പാണിമാടൻ, കാളമാടൻ, ശിങ്കിലിഭൂതത്താൻ, കൊച്ചിട്ടാണൻ തുടങ്ങി വിവിധ പരിവാരദേവതകളാൽ സമ്പന്നമാണ് ഈ സന്നിധി. ഓരോ പ്രതിഷ്ഠയ്ക്കും പിന്നിൽ നാടോടി വിശ്വാസങ്ങളും കാലത്തിന്റെ ഓർമ്മകളും ക്ഷേത്രപാരമ്പര്യവും ഇഴചേർന്നുകിടക്കുന്നു.
കാര്യസാഫല്യത്തിനായി സമർപ്പിക്കുന്ന കറുപ്പനൂട്ട് ഇവിടത്തെ പ്രധാന വഴിപാടുകളിൽ ഒന്നാണ്. ഒരുകാലത്ത് പന്തളം രാജകുടുംബാംഗങ്ങൾ പോലും അച്ഛൻകോവിൽ ദർശനത്തിനുശേഷം ഈ നേർച്ച അർപ്പിച്ചിരുന്നുവെന്നാണ് ക്ഷേത്രപാരമ്പര്യം പറയുന്നത്.
കറുപ്പുസ്വാമി ഒരു ഉപദേവത മാത്രമല്ല.
ധർമ്മത്തിന് കാവലും കരുണയ്ക്ക് ജാഗ്രതയും അനിവാര്യമാണെന്ന് ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്ന സാന്നിധ്യമാണ്.

അച്ഛൻകോവിൽ അരശന്റെ രാജ്യത്ത് ഒരു ദേവനെ മാത്രം ആരാധിക്കുന്നില്ല. ജലവും ഭൂമിയും ശക്തിയും പ്രകൃതിയും ഒരേ ദൈവചൈതന്യമായി കരുതുന്ന അപൂർവ തീർഥഭൂമിയാണിത്.
ഇവിടുത്തെ അപൂർവമായ പ്രതിഷ്ഠയാണ് ആറാട്ടുടയോൻ. വരുണദേവന്റെ ഈ സാന്നിധ്യം കേരളത്തിലെ ക്ഷേത്രപാരമ്പര്യത്തിൽ തന്നെ വിരളമാണ്. മഴ പെയ്യാനും മഴ മാറിനിൽക്കാനും ഇന്നും ഭക്തർ ഇവിടെ പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു. ഇതിനായി ആറാട്ടുടയോന് ഭൂമി, ജലം, ആകാശം എന്നിവയെ സാക്ഷിയാക്കി നടത്തുന്ന അരിനിരത്ത് എന്ന സവിശേഷമായ വഴിപാട് ഉണ്ട്..
അടുത്തത് അനന്തന്റെ സ്വയംഭൂ സാന്നിധ്യം. മണ്ണിൽനിന്ന് സ്വയം ഉയർന്നുവന്നതാണെന്ന് വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്ന ഈ അഞ്ചുതല നാഗശില, പ്രകൃതിയുടെ ഗർഭത്തിൽനിന്ന് ഉയരുന്ന ദൈവചൈതന്യത്തിന്റെ പ്രതീകമായി ഇന്നും ആരാധിക്കപ്പെടുന്നു.
ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പടിഞ്ഞാറുഭാഗത്ത് മാമ്പഴത്തറ ഭഗവതി മാതൃചൈതന്യമായി വിരാജിക്കുന്നു. സന്താനഭാഗ്യത്തിനായി തൊട്ടിൽ കെട്ടിയും, ഗൃഹനിർമാണസാഫല്യത്തിനായി കല്ല് സമർപ്പിച്ചും ഭക്തർ ഇന്നും ഈ സന്നിധിയിൽ പ്രത്യാശ അർപ്പിക്കുന്നു.
അച്ഛൻകോവിലിൽ എത്തുമ്പോൾ മനസ്സിലാകുന്ന ഒരു സത്യമുണ്ട്.
ഇവിടെ പ്രകൃതി പശ്ചാത്തലമല്ല... ആരാധന തന്നെയാണ്.

കാലം മാറി. രാജാക്കന്മാർ ചരിത്രത്തിന്റെ താളുകളിലേക്ക് മറഞ്ഞു. വനപാതകൾ റോഡുകളായി. ജീവിതരീതികളും ചികിത്സാരീതികളും മാറി.
എന്നാൽ ഇന്നും അച്ഛൻകോവിൽ അരശന്റെ ചന്ദനത്തിലും തീർത്ഥത്തിലും വിശ്വാസമർപ്പിച്ച് അഭയം തേടി ആശ്വാസം നേടുന്ന ആയിരക്കണക്കിന് ഭക്തരുണ്ട്. കാലം മാറിയെങ്കിലും, ആ വിശ്വാസം ഇന്നും മായാതെ നിലകൊള്ളുന്നു.
സഹ്യപർവതത്തിന്റെ വനനിശ്ശബ്ദതയിൽ, അച്ഛൻകോവിലാറിന്റെ തീരത്ത്, പൂർണ്ണാ പുഷ്കലാ സമേതനായി വിരാജിക്കുന്ന അരശൻ ഇന്നും മനുഷ്യനോട് ഒരേയൊരു സത്യം പറയുന്നു—
ധർമ്മം എന്നത് ശിക്ഷിക്കുന്ന ശക്തിയല്ല; ജീവനെ സംരക്ഷിക്കുന്ന കരുണയാണ്.
അതുകൊണ്ടാവാം, അച്ഛൻകോവിലിൽ നിന്ന് മടങ്ങുമ്പോൾ ഭക്തൻ കൊണ്ടുപോകുന്നത് തീർത്ഥവും പ്രസാദവും മാത്രമല്ല -
ഇരുട്ട് എത്ര കനത്താലും, ധർമ്മം ഉണർന്നിരിക്കുന്നിടത്തോളം പ്രത്യാശയുടെ വാതിൽ ഒരിക്കലും അടയില്ല എന്ന വിശ്വാസം കൂടിയാണ്. കാതോർത്താൽ
ഇന്നും കേൾക്കാം.
സഹ്യന്റെ കാടുകൾ നമ്മോട് നിശ്ശബ്ദമായി പറയുന്നത് -
" അച്ഛൻകോവിൽ അരശൻ ഉറങ്ങുന്നില്ല"

ലോകവീരം മഹാപൂജ്യം
സർവ്വരക്ഷാകരം വിഭും
പാർവ്വതീഹൃദയാനന്ദം
ശാസ്താരം പ്രണമാമ്യഹം.

Address

Kochi
682024

Website

facebook.com

Alerts

Be the first to know and let us send you an email when kshethraLahari posts news and promotions. Your email address will not be used for any other purpose, and you can unsubscribe at any time.

kshethraLahari

29/09/2026

17/08/2026

15/08/2026

15/08/2026

02/08/2026

Address

Website

Alerts

Shortcuts

Share

Category

Listing takedown request